تطاوین (یا تیطاوین )
معرف
نامی‌ بربر برای‌ تطوان‌ یا تتِّه‌گینِ لئوی‌ آفریقایی‌، در کتابِ وصف‌ افریقیا (ج‌ 1، ص‌ 318، ترجمة‌ فرانسوی‌، ج‌ 1، ص‌ 267) شهری‌ در ساحل‌ مدیترانه‌ای‌ شمال‌ مراکش‌
متن
تِطّاوین‌ (یا تیطّاوین‌)، نامی‌ بربر برای‌ تطوان‌ یا تتِّه‌گینِ لئوی‌ آفریقایی‌، در کتابِ وصف‌ افریقیا (ج‌ 1، ص‌ 318، ترجمة‌ فرانسوی‌، ج‌ 1، ص‌ 267) شهری‌ در ساحل‌ مدیترانه‌ای‌ شمال‌ مراکش‌. این‌ شهر در دو سوی‌ جبل‌الدِّرْسه‌ بخشی‌ از رشته‌کوه‌ ریف‌ * در دهانة‌ رود مارتیل‌ (وادْ راس‌ و وادْ مجکسه‌ در متون‌ قرون‌ وسطا) قرار دارد.منطقة‌ تطّاوین‌ منطقه‌ای‌ «رومی‌شده‌» بود و «اپیدوم‌» (بخش‌) تَمودا (که‌ پلینی‌ آن‌ را ذکر کرده‌ و سپس‌ مقرّ اسقف‌ «تمودنسیس‌ اپیسکوپوس‌» بوده‌ است‌) هشت‌ کیلومتر از شهر امروزی‌ فاصله‌ دارد. از تاریخ‌ تطّاوین‌ در پیش‌ از قرن‌ نهم‌/ پانزدهم‌ با توجه‌ به‌ منابع‌ اندک‌ وقایعنامه‌های‌ غیرمعتبر، فقط‌ اطلاع‌ ناقصی‌ داریم‌. نام‌ واقعی‌ و بربری‌ شهر («چشمه‌ها»، محله‌ای‌ از شهر هنوز «العیون‌» نامیده‌ می‌شود)، نخستین‌ بار، به‌ مناسبت‌ مرگ‌ ادریس‌ دوم‌ در 213/828، و احتمالاً با اشاره‌ به‌ مکانی‌ ساده‌ و دارای‌ استحکامات‌، و نه‌ شهری‌ واقعی‌، به‌ میان‌ آمده‌ است‌. بکری‌، که‌ از قصبه‌ای‌ در تطّاوین‌ یاد می‌کند، و ادریسی‌ (ج‌2، ص‌531) که‌ آن‌ را «حصن‌» می‌نامد نه‌ «مدینه‌» ــ هر دو ــ موقعیت‌ نظامی‌ و سوق‌الجیشی‌ آن‌ را تأیید کرده‌اند. این‌ منطقه‌، در فاصلة‌ قرون‌ چهارم‌/ دهم‌ و هفتم‌/ سیزدهم‌ بر اثر روابط‌ با اندلس‌، از رشد اقتصادی‌ و مدنی‌ در خور توجهی‌ برخوردار بود، اما خود تطّاوین‌، بر خلاف‌ رونق‌ فوق‌العادة‌ سبته‌ * (سئوتا) واقع‌ در 34 کیلومتری‌ آن‌، در رکود به‌ سر می‌برد و ذکری‌ از آن‌ به‌ میان‌ نیامده‌ است‌. نام‌ تطّاوین‌ دوباره‌ در 685/1286 در وقایعنامه‌ها دیده‌ می‌شود، و در این‌ سال‌ بود که‌ یوسف‌ بن‌ یعقوب‌الناصر، سلطان‌ مرینی‌، قلعة‌ («قصبة‌») تطّاوین‌ را همراه‌ با یک‌ مسجد «بنیان‌» گذاشت‌، اما معلوم‌ نیست‌ که‌ این‌ عمل‌ واقعاً بنیانگذاری‌ بوده‌ یا مرمّت‌ ساده‌. در 708/ 1308، ابوثابت‌ عامربن‌یوسف‌ برای‌ مقابله‌ با بنونصر * ، که‌ سبته‌ را اشغال‌ کرده‌ بودند، اردوگاهی‌ محصور، «آفراگ‌»، ایجاد کرد. وضع‌ شهر در قرنهای‌ هشتم‌ ـ نهم‌ / چهاردهم‌ ـ پانزدهم‌ مبهم‌ است‌، اما به‌ نظر می‌رسد که‌ تطّاوین‌ پس‌ از افتادن‌ سبته‌ به‌ دست‌ پرتغالیها، بار دیگر موقعیت‌ نظامی‌ داشته‌ است‌. اگرچه‌ ازورارا ، وقایع‌نگار پرتغالی‌، اظهار می‌کند که‌ پرتغالیهای‌ سبته‌ در 841/ 1437 استحکامات‌ جدید آن‌ را تخریب‌ کردند و شهر متروک‌ ظاهراً تا 889 ـ890/1484ـ 1485 خالی‌ از سکنه‌ بوده‌ است‌.در حدود زمان‌ سقوط‌ غرناطه‌، حکمران‌ شَفشاوَن‌ * ، شریف‌ علی‌بن‌ راشدالعَلَمی‌، از پناهندگان‌ اندلسی‌ استقبال‌ کرد و به‌ آنها اجازه‌ داد تا این‌ شهر را تا حدی‌ بازسازی‌ کنند، اما بازسازی‌ مهمتر و جدّیتر شهر در 898/ 1493 به‌ دست‌ یکی‌ از آخرین‌ مدافعان‌ غرناطه‌، علی‌بن‌ مَنظَری‌، انجام‌ گرفت‌ که‌ در افواه‌ او را بنیانگذار واقعی‌ شهر می‌دانستند و خانوادة‌ وی‌ چندین‌ نسل‌ قدرت‌ را در دست‌ داشتند. روابط‌ صمیمانه‌ با حکمران‌ شفشاون‌، با ازدواج‌ جانشین‌ ابن‌راشد با سیّدة‌الحُرَّة‌ مشهور به‌ اوج‌ رسید.این‌ زن‌ تطّاوین‌ را از 931/1525 تا 948/1541، به‌ استثنای‌ برخی‌ فواصل‌، رهبری‌ می‌کرد و در عین‌ حال‌ که‌ می‌کوشید روابط‌ خود را با قدرتهای‌ ایبری‌ گسترش‌ دهد، حملات‌ دزدان‌ دریایی‌ به‌ پرتغالیها را سازمان‌ می‌داد. این‌ فعالیتها و غنای‌ شهر موجب‌ شد که‌ فرستادگانی‌ از لیسبون‌، مادرید و فاس‌ برای‌ مذاکره‌ با او علاقه‌ نشان‌ دهند. اما پیروزی‌ سعدیها در مراکش‌ به‌ حکومت‌ خانوادة‌ منظری‌ خاتمه‌ داد و راه‌ را برای‌ نَقْسیها، تیولداران‌ دودمان‌ جدید، هموار کرد. در واقع‌، تاریخ‌ تطّاوین‌ پیوند نزدیکی‌ با خانواده‌های‌ بزرگ‌ آن‌ یعنی‌ خانواده‌های‌ منظری‌، نقسی‌، عَشعاش‌ و رِفّی‌ دارد؛ خانواده‌هایی‌ که‌ بسیاری‌ از عمارات‌ عمومی‌ شهر را احداث‌ کردند و، در عین‌ حال‌ که‌ همچنان‌ با قدرت‌ مرکزی‌ مراکش‌ ارتباط‌ داشتند، از استقلال‌ قابل‌ ملاحظه‌ای‌ برخوردار بودند.از قرن‌ یازدهم‌/ هفدهم‌ تا یک‌ قرن‌ بعد، شهر رونق‌ بسیار داشت‌ و اغلب‌ بناهای‌ بزرگ‌ آن‌ به‌ همین‌ دوره‌ تعلق‌ دارد. شهر به‌ عنوان‌ مرکز تجاری‌، دارای‌ تولیدات‌ کتان‌، پنبه‌ و ابریشم‌، طلاکاری‌ و نقره‌کاری‌، دباغی‌، تولید صندل‌، ظروف‌ سفالی‌ و اسلحه‌ بود. این‌ تولیدات‌ را به‌ دیگر مناطق‌ مراکش‌ می‌فرستادند و بخشی‌ از آنها را صادر می‌کردند. سوداگر ثروتمندی‌ در آنجا خانه‌هایی‌ زیبا ساخت‌ و در کارهای‌ کشاورزی‌ بیرون‌ شهر سرمایه‌گذاری‌ کرد. اما در اوایل‌ قرن‌ سیزدهم‌/ پایان‌ قرن‌ هجدهم‌، علائم‌ بحران‌ ظاهر شد. فرستادگان‌ اروپایی‌ تطّاوین‌ را به‌ مقصد طَنجه‌ ترک‌ کردند و ایجاد بندر الصویره‌/ موگادور تأثیر نامطلوبی‌ بر شهر گذاشت‌. شورش‌ 1236ـ1237/1821ـ1822 در شهر، نشان‌ داد که‌ میان‌ جهان‌ به‌ خطر افتادة‌ تجارت‌ و تقاضاهای‌ مالی‌ مصیبت‌بار دولت‌ مرکزی‌ مراکش‌ اختلاف‌ هست‌. رویدادهای‌ خارجی‌ نظیر حمله‌ به‌ طنجه‌ در 1260/ 1844، این‌ روند را وخیمتر کرد؛ روندی‌ که‌ در جنگ‌ 1275ـ 1276/ 1859ـ1860 میان‌ مراکش‌ و اسپانیا، جنگ‌ تطوان‌ یا جنگ‌ افریقا، با پیروزی‌ اسپانیا به‌ اوج‌ خود رسید. اسپانیا پس‌ از پیروزی‌، شهر را در 1276ـ1277/1860 به‌ مدت‌ 27 ماه‌، تا 3 ذیقعدة‌ 1278/ 2 مه‌ 1862 اشغال‌ کرد. این‌ فاجعه‌ از ضعف‌ انسجام‌ اجتماعی‌ مراکش‌ و ناتوانی‌ قدرت‌ نظامی‌ آن‌ پرده‌ برداشت‌؛ و این‌ در حالی‌ بود که‌ در داخل‌ تطوان‌ مسلمانان‌ که‌ احساس‌ خطر می‌کردند، خشم‌ خود را بر یهودیان‌ محلی‌ فرو ریختند و آنها را به‌ تبانی‌ با دشمن‌ متهم‌ کردند، به‌ گونه‌ای‌ که‌ جماعت‌ یهودی‌ شهر را به‌ مقصد طنجه‌، جبل‌الطارق‌ یا وهران‌ ترک‌ کردند (هرچند بسیاری‌ از یهودیان‌ بعدها بازگشتند و در 1304 ش‌/ 1925 یک‌ ششم‌ سکنة‌ شهر را تشکیل‌ دادند). تجار مسلمان‌، شهر ویرانه‌ را رها کردند و به‌ کار تجارت‌ در بنادر اقیانوس‌ اطلس‌ پرداختند و حال‌ آنکه‌ فعالیتهای‌ صنعتگری‌ سنّتی‌ بر اثر ناتوانی‌ در رقابت‌ با واردات‌ اروپایی‌، از بین‌ می‌رفت‌. صنعت‌ ابریشم‌ که‌ سابقاً از ویژگیهای‌ مهم‌ اقتصاد محلی‌ به‌ شمار می‌آمد، به‌فراموشی‌ سپرده‌ شد. پس‌ از آنکه‌ مراکش‌ تحت‌الحمایة‌ فرانسه‌ و اسپانیا شد، تطوان‌ در 1231/ 1913 پایتخت‌ «مراکش‌ اسپانیا» شد و «خلیفه‌»ای‌ از سوی‌ سلطان‌ مراکش‌ به‌ دست‌ نشاندگی‌ مقامات‌ اسپانیا در آنجا عمل‌ می‌کرد. پس‌ از استقلال‌ مراکش‌، شهر تا حدی‌ به‌ سبب‌ تمرکزگرایی‌ فزایندة‌ دولتی‌، این‌ موقعیت‌ را از دست‌ داد.تطّاوین‌ میان‌ شهرهای‌ مراکش‌ از موقعیت‌ ویژه‌ای‌ برخوردار است‌. موریسکوها * (مسلمانان‌ اسپانیا)یی‌ که‌ از اسپانیا اخراج‌ شدند، شهر را بازسازی‌ کردند و عمیقاً بر فرهنگ‌ آن‌ تأثیر گذاشتند ــ امری‌ که‌ در «نیانام‌ »ها، جواهرات‌، گلدوزی‌، آشپزی‌ و واژگان‌ آن‌ پیداست‌ ــ به‌گونه‌ای‌ که‌ شهر همچون‌ ترکیبی‌ خوش‌ از سنّتهای‌ اندلسی‌ و مغربی‌ جلوه‌گر شد. یهودیانی‌ که‌ پس‌ از سقوط‌ غرناطه‌ در آنجا مستقر شده‌ بودند، یک‌ دهم‌ جمعیت‌ شهر را تا جنگ‌ تطوان‌ تشکیل‌ می‌دادند. پس‌ از آنکه‌ فرانسه‌ الجزیره‌ را اشغال‌ کرد، پناهندگانی‌ از وهران‌ و تلمسان‌ در آنجا اقامت‌ گزیدند و تأثیرات‌ فرهنگ‌ ترکی‌ را به‌ همراه‌ آوردند که‌ در هنرهای‌ کوچک‌ قابل‌ تشخیص‌ است‌. با وجود این‌، تطوان‌ علی‌رغم‌ غنای‌ گذشته‌اش‌، اکنون‌ با بحران‌ اقتصادی‌ و اجتماعی‌ عظیمی‌ مواجه‌ است‌، که‌ به‌سبب‌ موقعیت‌ محل‌ و نامساعد بودن‌ زمینهای‌ کشاورزی‌ پیرامونش‌ نادیده‌ گرفته‌ می‌شود. اقتصاد آن‌ همچنین‌ از فعالیتهای‌ قاچاق‌ لطمة‌ شدید دیده‌ است‌. نزدیکی‌ به‌ سبته‌ و جبل‌الطارق‌ و جایگاه‌ ویژه‌ای‌ که‌ این‌ دو دارند، این‌ فعالیتهای‌ قاچاق‌ را تقویت‌ می‌کند. در عین‌ حال‌، دانشگاه‌ فعلی‌ تطوان‌ می‌کوشد تا غرور میراث‌ مراکشی‌ ـ اندلسی‌ گذشتة‌ شهر را احیا کند. در شهر کتابخانه‌های‌ ارزشمند خصوصی‌ و عمومی‌ متعددی‌ وجود دارد. [ در 1382ش‌/ 2003، این‌ شهر حدود 000 ، 337 تن‌ جمعیت‌ داشته‌ است‌ ( > فرهنگ‌ جغرافیائی‌ جهان‌ < ) ] .منابع‌: 1) مآخذ و اسناد: [ محمدبن‌ محمد ادریسی‌، کتاب‌ نزهة‌المشتاق‌ فی‌اختراق‌الا´فاق‌ ، قاهره‌: مکتبة‌ الثقافة‌ الدینیه‌، بی‌تا.؛ عبداللّه‌بن‌ عبدالعزیز بکری‌، کتاب‌ المسالک‌ و الممالک‌ ، چاپ‌ ادریان‌ فان‌ لیوفن‌ و اندری‌ فری‌، تونس‌ 1992 ] ؛ احمد رحونی‌، عمدة‌الراوی‌فی‌تاریخ‌ تطاوین‌ ، نسخة‌ خطی‌ کتابخانة‌ مرکزی‌ تطوان‌؛ لئوی‌ آفریقایی‌، وصف‌ افریقیا ، ترجمه‌ عن‌ الفرنسیة‌ محمد حجی‌ و محمد اخضر، بیروت‌ 1983؛ibid, Fr. tr.: Description de l'Afrique , by ـpaulard, Paris 1956; J.B. Villar Ramirez, Mapas , Planos y fortificaciones hispanicos de Marruecos ) XVI - XX siglos ), Madrid 1992.2) مطالعات‌: محمدبن‌ عزّوز حکیم‌، تطاوین‌ ، در معلمة‌ المغرب‌ ، ج‌7، ص‌2399ـ2406؛ ادریس‌ خلیفه‌، الحرکة‌العلمیة‌ و الثقافیة‌ بتطوان‌ من‌ الحمایة‌ الی‌الاستقلال‌ ( 1912ـ1956 )، مغرب‌ 1994؛ ا. سعود، تطوان‌ فی‌ اواخر القرن‌ التاسع‌ عشر ، رباط‌ 1992؛ محمد داود، تاریخ‌ تطوان‌ ، ج‌1، تطوان‌ 1959؛H. Cohn, Moeurs de juifs et des arabes de Tإtuan , Paris 1927; N. Erzini, The domestic architecture of Tetuan, 17th to 20th centuries , Oxford 1989; A. Joly, "Industries de Tإtuan", in Archives marocaines , VII, IX, XV, XVIII, 1905-1911; A. Joly, M. Xicluna and L. Mercier, "Tإtouan", Archives marocaines , II-V, VIII (1903-1907); J. D. Latham, "The reconstruction and expansion of Tetuan. The period of Andalusian immigration", in G. Makdisi, ed., Arabic and Islamic studies in honor of Hamilton A. R. Gibb , Leiden 1965, 387-408 (with good plan of the town); J. -L. Miةge, Les activitإs maritimes et commerciales de Tإtouan ) XVIII e - XIX e siةcles ), Tإtouan 1992; J.-L. Miةge, M'hammad Benaboud and Nadia Erzini, Tإtouan, ville andalouse marocaine , Rabat and Paris 1996; Tإtuan au XVII e siةcle ) 1727-1822 ) , Actes du Colloque de Tإtouan , Tإtouan 1994; ] The World Gazetteer: current population figures for cities, towns and places , 1 jan. 2003. ]On-line[. Available: http:// www.world-gazetteer.com/fr/fr-ma.htm[; A. Yebbur Oddi, El gobierno por la familia al-Naqs  ¦ s ) 1597-1673 ), Tإtouan 1955.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حلیمه فرهت ( د.اسلام )

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 7
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده