تریاک (= افْیون )
معرف
مادّه‌ای‌ قهوه‌ای‌ رنگ‌، تلخ‌، مُخدّر و اعتیادآور که‌ عمدتاً از شیرابة‌ تراونده‌ از پوست‌ (= برونْبَر ) غوزة‌ نارَسِ گونه‌هایی‌ از خشخاش‌ * / کوکنار ، با نام‌ علمیِ پاپاوِرْ سُمْنیفرُم‌ (لفظاً، «خشخاش‌ خواب‌آور»؛ از تیرة‌ کوکناریان‌ ) به‌دست‌ می‌آید
متن
تریاک‌ (= اَفْیون‌)، مادّه‌ای‌ قهوه‌ای‌ رنگ‌، تلخ‌، مُخدّر و اعتیادآور که‌ عمدتاً از شیرابة‌ تراونده‌ از پوست‌ (= برونْبَر ) غوزة‌ نارَسِ گونه‌هایی‌ از خشخاش‌ * / کوکنار ، با نام‌ علمیِ پاپاوِرْ سُمْنیفرُم‌ (لفظاً، «خشخاش‌ خواب‌آور»؛ از تیرة‌ کوکناریان‌ ) به‌دست‌ می‌آید.واژگان‌. برای‌ ریشة‌ یونانی‌ واژة‌ تریاک‌ (به‌ کسر یا به‌ فتح‌ تاء) و تحوّل‌ معنایی‌ آن‌ از «پادزهر» به‌ «افیون‌» رجوع کنید بهپادزهر * .1) افیون‌ . این‌ واژه‌ معرّبِ اُپیون‌/ یونانی‌ و این‌ خود از اُپُس‌/ به‌ معنای‌ «شیره‌ ] گیاهی‌ [ » مشتق‌ است‌؛ لذا معنای‌ «مُسْبِت‌» (سُبات‌/ خواب‌آور) که‌ داوود انطاکی‌ (متوفی‌ 1008/ 1599؛ ص‌ 80) برای‌ آن‌ ذکرکرده‌ نادرست‌ است‌. افیون‌ گاهی‌ در منابع‌ قدیم‌ به‌صورت‌ اَبْیون‌ و هَپیون‌ نیز به‌کار رفته‌ و در سنسکریت‌ ، در هندی‌ اَفیم‌ و در پشتو اَپیم‌ شده‌ است‌ (در بارة‌ این‌ واژة‌ سنسکریت‌ رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌).2) خشخاش‌ . این‌ واژة‌ عربی‌ که‌ «اسم‌ صوت‌»ی‌ است‌معطوف‌ به‌ آوای‌ «خَش‌خَش‌/ خِش‌خِش‌» ی‌ که‌ از تکان‌ دادن‌ دانه‌های‌ خشکیده‌ در اندرون‌ غوزه‌های‌ خشکیدة‌ خشخاش‌ (در اصطلاح‌ عامیانه‌، «گُرزِ خشخاش‌») شنیده‌ می‌شود قاعدتاً می‌بایست‌ فقط‌ به‌ غوزه‌ (خشکیده‌) اطلاق‌ شده‌ باشد، اما از قدیم‌ توسّعاً به‌ کلّ این‌ گیاه‌ و همچون‌ معادلی‌ برای‌  ¦ ¦ یونانی‌ (به‌صورت‌ معرّب‌ میغُن‌/ میقُن‌ در ترجمة‌ عربی‌ ] سدة‌ سوم‌ [ تألیف‌ مشهور دیوسکوریدس‌ ] نیمة‌ دوم‌ سدة‌ اول‌ میلادی‌ [ ) داده‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌).3) کوکْنار . مترادف‌ فارسی‌ ( غوزة‌ ) خشخاش‌ . بررسی‌ منشأ و معنای‌ لفظی‌ این‌ واژة‌ ظاهراً مرکّب‌ و صورتِ اکنون‌ مهجورِ آن‌، نارْکوک‌ ، ابهامات‌ و مشکلاتی‌ به‌پیش‌ می‌آورد. صاحب‌ برهان‌ قاطع‌ (تألیف‌ در 1062) کوکنار را چنین‌ تعریف‌ کرده‌ است‌: «غوزة‌ خشخاش‌... که‌ به‌ عربی‌ رُمّان‌ السُّعال‌ ] لفظاً، «انارِ سُرفه‌» [ ... و بعضی‌ تخم‌ خشخاش‌ و عصارة‌ فشردة‌ آن‌ ] = تریاک‌ [ را نیز گویند.» صاحب‌ فرهنگ‌ رشیدی‌ (تألیف‌ در 1264؛ ج‌ 2، ص‌ 1236) محتملاً فریب‌ «رمّان‌ السّعال‌» مذکور را خورده‌ کوک‌ را به‌ معنای‌ «سُرفه‌» گرفته‌ می‌گوید که‌ «لِهذا کوکنار ] یعنی‌ [ غوزة‌ خشخاش‌ ... ] را [ به‌ تازی‌ رمان‌ السعال‌ گویند» (معنای‌ «خشخاشْ دانه‌» را نیز برای‌ کوکنار آورده‌ اما هیچ‌ اشاره‌ای‌ به‌ افیون‌ نکرده‌ است‌). کسانی‌ نیز کوک‌ در کوکنار را به‌ معنای‌ «کاهو» گرفته‌ بودند، چنانکه‌ احمد عیسی‌ در مُعجم‌ أسماء النبات‌ (تألیف‌ در 1344/1926؛ ص‌ 134، ش‌ 6)، از جملة‌ مُرادفهای‌ عربی‌ و فارسی‌ای‌ که‌ برای‌ .   (= «شقایق‌» در اصطلاح‌ فارسی‌، که‌ آن‌ هم‌ نوعی‌ از جنس‌ «خشخاش‌» است‌) گردآورده‌ ــ خشخاش‌ منثور ، رمّان‌ السّعال‌ و جز اینها ( رجوع کنید بهشقایق‌ * ) ــ ، رمّان‌ الخَسّ (لفظاً، «انارِ کاهو») است‌، که‌ وی‌ در توجیه‌ آن‌ می‌گوید «زیرا مانند کاهو مورثِ نُعاس‌ ] = خواب‌ آلودگی‌ [ می‌شود» (البته‌ کوک‌ به‌ معنای‌ «کاهو» در قدیمترین‌ واژه‌نامه‌های‌ فارسی‌ ــ لغت‌ فُرس‌ اسدی‌ ] سدة‌ پنجم‌ [ و صحاح‌ الفُرس‌ شمس‌ منشی‌ ] سدة‌ هشتم‌ [ ــ آمده‌ است‌). این‌ اغتشاش‌ در معانی‌ و تفسیرها ظاهراً از خَلط‌ سه‌ چیز با هم‌ ناشی‌ شده‌ : یکی‌ خشخاش‌ اصلی‌ ( پاپاور سمنیفرم‌ ) و شیرابة‌ منوّم‌ و مخدّر آن‌ (تریاک‌)؛ دوم‌ «خشخاش‌» دیگری‌، یعنی‌ «خشخاش‌ مَنثور» (در ترجمة‌ عربی‌ کتاب‌ دیوسکوریدس‌؛ = شقایق‌) که‌ غوزه‌های‌ کوچک‌ و گلبرگهای‌ آن‌، علاوه‌ بر خواص‌ دیگر، مخدّری‌ ضعیف‌ و خواب‌آور است‌ ( رجوع کنید به دوبوئینْی‌ )؛ و انواعی‌ از کاهوی‌ وحشی‌، بویژه‌ لاکتوکا ویرُزا (لفظاً، «کاهوی‌ بَدبو»)، که‌ شیرابة‌ مأخوذ از ساقة‌ آنها (معروف‌ به‌ لاکتوکاریوم‌ ) هم‌ از حیث‌ رنگ‌ و مزه‌ مانند افیون‌ و هم‌ دارای‌ اثر نسبتاً ضعیف‌ تخدیر و خواب‌آوری‌ است‌ ( رجوع کنید بهکاهو * ، و پورداود، ص‌ 114ـ 115). بعض‌ شاعران‌ قدیم‌ هم‌ به‌ خاصیت‌ مشترکِ خواب‌آوری‌ خشخاش‌ و کاهو اشاره‌ کرده‌اند، مثلاً : «خواب‌ در چشم‌ آورد گویند کوک‌ و کوکنار/ تا فراق‌ روی‌ او داروی‌ بیخوابی‌ شود» (خسروانی‌، به‌ نقل‌ اسدی‌ طوسی‌، ص‌ 104)؛ «جایی‌ رسیده‌ بأس‌ تو کز بهر خواب‌ اَمن‌/ بگرفته‌ فتنه‌ را هوس‌ کوک‌ و کوکنار» (انوری‌، سدة‌ ششم‌؛ به‌ نقل‌ شاد، واژة‌ کوک‌ ).داعی‌الاسلام‌ لاریجانی‌ کوکنار را صورت‌ تحوّل‌ یافتة‌ گوکَرَن‌ پَهلَوی‌ ( اوستایی‌) پنداشته‌ است‌ (واژة‌ کوکنار )، که‌ آن‌ را منطبق‌ با « هوم‌ * سفیدِ درمان‌بخش‌» دانسته‌اند ــ درختی‌/ گیاهی‌ افسانه‌ای‌ که‌ «هر که‌ از آن‌ خورَد بیمرگ‌ شود» ( بندهش‌ ، ص‌ 87) و «بِدو مُرده‌ خیزانند» (همان‌، ص‌ 90).4) رُمّان‌ السُّعال‌ . این‌ ترجمة‌ لفظی‌ «رُمانی‌ د شعلا»ی‌ سُریانی‌ است‌ ( شعلا ، یعنی‌ ` § ، در سریانی‌ به‌ معنای‌ «سرفه‌»؛ رجوع کنید به مشکور، ج‌1، ص‌ 381) که‌ ابو ریحان‌ بیرونی‌ (362ـ440؛ ش‌ 396، ص‌250) به‌ عنوان‌ نام‌ سریانی‌ خشخاش‌ ذکر کرده‌، با این‌ توجیه‌: «زیرا ] خشخاش‌ [ سرفه‌ را درمان‌ می‌کند». دانسته‌ نیست‌ نارکوک‌/ کوکْنار فارسی‌ ترجمة‌ لفظی‌ این‌ اصطلاح‌ سریانی‌ است‌ یا برعکس‌. به‌ هرحال‌، بیرونی‌ (ش‌ 78، ص‌ 65) دعثا د میقون‌ را معادل‌ سریانی‌، و دوشِشِ نارکوک‌ و (به‌نقل‌ از حمزة‌ اصفهانی‌، سدة‌ چهارم‌) توذَر شیر («أی‌ لَبَن‌ الخشخاش‌») را معادلهای‌ فارسی‌ افیون‌ ضبط‌ کرده‌ (پس‌ نام‌ فارسی‌ دیگر خشخاش‌، توذَر/ تودر بوده‌ است‌؟).5) نارْکَیْو ( ا ). صاحب‌ برهان‌ قاطع‌ نارکیوا را فارسی‌ و به‌ معنای‌ «غوزة‌ خشخاش‌ سیاه‌» و نارکیو را به‌ معنای‌ «غوزة‌ خشخاش‌ سفید» آورده‌! (در بارة‌ «سفید» و «سیاه‌» خشخاش‌ رجوع کنید بهادامة‌ مقاله‌)؛ اما بیرونی‌ (ش‌ 396، ص‌250) نوشته‌ است‌: «صَهارْبُخْت‌ ] پزشک‌ آسوری‌، نیمة‌ دوم‌ سدة‌ دوم‌ و نیمة‌ اول‌ سدة‌ سوم‌ [ کوکنار را نارْکیوا نامیده‌ زیرا کیو در زبان‌ ایشان‌ ] = سُریانی‌ [ کاهوست‌» ( رجوع کنید به «رمّان‌ الخسّ» مذکور).دو تعبیر شگفت‌ برای‌ نارکیوا : رشیدی‌ (ج‌ 2، ص‌ 1235) کوک‌ را، از جمله‌، به‌ معنای‌ «سرفه‌ که‌ آن‌ را گیرا نیز گویند» آورده‌ نتیجه‌ می‌گیرد که‌ «لِهذا غوزة‌ خشخاش‌ را نارْگیرا و کوکنار گویند»؛ و در ج‌ 2، ص‌ 1236: « کوک‌ به‌ معنی‌ سرفه‌ و نار به‌معنی‌ رُمّان‌ است‌ و لِهذا ] کوکنار را [ به‌ تازی‌ رمّان‌ السّعال‌ گویند» (نیز رجوع کنید به ج‌ 2، ص‌ 1266: « گیرا ... سرفه‌، چنانکه‌ در لغتِ اَنارگیرا »). گیرا بدین‌ معنی‌ (در فرهنگ‌ رشیدی‌ و در برهان‌ قاطع‌ ) ظاهراً تحریف‌ یا بَدخوانی‌ واژة‌ نامأنوس‌ سریانی‌ کیوا ست‌. تفسیر عجیب‌ دیگر: « نارِ کیوا ] کذا [ اسم‌ فارسی‌ است‌ به‌ معنی‌ ُ انارِ روباه‌ ، ، و آن‌ را مارکیوا نیز نامند» (داعی‌الاسلام‌، واژة‌ نارکیوا ).پیشینة‌ شناخت‌ افیون‌ و گیاه‌شناسی‌ تاریخی‌ کوکنار. رویشگاه‌ نخستینة‌ کوکنار بدرستی‌ دانسته‌ نیست‌: به‌ گمانهای‌ مختلف‌، کوکنار بومی‌ آسیای‌ صغیر، کشورهای‌ حوزة‌ شرقی‌ مدیترانه‌، یا حتی‌ جایی‌ در جنوب‌غربی‌ آسیا بوده‌ است‌. به‌ هر تقدیر، بعض‌ ملتهای‌ باستان‌ از صدها سال‌ پیش‌ از میلاد مسیح‌ افیون‌ را به‌ عنوان‌ دارو می‌شناختند. شهر معروف‌ تِبِس‌ (در عربی‌، ثَیبَه‌/ طیبه‌) در مصر عُلیا در روزگار فرعونان‌ مرکز مهم‌ کاشت‌ و تجارت‌ تریاک‌ بود (نامگذاری‌ تِبائین‌ ، یکی‌ از قلیاسانهای‌ سمّی‌ تریاک‌، معطوف‌ به‌ افیونِ محصول‌ مصر بوده‌ است‌). در ارتباط‌ با بین‌النهرین‌ باستان‌، لِوی‌ و الخالدی‌ (تعلیقات‌ بر اَقراباذین‌ سمرقندی‌، ش‌ 69 ، ص‌ 181)، پس‌ از ذکر نامهای‌ کوکنار در زبانهای‌ سومِری‌ و اکّدی‌ می‌نویسند که‌ در پزشکی‌ بابِلی‌، شیرة‌ کوکنار «برای‌ معده‌، اختلالات‌ بَولی‌، سَر ] درد [ و ورمها به‌کار می‌رفته‌ است‌». اما در روزگار باستان‌، کوکنار و افیون‌ نه‌ در هند شناخته‌ شده‌ بود و نه‌ در چین‌. مؤلفان‌ متقدّم‌ هند باستان‌ ذکری‌ از افیون‌ نکرده‌اند. در آثار متأخر سنسکریت‌، افیون‌ (اَهیپهنا) نامیده‌ شده‌ است‌ (لفظاً، «زهرِمار» (دایماک‌ و دیگران‌ ، ج‌1، ص‌74). لذا نظر کسانی‌ که‌ این‌ واژة‌ سنسکریت‌ را منشأ اُپیون‌ یونانی‌ دانسته‌اند (مثلاً، پلتس‌ و نفیسی‌، واژة‌ افیون‌ ) نادرست‌ است‌. به‌ گمانی‌، بازرگانان‌ تازی‌ مسلمان‌ کوکنار یا افیون‌ را به‌ خاور دور بردند ( آمریکانا)، اما به‌ عقیدة‌ لاوفر ، برخلاف‌ نظر دانشمندانی‌ چون‌ یول‌ و برنل‌ (ص‌641)، چینیها تهیة‌ تریاک‌ را نه‌ از مسلمانان‌ بلکه‌ از هندیان‌ (در سده‌های‌ میانه‌) آموختند (به‌نقل‌ دوبلر ، مقالة‌ «افیون‌» در د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌).اطلاعات‌ در بارة‌ کوکنار و تریاک‌ در منابع‌ یونانی‌ باستان‌ (یعنی‌ در سده‌های‌ پیش‌ از میلاد) بیشتر و دقیقتر است‌. از ثاوفرسطس‌/ تئوفراستوس‌ (ح 371ـ287 ق‌ م‌)، قدیمترین‌ گیاه‌شناس‌ غرب‌، اثر کاملش‌ در بارة‌ گیاهان‌ بازمانده‌، که‌ در آن‌ چند بار به‌ مناسبتهای‌ مختلف‌ به‌ کوکنار و افیون‌ اشاره‌ کرده‌ است‌، مثلاً: در جایی‌ (ج‌ 2، ص‌ 252ـ253) می‌گوید کوکنار یگانه‌ گیاهی‌ است‌ که‌ شیرابة‌ آن‌ از سَرِ (= غوزة‌) آن‌ به‌دست‌ می‌آید؛ و در جایی‌ دیگر (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 302ـ303) در بارة‌ سمّیّت‌ شدید افیون‌ از داروسازی‌ نقل‌ کرده‌ که‌ وی‌ زهری‌ کشف‌ کرده‌ بود ] ظاهراً برای‌ اِهلاک‌ بی‌سروصدای‌ دشمنان‌ بزرگان‌! [ ، مرکّب‌ از شوکران‌، شیرابة‌ کوکنار و جز اینها، که‌ مرگی‌ بی‌درد می‌آورد و هیچ‌ درمان‌ یا پادزهری‌ برای‌ آن‌ وجود نداشت‌. دیوسکوریدس‌ یونانی‌ (سدة‌ اول‌ میلادی‌) منقولاتی‌ از چند حکیم‌ باستانی‌ دیگر حفظ‌ کرده‌ است‌ (ترجمة‌ قدیم‌ عربی‌، ش‌ 56، ص‌ 333؛ ترجمة‌ قدیم‌ انگلیسی‌، ش‌ 65 ، ص‌ 456ـ 460)، مثلاً، دیاقورَس‌/ دیاغورَس‌ (= دیاگُرَس‌ ؛ محتملاً در نیمة‌ نخست‌ سدة‌ سوم‌ ق‌ م‌)، سسطراطس‌/ ارسسطراطیس‌ (کذا؛ = اِراسیستراتُس‌ ؛ فعّال‌ در سالهای‌ 330 تا 250 ق‌ م‌) و منسیدیمس‌/ مدیمس‌ (کذا؛ = منسیدِمُس‌ ؛ محتملاً فعال‌ در نیمة‌ دوم‌ سدة‌ چهارم‌ ق‌ م‌؛ برای‌ این‌ منقولات‌ رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌).پلینیوس‌ اکبر رومی‌ (23ـ79 میلادی‌) و دیوسکوریدس‌ مذکور قدیمترین‌ دانشمندان‌ غربی‌اند که‌ انواع‌ «خشخاش‌» را روشمندانه‌ وصف‌ کرده‌اند. پلینیوس‌ بتفصیل‌ انواع‌ و خواصِ پاپاوِر (اسم‌ جنسی‌ مبهم‌ نظیر  یونانی‌، مذکور در زیر) را وصف‌ کرده‌ است‌ (ج‌ 1، ص‌ 737، ج‌ 2، ص‌30 به‌ بعد): دو تا مزروع‌ ــ «سفید» و «سیاه‌» (افیون‌ از نوع‌ «سیاه‌» به‌ دست‌ می‌آید!) ــ و چند تا وحشی‌. جالینوس‌ یونانی‌ (سدة‌ دوم‌ میلادی‌) هم‌ توضیحاتی‌ در بارة‌ این‌ انواع‌ داده‌ است‌. چون‌ فقط‌ تألیف‌ معروف‌ دیوسکوریدس‌ و بعض‌ آثار جالینوس‌ در دورة‌ اسلامی‌ به‌ عربی‌ ترجمه‌ شد (سدة‌ سوم‌) و مأخذ اصلی‌ اطلاعات‌ داروشناسی‌ حکیمان‌ آن‌ دوره‌ گردید، ما آنچه‌ را که‌ در بارة‌ کوکنار و تریاک‌ برای‌ این‌ بخش‌ مقالة‌ حاضر بایسته‌ است‌، برطبق‌ نوشته‌های‌ این‌ دو حکیم‌ می‌آوریم‌ (با تلخیص‌؛ آرای‌ جالینوس‌ به‌ نقل‌ ابن‌ بیطار، 1291، ج‌2، ص‌ 59ـ61) و سپس‌ بر افزوده‌هایِ اندک‌ حکیمان‌ دورة‌ اسلامی‌ را ذکر می‌کنیم‌.دیوسکوریدس‌ (ترجمة‌ عربی‌، ش‌ 55 ـ 58، ص‌ 331ـ334؛ ترجمة‌ انگلیسی‌، ش‌64ـ67، ص‌ 456ـ462) چهار نوع‌ «میغُن‌» (کذا؛ در یونانی‌) وصف‌ کرده‌، که‌ مترجم‌ عربی‌ (اِصطِفَن‌ بن‌ بَسیل‌ ، شاگرد و همکار حُنین‌ بن‌ اسحاق‌ نامدار، 194ـ260)، به‌سبب‌ فقدان‌ معادلهای‌ درست‌ در عربی‌، همه‌ را به‌ «خشخاش‌» تعبیر و ترجمه‌ کرده‌ است‌: 1) میغن‌/ خشخاش‌ به‌ معنای‌ اخصّ ، که‌ خود دو گونه‌ است‌: «بُستانی‌» (= مزروع‌) و «بَرّی‌» (= وحشی‌، خودرو). این‌ همان‌ پاپاور سمنیفرم‌ ، موضوع‌اصلی‌ این‌ مقاله‌، است‌. 2) میغن‌ رواس‌ (کذا؛ در یونانی‌: ، لفظاً، «خشخاش‌ سائل‌»، زیرا «رطوبتی‌/ شیره‌ای‌ از آن‌ سائل‌/ روان‌ می‌شود»؛ اما ابن‌ بیطار ] 1989، ص‌ 293، ش‌ 58 [ در تفسیر «سائل‌» می‌گوید: «زیرا گلبرگهایش‌ به‌ سرعت‌ می‌ریزد»). آن‌ را «خشخاش‌ منثور» (لفظاً، «خشخاش‌ پراکنده‌») نیز نامیده‌اند، زیرا گُلبرگهای‌ سُستش‌ زود می‌ریزد و می‌پراکند؛ در اصطلاح‌ رایج‌ فارسی‌، «شقایق‌» ، و به‌ اصطلاح‌ علمی‌، پاپاور رِآس‌ . به‌ گزارش‌ شلیمر (ص‌ 424)، «بسیاری‌ از ایرانیها ادعا می‌کنند تریاکی‌ که‌ از این‌ نوع‌ خشخاش‌ به‌ دست‌ می‌آید بسیار آرام‌بخشتر از تریاک‌ حاصل‌ از ' کوکنار سفید ` است‌». 3) ( میغن‌ ) قاراطیطِس‌ (کذا؛ در یونانی‌: لفظاً، خشخاش‌ «مُقَرَّن‌»، یعنی‌ شاخدار، زیرا نیامهای‌ «میوه‌های‌ آن‌ اندکی‌ خمیده‌ مانند قَرْن‌/ شاخ‌ گاو است‌»). این‌ در رده‌بندی‌ و نامگذاری‌ جدید گیاه‌شناسی‌، جنسی‌ دیگر از کوکناریان‌ است‌، یعنی‌ گلوکیوم‌ کُرنیکولاتُم‌ . 4) میغن‌ اَفرودِس‌ (در یونانی‌:)، لفظاً «خشخاش‌ زَبَدی‌»، زیرا «در سفیدی‌ مانند زَبَد (= کفِ آب‌، سَرْشیر) است‌». احمد عیسی‌ (ص‌134، ش‌8) این‌ را گونة‌ سفید پاپاور سمنیفرم‌ دانسته‌ است‌، اما توصیف‌ دیوسکوریدس‌ و دیگران‌ این‌ رأی‌ عیسی‌ را تأیید نمی‌کند ( رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌ در بارة‌ خشخاش‌ «سفید» و «سیاه‌»). از این‌ انواع‌ فقط‌ نوع‌ اول‌ و، تا اندازه‌ای‌، دومی‌ به‌ موضوع‌ این‌ مقاله‌ مربوط‌ است‌ (برای‌ دومی‌ رجوع کنید به شقایق‌ * ).واژة‌ خشخاش‌ ، نظر به‌ وجه‌ تسمیة‌ مذکور، فقط‌ بر غوزة‌ پاپاور سمنیفرم‌ که‌ افیون‌ حقیقی‌ از آن‌ گرفته‌ می‌شود، اطلاق‌کردنی‌ است‌. وصف‌ مشروح‌ دیوسکوریدس‌ در بارة‌ آن‌ را می‌توان‌ چنین‌ تلخیص‌ کرد: با دانه‌های‌ سفید کوکنار بستانی‌ نانی‌ می‌پزند که‌ در وقت‌ تندرستی‌ خورده‌ می‌شود. این‌ دانه‌ها را به‌ جای‌ کُنجد هم‌ با عسل‌ می‌خورند. دانه‌های‌ کوکنار برّی‌ سیاه‌ است‌. قوّة‌/ کُنشِ عمومی‌ همة‌ اجزای‌ کوکنار (برگها، غوزه‌ها و غیره‌) «تبرید» است‌. لذا خوردن‌ مطبوخ‌ برگها و غوزه‌ها یا ریختن‌ آب‌ آن‌ مطبوخ‌، بر سرِ کسی‌، برای‌ رفع‌ سَهَر (بی‌خوابی‌) او سودمند است‌. تضمید ورمهای‌ گرم‌ و حُمْرَه‌ (بادِ سُرخ‌) با آمیخته‌ای‌ از سَویق‌ (آرد نرم‌ گندم‌ یا جو) با غوزه‌های‌ تازة‌ خوب‌ کوفتة‌ کوکنار برای‌ آن‌ بیماریها خوب‌ است‌. لَعوق‌ (داروی‌ مکیدنی‌)ای‌ که‌ با تغلیظ‌ جوشاندة‌ غوزه‌ها و عسل‌ می‌سازند برای‌ درمان‌ سرفه‌، زیادت‌ رطوبات‌ و شُشها، و اسهال‌ مزمن‌ سود دارد. آشامیدن‌ گَردِ دانه‌های‌ خشخاش‌ سیاه‌ با مَی‌ برای‌ شکمروش‌ و سَیَلان‌ مزمن‌ از زهدان‌، و تضمید این‌ گرد آمیخته‌ به‌ آب‌ بر پیشانی‌ و گونه‌ها برای‌ رفع‌ سَهَر سودمند است‌. اما خواصِ خود تریاک‌: تبرید صمغ‌ خشخاش‌ سیاه‌ (= افیون‌ خالص‌) از دانه‌های‌ آن‌ شدیدتر است‌. بلع‌ اندکی‌ از خشکانده‌ این‌ صمغ‌ (به‌ اندازة‌ وزن‌ یک‌ دانة‌ کِرْسَنّه‌ (نوعی‌ ماش‌) مسکّن‌ دردها، خواب‌آور، و سودمند برای‌ شکمروش‌ مزمن‌ و سرفه‌ است‌، اما خوردنِ بیشتر از این‌ زیانمند است‌ زیرا مورث‌ خوابی‌ بسیار سنگین‌ (مانند سُبات‌/ لیثرغس‌ ) می‌شود و سپس‌ شخص‌ را می‌کُشد. طِلای‌ آمیختة‌ تریاک‌ و روغن‌ گل‌ سرخ‌ بر سَر برای‌ سرْدرد، و چکاندن‌ آمیختة‌ تریاک‌ و روغن‌ بادام‌ و زعفران‌ و مورْد در گوشها برای‌ گوشْدرد خوب‌ است‌. اکتحال‌ آمیخته‌ای‌ از تریاکِ نرم‌شده‌ بر آتش‌، زعفران‌ و زردة‌ تخم‌مرغ‌ بریان‌ برای‌ ورمهای‌ گرم‌ عارض‌ در چشم‌ به‌کار می‌رود. در مورد دو درمان‌ اخیر، دیوسکوریدس‌ این‌ نظر اراسیستراتُس‌ مذکور را که‌، به‌گفتة‌ دیاگُراس‌، افیون‌ را نه‌ در کحُلها به‌کار می‌بُرد و نه‌ قَطور آن‌ را برای‌ درمان‌ گوشْدرد (زیرا عقیده‌ داشت‌ که‌ افیون‌ بینایی‌ را ضعیف‌ می‌کند و خواب‌ می‌آورد) و همچنین‌ عقیدة‌ مِنِسیدمُس‌ مذکور را که‌ «کاربُرد افیون‌ فقط‌ استفاده‌ از رایحة‌ آن‌ برای‌ خوابانیدن‌ است‌ و هر کاربرد دیگر آن‌ زیانمند است‌»، با اتّکا به‌ تجارب‌ خود، غلط‌ و مردود دانسته‌ و بر مؤثریت‌ افیون‌ در همة‌ موارد درمانی‌ مذکور تأکید کرده‌ است‌ (نیز رجوع کنید به منقولات‌ رازی‌ از همین‌ حکیمان‌ باستانیِ کمابیش‌ ناشناخته‌، ج‌20، ص‌ 404). ضماد تریاک‌ آمیخته‌ به‌ سرکه‌ برای‌ باد سرخ‌ و زخمها، و آمیخته‌ به‌ شیر زنان‌ و زعفران‌ برای‌ نقرس‌ سود دارد.دیوسکوریدس‌ سپس‌ در بارة‌ «بهترین‌» نوع‌ تریاک‌ و غِشّ آن‌ سخن‌ می‌گوید، از جمله‌: «بهترین‌ نوع‌ آن‌ است‌ که‌ تلخ‌مزه‌، غلیظ‌ و رَزین‌ ] سنگین‌ [ ، نرم‌، سفید و بوییدن‌ آن‌ خواب‌آور باشد؛ به‌ آسانی‌ در آب‌ حل‌ ... و در آفتابِ تند ذوب‌ گردد ... ؛ نزدیک‌ شمعْ/ چراغْ آتش‌ بگیرد اما شعله‌اش‌ تیره‌ و سیاه‌ نباشد، و چون‌ آن‌ را خاموش‌ کنند، دود تندی‌ بپراکند.» تریاک‌ را با چیزهای‌ گوناگونی‌ غِشّ می‌کنند، مثلاً : با عصارة‌ خشخاش‌ مقرَّن‌ (مذکور در بالا)، با عصارة‌ کاهوی‌ وحشی‌، با صمغ‌ دیگری‌ ... و حتی‌ با پیه‌» ] سپس‌ شیوة‌ تشخیص‌ تریاکهای‌ مغشوش‌ به‌ این‌ مواد را ذکر کرده‌ است‌ [ .دیوسکوریدس‌ دو شیوه‌ برای‌ استحصال‌ افیون‌ وصف‌ کرده‌ است‌: یکی‌ همانند شیوة‌ رایج‌ کنونی‌؛ دیگری‌ کوبیدن‌ غوزه‌ها و برگهای‌ کوکنار، افشردن‌ آنها به‌ وسیلة‌ نوعی‌ پِرِس‌ (منگنه‌) و آنگاه‌ مالش‌ عصارة‌ غلیظ‌ شده‌ تا سِفت‌ شود. تریاکی‌ که‌ به‌ این‌ شیوه‌ حاصل‌ می‌شود (به‌ نام‌ «میغونیون‌» ‌) از حیث‌ قوّه‌ و کُنش‌ ضعیفتر از افیون‌ حاصل‌ به‌ طریقة‌ اول‌ است‌.ابن‌بیطار (1291، ج‌2، ص‌60) از جالینوس‌ وصف‌ ناواضحی‌ از سه‌ گونه‌ کوکنار نقل‌ کرده‌ است‌: 1) خشخاش‌ مزروع‌ که‌ «تنویم‌ (خواب‌آوری‌) دانه‌های‌ آن‌ معتدل‌ است‌؛ لذا مردم‌ آنها را بر نان‌ می‌پاشند ] قس‌ «نان‌ سنگکِ خاشخاشیِ» سابقاً رایج‌ در ایران‌ [ یا مخلوط‌ با عسل‌ می‌خورند» ] این‌ توضیح‌ در اینجا لازم‌ است‌ که‌ چون‌ دانه‌های‌ خشخاش‌ فاقد موادّ مخدّر و اعتیادآور تریاک‌ است‌، خوردن‌ آنها به‌ تنهایی‌ یا بر روی‌ نان‌ و شیرینی‌، بی‌ضرر است‌ [ . 2) گونة‌ «دوم‌ جزو داروهاست‌ و ' دوائیّت‌ ` بر آن‌ غلبه‌ دارد؛ تبرید آن‌ شدید است‌». 3) سومی‌ «بیش‌ از دو گونة‌ دیگر ' دوائیّت‌ ` دارد و از شدّت‌ تبرید آن‌ ' خَدَر ` ] مَنگی‌، بی‌حسی‌ [ و ' تَماوُت‌ ` ] = اغما ؟ [ حادث‌ می‌شود؛ لذا استعمال‌ آن‌ باید زیر نظر پزشکی‌ خبیر باشد که‌ با افزودن‌ داروهایی‌ ] مُسخّن‌ [ به‌ آن‌، قوّة‌ تبرید آن‌ را که‌ در درجة‌ چهارم‌ است‌، بکاهد».برافزوده‌ها و توضیحات‌ بعض‌ حکیمان‌ دورة‌ اسلامی‌. به‌ سبب‌ وجود ابهامهایی‌ در تشخیص‌ هویت‌ انواع‌ مزروع‌ و خودروی‌ «میغن‌» در کتاب‌ دیوسکوریدس‌، و نیز به‌ علت‌ نادرستی‌ و نابجایی‌ نام‌ اعمّ «خشخاش‌» برای‌ همة‌ آنها، تنی‌ چند از حکیمان‌ دورة‌ اسلامی‌ به‌ «تفسیر» (ایضاح‌) بعض‌ آن‌ مبهمات‌ و مشکلها پرداختند. مثلاً، ابن‌ بیطار (متوفی‌ 646/1284) در تفسیر کتاب‌ دیاسقوریدوس‌ (ص‌ 293، ش‌ 59) نوشته‌ که‌ «میقن‌» هم‌ شامل‌ «خشخاش‌ سفید» ] = خشخاشی‌ که‌ گُلها و دانه‌های‌ آن‌ سفید است‌ [ و هم‌ «خشخاش‌ سیاه‌» ] = خشخاشی‌ با گلبرگهای‌ بنفش‌ یا سرخ‌ که‌ به‌ سیاهی‌ می‌زند، و دانه‌های‌ سیاه‌ [ است‌ . از نوشتة‌ طبری‌ در فردوس‌ الحکمة‌ (تألیف‌ در 236)، قدیمترین‌ «کُنّاش‌» به‌ عربی‌، چنین‌ برمی‌آید که‌ وی‌ ظاهراً اطلاع‌ درستی‌ از ماهیت‌ افیون‌ و کوکنار نداشته‌ است‌: «گفته‌ می‌شود افیون‌ از عصارة‌ برگ‌ خشخاش‌ است‌. در سردیِ خود ' فائت‌ ` ] ؟ [ ، خواب‌آور و بسیار کُشنده‌ است‌ ] زیرا [ تن‌ را تخدیر و خون‌ را ' حَبس‌ ` می‌کند» (ص‌ 406). رازی‌ (250ـ313) در الحاوی‌ به‌ نقل‌ قول‌ چند حکیم‌ یونانی‌ باستان‌، مذکور در بالا، بسنده‌ کرده‌ است‌. ابن‌ سینا (370ـ 428؛ ج‌ 1، کتاب‌ دوم‌، ص‌765) به‌ تلخیص‌ نوشته‌های‌ مذکور دیوسکوریدس‌ اکتفا نموده‌ است‌. مجوسی‌ (سدة‌ چهارم‌؛ ج‌ 1، ص‌ 183) «خشخاش‌» ] یعنی‌ دانه‌های‌ آن‌ [ را فقط‌ در مبحث‌ خوردنیها ذکر کرده‌ می‌نویسد: «شایسته‌ترین‌ آن‌ برای‌ خوردن‌ ] دانه‌های‌ [ خشخاش‌ سفید است‌. ] خشخاش‌ [ سرد و تَر ] کذا [ در درجة‌ سوم‌ است‌؛ لذا خواب‌ می‌آورد. خشخاش‌ سیاه‌ مورث‌ سُبات‌ می‌شود ... غذائیّت‌ خشخاش‌ کم‌ است‌؛ ] لذا [ اگر با قند و عسل‌ خورده‌ شود، سودمندتر است‌.» هِرَوی‌ در کتاب‌ الابنیة‌ (تألیف‌ در نیمة‌ دوم‌ سدة‌ چهارم‌؛ ص‌ 39، 129ـ130)، قدیمترین‌ دارونامة‌ بازمانده‌ به‌ فارسی‌، نیز همین‌ دو گونه‌ را درخور ذکر و افیون‌ را دو گونه‌ دانسته‌ است‌: یکی‌ عصارة‌ خشخاش‌ سیاه‌ و دیگری‌ عصارة‌ «کاهوی‌ کوهی‌» ] ! [ طبع‌ «خشخاش‌ سپید سرد و تر ] کذا [ است‌ اندر درجة‌ سوم‌» و طبع‌ «افیون‌، عصارة‌ خشخاش‌ سیاه‌، سرد و خشک‌ است‌ اندر آخر درجة‌ سوم‌ ... تشنّج‌ ... و گوشاسب‌ ] در اینجا شاید به‌ معنای‌ «اَضغاثِ اَحلام‌» [ بَرافکند ... طِلای‌ آن‌ بر «اندامی‌ که‌ درد کُند دردش‌ بنشاند ] زیرا [ بی‌آگاه‌ ] = بی‌حس‌ [ کُند آن‌ جای‌ را» ... مقدار کشندة‌ آن‌: از نیم‌ تا یک‌ مثقال‌. درمان‌ مسمومیت‌ با افیون‌: نخست‌ استفراغ‌ با روغن‌ آمیخته‌ به‌ شیره‌ یا با روغن‌ زیتون‌ ... ؛ سپس‌، حُقنه‌های‌ گرم‌، و خوراندن‌ سکنجبین‌ عسلی‌ و رَحیق‌ کُهنی‌ که‌ به‌ آن‌ دارچین‌ و فلفل‌ آمیخته‌ باشند. «بَدَل‌ * وی‌ تخم‌ بنگ‌ است‌» ] ! [ و مُصلِحش‌، کتیرا و آب‌ بابونه‌. بیرونی‌ در مقالة‌ «خشخاش‌» (ص‌250ـ251) فقط‌ بعض‌ آرای‌ دیوسکوریدس‌ را تکرار کرده‌، اما مقالة‌ «افیون‌» او (ص‌ 65ـ66) حاوی‌ مطالب‌ جالبی‌ است‌: 1) معادلی‌ فارسی‌ (یا گویشی‌) برای‌ افیون‌ از بِشْر بن‌ عبد الوهّاب‌ فَزاری‌ (فعّال‌ در دورة‌ سامانی‌) نقل‌ کرده‌: «مـُلـْبـَندِ خوشخواکِ سیاه‌» (؟ شاید لفظاً به‌ معنای‌ «شیرة‌ سِفت‌ شدة‌ خشخاش‌ سیاه‌»). 2) به‌ نقل‌ از ابومُعاذ جَوانکانی‌ (محتملاً سدة‌ چهارم‌) و ابو زید اَرَّجانی‌ (از پزشکان‌ عضد الدوله‌ دیلمی‌، متوفی‌ 372): «افیون‌ عصارة‌ خشخاش‌ سیاه‌ مصری‌ است‌.» 3) به‌ نقل‌ از ابونصر حسن‌ خُطَیبی‌ ( ؟ ): بهترین‌ افیون‌ در اَسیوط‌ و افیون‌ درجة‌ دو در اَشمونین‌ ] هر دو از شهرهای‌ باستانی‌ معروف‌ مصر [ به‌دست‌ می‌آیند ــ هر دو «جنس‌» از خشخاش‌ سفید ( رجوع کنید بهپیشینة‌ کاشت‌ و استعمال‌ کوکنار در مصر باستان‌، مذکور در بالا). 4) «اهل‌ نواحی‌ گرمسیر، بویژه‌ مکّه‌ ] در عربستان‌ [ خود را بتدریج‌ به‌ خوردن‌ افیون‌ (از کمترین‌ مقدار ] بی‌خطر [ تا مقدار کُشندة‌ آن‌) عادت‌ و هر روز این‌ تناول‌ را ادامه‌ می‌دهند. غرض‌ آنها از این‌ اعتیاد غم‌ زُدایی‌، مقابله‌ با اثر گرما در بدن‌ و گران‌ کردن‌ خواب‌ ... است‌.» در منابع‌ ما، این‌ قدیمترین‌ اشاره‌ به‌ اعتیاد به‌ (خوردن‌) تریاک‌ است‌. ابن‌ بُطْلان‌ بغدادی‌ (متوفی‌ 458)، نظر به‌ طبع‌ سرد و خشک‌ خشخاش‌، آن‌ را ] یعنی‌ ظاهراً دانه‌های‌ آن‌ را [ ، تنها یا با چیزهای‌ دیگر، برای‌ «دفع‌ مَضرّت‌» خوردنیهای‌ گرم‌ و تر، تجویز کرده‌ است‌، مثلاً : با مغز بادام‌ و گلاب‌ برای‌ رُطَب‌ (ص‌ 18ـ19)، با بادام‌ برای‌ گردو (ص‌20)، با شکر برای‌ بادام‌ تلخ‌ و شیرین‌، و برای‌ «ناطِف‌» (نوعی‌ حلوای‌) گردو و عسل‌ (ص‌ 104ـ 105). انصاری‌ شیرازی‌ (729ـ806) در دو مقالة‌ «افیون‌» (ص‌ 38ـ39) و «خشخاش‌ سیاه‌» (ص‌ 145) تقریباً هیچ‌ چیز تازه‌ای‌ نیاورده‌ است‌. غَسّانی‌مراکشی‌ (سدة‌ دهم‌) نیز در دو مقالة‌ «افیون‌» (ص‌ 24ـ 25) و «خشخاش‌ اَبیض‌» (ص‌ 317ـ319) فقط‌ این‌ دو مطلب‌ نو (اما نادرست‌) را ذکر کرده‌ است‌: «افیون‌ ... در هیچ‌ کجا ــ نه‌ در مَشارق‌ و نه‌ در مَغارب‌ جهان‌ ــ به‌دست‌ نمی‌آید مگر در منطقة‌ ' صَعید ، کشور مصر ... از آنجا افیون‌ را به‌ شهرهای‌/ کشورهای‌ دیگر می‌بَرند» ] ! [ (ص‌ 24). «از نوع‌ خشخاش‌ سفید، خشخاش‌ سرخ‌ است‌، یعنی‌ شقائق‌ النُّعمان‌» (ص‌ 318؛ در ماهیت‌ و وجه‌ تسمیة‌ «شقائق‌ النعمان‌» اختلاف‌ هست‌). انطاکی‌ (ص‌200ـ201) می‌گوید خشخاش‌ (به‌قول‌ او، «در مصر معروف‌ به‌ أبوالنَّوم‌») سه‌ «رنگ‌» (گونه‌) است‌: سفید، سرخ‌ و سیاه‌. دانه‌های‌ آنها هم‌ به‌ رنگ‌ گلهای‌ آنهاست‌. برّی‌ و بستانی‌ هر سه‌ «رنگ‌» وجود دارد. «از همه‌ بهتر خشخاش‌ سفید، و از همه‌ معتدلتر خشخاش‌ سرخ‌ است‌، و کُنش‌ خشخاش‌ سیاه‌ از همه‌ شدیدتر.» انطاکی‌ منافع‌ این‌ سه‌ را به‌ تفکیک‌ دانه‌ و پوست‌ و گل‌ ذکر کرده‌ است‌. مطالب‌ نو یا غیرتکراری‌ او را می‌توان‌ چنین‌ تلخیص‌ کرد: دانه‌ها (ی‌ گونة‌ سفید ؟)، از جمله‌، برای‌ درمان‌ ضعف‌ جگر و گُرده‌ سودمند است‌. خوردن‌ آنها تنها یا با آرد (به‌صورت‌ نان‌) بامدادان‌ و شبانگاه‌ بدن‌ را نیک‌ فربه‌ می‌کند (قس‌ نظر مجوسی‌ در بارة‌ کمی‌ غذائیّت‌ دانه‌های‌ خشخاش‌، مذکور در بالا ). خوردن‌ مطبوخ‌ همة‌ خشخاش‌ برای‌ درمان‌ حُرْقَة‌ البَول‌ و اسهال‌ مزمن‌ سودمند است‌، و ریختن‌ آن‌ بر سر، علاوه‌ بر سردرد، «انواع‌ جنون‌ مانند بَرسام‌ و مالیخولیا را درمان‌ می‌کند». اکتحال‌ با گلبرگهای‌ آن‌ برای‌ سوزش‌ چشم‌ و زخمهای‌ قَرنیه‌ سودمند است‌. «مُصلح‌ خشخاش‌ سفید، عسل‌ یا مَصْطِکی‌'، وخشخاش‌ سیاه‌، مرزنگوش‌ ... و بَدَل‌ آن‌ خَسّ ] کاهو! [ است‌.» مقاله‌های‌ «افیون‌» (ص‌ 94ـ 95) و «خشخاش‌» (ص‌ 344ـ346) حکیم‌ مؤمن‌ تُنکابنی‌ در تحفة‌ او (تألیف‌ در 1080) عمدتاً تألیفی‌ از آرای‌ پیشینیان‌ است‌، مگر در بعض‌ جزئیات‌ و توضیحات‌، مثلاً : «خشخاش‌ سفید ... گُلش‌ سفید، و خشخاش‌ سیاه‌ (= «خشخاش‌ برّی‌» ] ! [ ) گلش‌ بنفش‌ و سرخ‌ و سیاه‌ و کبود ... این‌ اَلوان‌ ] = گونه‌ها [ را تخم‌ سیاه‌ می‌باشد.» «مُصطلح‌ اطبّای‌ سابق‌ از افیون‌ عصارة‌ خشخاش‌ اَسود است‌ و نه‌ اقسام‌ دیگر.» بعض‌ مضار دیگر افیون‌: «مُرخّی‌ اعضاء، مُشوِّش‌ حواسّ، قاطع‌ باه‌، مُفسد اشتهاء و هاضمه‌، مضرّ فهم‌، مورث‌ نسیان‌ و مُفسد خون‌.»برای‌ مفصّلترین‌ شرح‌ افیون‌ و کوکنار به‌ فارسی‌ (شامل‌ توضیحاتی‌ در بارة‌ مطالب‌ مذکور در این‌ مقاله‌) رجوع کنید به مخزن‌ الادویة‌ عقیلی‌ علوی‌ شیرازی‌ (تألیف‌ ح 1185؛ ص‌ 154ـ 157، 389ـ390، بی‌ذکر مآخذ). برای‌ ترکیب‌ شیمیایی‌ افیون‌ و کاربرد قلیاسانهای‌ عدید آن‌ (بویژه‌، مُرفین‌ و کُدئین‌ ) در پزشکی‌ رجوع کنید بهزرگری‌، ج‌ 1، ص‌ 122ـ 145.کوکنار و افیون‌ در شعر فارسی‌. بازتابی‌ از خاصیت‌ خواب‌آوری‌ و تخدیر کوکنار و تریاک‌ در اشعار بعض‌ گویندگان‌ فارسی‌ یافت‌ می‌شود، مثلاً (بجز دو بیت‌ مذکور در بالا): «... اندر خواب‌ دارد کودکان‌ را کوکنار» (از بیتی‌ از فرخی‌ سیستانی‌ ] متوفی‌ 429 [ ، ص‌ 76. ــ معلوم‌ نیست‌ «کوکنار» در اینجا به‌ معنای‌ تریاک‌ است‌، که‌ هنوز در بعض‌ کشورها مادران‌ نادان‌ برای‌ آرامانیدن‌ و خوابانیدن‌ کودکان‌ به‌ آنها می‌خورانند، یا منظور جوشاندة‌ غوزة‌ خشخاش‌ است‌ که‌، چنانکه‌ گفته‌ شد، به‌ عنوان‌ منوّم‌ و مخدّری‌ ضعیف‌ به‌ کار می‌رفته‌ است‌)؛ «کوکنار ... داروی‌ بیخوابی‌ شود» (از بیتی‌ از همو، ص‌ 178)؛ «هر آن‌ کس‌ که‌ بیخواب‌ شد از نهیبش‌/ نخوابد سبُک‌ دیگر از کوکناری‌» (همان‌، ص‌ 374). ناصرِ خسرو (متوفی‌ 481)، به‌ عنوان‌ مبلّغ‌ دین‌ و معلّم‌ اخلاق‌، بارها به‌ مضارّ هپیون‌/ افیون‌ اشاره‌ کرده‌ است‌، مثلاً: «مستِ مَی‌ خورده‌ از این‌ سان‌ نبوَد زیرا/ تو چنین‌ بیهُش‌ و مدهوش‌ از افیونی‌» (ص‌ 367، بیت‌ 22). وی‌ در جایی‌ دیگر (ص‌ 257، بیت‌30) «فلسفه‌» را همچون‌ افیون‌ مشوِّش‌ عقل‌ آدمی‌ دانسته‌ است‌: «آن‌ فلسفه‌ست‌، وین‌ سخن‌ دینی‌/ این‌ شکّر است‌ و فلسفه‌ هپیون‌ است‌.» «... بنگ‌ و کوکنار به‌ دیوانگی‌ کَشَد» (از بیتی‌ از سوزنی‌ سمرقندی‌ ] سدة‌ ششم‌ [ ، ص‌149). بعدها ظاهراً کسانی‌ برای‌ تزیید نَشاط‌ و نَشوة‌ باده‌، تریاک‌ را در آن‌ حلّ می‌کرده‌اند، اما عملاً بجز سُستی‌ و بیهُشی‌ و بیخردی‌ بیشتر (اگر نگوییم‌، مرگ‌) نصیبی‌ از این‌ ترکیب‌ بسیار خطرناک‌ نمی‌برده‌اند. اینک‌ اشاراتی‌ شعری‌ به‌ این‌ موضوع‌: «گُردان‌ گَردند پیش‌ میر به‌ میدان‌/ سُست‌ چو مَستان‌ که‌ خورده‌ باشند افیون‌» (فرّخی‌ سیستانی‌، ص‌ 289)؛ «از آن‌ افیون‌ که‌ ساقی‌ در مَی‌ افکند / حریفان‌ را نه‌ سر مانَد نه‌ دستار» (حافظ‌ ] متوفی‌ 792 [ ، ص‌ 166).چون‌ در منابع‌ مذکور ما (بجز یک‌ مورد) سخنی‌ از اعتیاد به‌ خوردن‌ یا «کشیدن‌» افیون‌ نرفته‌، لذا درمانی‌ هم‌ برای‌ رفع‌ اعتیاد ذکر نکرده‌اند (این‌ بجز تدابیر و داروهایی‌ است‌ که‌ برای‌ درمان‌ مسمومیّت‌ از افیون‌ تجویز کرده‌اند). اما صائب‌ تبریزی‌ (1016ـ1086) بهترین‌ راه‌ ترک‌ اعتیاد را کاهش‌ تدریجی‌ مصرف‌ تریاک‌ دانسته‌ است‌: «ترک‌ افیون‌ را علاجی‌ بهتر از تقلیل‌ نیست‌/ اندک‌اندک‌ زآشنایان‌ جهان‌ بیگانه‌ شو» (به‌ نقل‌ شاد، واژة‌ افیون‌).منابع‌: ابن‌ بطلان‌، تقویم‌ الصحة‌ ، ترجمة‌ فارسی‌ از مترجمی‌ نامعلوم‌ (اواخر قرن‌ پنجم‌/ اوایل‌ قرن‌ ششم‌)، چاپ‌ غلامحسین‌ یوسفی‌، تهران‌ 1366 ش‌؛ ابن‌ بیطار، تفسیر کتاب‌ دیاسقوریدوس‌ فی‌ الادویة‌المفردة‌ ، چاپ‌ ابراهیم‌ بن‌ مراد، بیروت‌ 1989؛ همو، الجامع‌ لمفردات‌ ؛ الادویة‌ و الاغذیة‌ ، بولاق‌ 1291؛ چاپ‌ افست‌ بغداد ] بی‌تا. [ ابن‌ سینا، القانون‌ فی‌ الطب‌ ، چاپ‌ ادوارقش‌، بیروت‌ 1408/ 1987؛ ابو ریحان‌ بیرونی‌، الصیدنة‌ ؛ علی‌ بن‌ محمد اسدی‌ طوسی‌، لغت‌ فرس‌ ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1336 ش‌؛ علی‌ بن‌ حسین‌ انصاری‌ شیرازی‌، اختیارات‌ بدیعی‌ (قسمت‌ مفردات‌)، چاپ‌ محمدتقی‌ میر، تهران‌ 1371 ش‌؛ انطاکی‌؛ محمد حسین‌ بن‌ خلف‌ برهان‌، برهان‌ قاطع‌ ، چاپ‌ محمد معین‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ بندهش‌ ، ] گردآوری‌ [ فرنبغ‌ دادگی‌، ترجمة‌ مهرداد بهار، تهران‌ 1369 ش‌؛ ابراهیم‌ پورداود، هرمزدنامه‌ ، تهران‌ 1331 ش‌؛ شمس‌الدین‌ محمد حافظ‌ ، دیوان‌ ، چاپ‌ محمد قزوینی‌ و قاسم‌ غنی‌، تهران‌ ؛ حکیم‌ چاپ‌ ] 1320 ش‌ [ مؤمن‌؛ محمدعلی‌ داعی‌ الاسلام‌، فرهنگ‌ نظام‌ ، سنگی‌ حیدرآباد دکن‌ 1305ـ 1318 ش‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1362ـ1364 ش‌؛ دیوسکوریدس‌، هیولی‌ الطب‌ فی‌ الحشائش‌ و السموم‌ ، ترجمة‌ اصطفن‌ بن‌ بسیل‌ و اصلاح‌ حنین‌ بن‌ اسحاق‌، چاپ‌ سزار ا. دوبلر و الیاس‌ تِرِس‌، تطوان‌ 1952؛ محمد بن‌ زکریا رازی‌، کتاب‌ الحاوی‌ فی‌ الطب‌ ، حیدرآباددکن‌ 1374ـ1390/ 1955ـ1971؛ عبد الرشید بن‌ عبد الغفور رشیدی‌، فرهنگ‌ رشیدی‌ ، به‌ ضمیمة‌ معرّبات‌ رشیدی‌ ، چاپ‌ محمد عباسی‌، تهران‌ ?] 1337 ش‌ [ ؛ علی‌ زرگری‌، گیاهان‌ داروئی‌ ، ج‌ 1، تهران‌ 1366 ش‌؛ محمد بن‌ مسعود سوزنی‌، حکیم‌ سوزنی‌ سمرقندی‌ ، چاپ‌ ناصرالدین‌شاه‌ حسینی‌، تهران‌ ?] 1344ش‌ [ ؛ محمدپادشاه‌ بن‌ غلام‌ محیی‌الدین‌ شاد، آنندراج‌: فرهنگ‌ جامع‌ فارسی‌ ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ محمد بن‌ هندوشاه‌ شمس‌منشی‌، صحاح‌الفرس‌ ، چاپ‌ عبد العلی‌ طاعتی‌، تهران‌ 1355 ش‌؛ علی‌ بن‌ سهل‌ طبری‌، فردوس‌ الحکمة‌فی‌الطب‌ ، چاپ‌ محمد زبیر صدّیقی‌، برلین‌ 1928؛ عقیلی‌ علوی‌ شیرازی‌؛ احمد عیسی‌، معجم‌ أسماء النبات‌ ، قاهره‌ 1930؛ ابوالقاسم‌ بن‌ محمد غَسّانی‌، حدیقة‌ الازهار فی‌ ماهیة‌ العُشب‌ و العَقّار ، چاپ‌ محمد عربی‌ خطّابی‌، بیروت‌ 1410/1990؛ علی‌ بن‌ جولوغ‌ فرخی‌ سیستانی‌، دیوان‌ ، چاپ‌ محمد دبیر سیاقی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ علی‌ بن‌ عباس‌ مجوسی‌، کامل‌ الصناعة‌ الطبیّة‌ ، بولاق‌ 1294؛ محمدجواد مشکور، فرهنگ‌ تطبیقی‌ عربی‌ با زبانهای‌ سامی‌ و ایرانی‌ ، تهران‌ 1357 ش‌؛ ناصرخسرو، دیوان‌ ، چاپ‌ مجتبی‌ مینوی‌ و مهدی‌ محقق‌، تهران‌ 1378 ش‌؛ علی‌ اکبر نفیسی‌، فرهنگ‌ نفیسی‌ ، تهران‌ 1355 ش‌؛ هِرَوی‌؛تاریخچة‌ تریاک‌ در ایران‌. تریاک‌ از نخستین‌ داروهایی‌ است‌ که‌ بشر شناخته‌ است‌. در خط‌ سومری‌ علاماتی‌ برای‌ خشخاش‌ به‌کار می‌بردند که‌ به‌ معنای‌ «گیاه‌ خوشحال‌» بود (بوث‌، ص‌ 25). در آثار یافته‌ شده‌ از کتابخانة‌ آشور بانی‌پال‌ (قرن‌ هفتم‌ ق‌ م‌)، از عصارة‌ خشخاش‌ که‌ داروی‌ همة‌ دردها بود، نام‌ برده‌ شده‌ است‌. مصریها کِشت‌ خشخاش‌ را از سومریها آموختند و از طریق‌ آنان‌ به‌ خواص‌ تریاک‌ پی‌ بردند. بعدها تریاک‌ را از مصر به‌ یونان‌ بردند و به‌ عنوان‌ داروی‌ مُسَکّن‌ و خواب‌آور و ضدافسردگی‌ از آن‌ استفاده‌ کردند (همان‌، ص‌ 26ـ27).ظاهراً ایرانیان‌ از دوران‌ باستان‌ تریاک‌ را می‌شناخته‌ و از پادزهر بودن‌ آن‌ آگاه‌ بوده‌اند ( رجوع کنید به فردوسی‌، ج‌ 1، ص‌ 44؛ اسدی‌ طوسی‌، ص‌ 58). به‌گفتة‌ پورداود (ص‌ 116)، عربها تریاک‌ را به‌ ایران‌ آوردند. عربها از طریق‌ مصریان‌ با تریاک‌ آشنا شده‌ بودند و در سفرهای‌ طولانی‌ خود، برای‌ رفع‌ خستگی‌، آن‌ را می‌خوردند و به‌ شترهای‌ خود نیز می‌خوراندند (کوهن‌، ص‌ 18ـ19؛ نیز رجوع کنید بهبوث‌، ص‌ 32ـ33).تا سدة‌ چهارم‌ و پنجم‌ مصر عمده‌ترین‌ تولیدکنندة‌ تریاک‌ بود. ناصرخسرو (394ـ481) هنگام‌ عبور از کنار شهر اَسیوط‌ و نواحی‌ مجاور رود نیل‌، از مزارع‌ وسیع‌ خشخاش‌ یاد کرده‌ است‌ (ص‌ 92).بنا بر منابع‌، نخستین‌ بار در دورة‌ سلطنت‌ سلطان‌مسعود غزنوی‌ (421ـ432) تریاک‌ در ایران‌ به‌ عنوان‌ مادّة‌ مخدر به‌کار رفت‌. سلطان‌مسعود برای‌ جنگ‌ با طغرل‌ به‌سوی‌ نیشابور رفت‌ و در راه‌، به‌سبب‌ خستگی‌، اندکی‌ تریاک‌ خورد و بر روی‌ فیل‌ به‌ خواب‌ رفت‌، پیلبان‌ به‌ آرامی‌ راند و طغرل‌ فرصت‌ گریختن‌ یافت‌ (بیهقی‌، ص‌ 803 ـ 805).سلطان‌احمدبن‌ سلطان‌ اویس‌ جلایر * (حک : 784ـ813) نیز تریاک‌ می‌خورد (دولتشاه‌ سمرقندی‌، ص‌ 306). شواهد تاریخی‌ حکایت‌ از آن‌ دارد که‌ تریاک‌ در دورة‌ صفوی‌(ح 906ـ 1135) مصرف‌ عامتری‌ یافت‌. شاه‌طهماسب‌ اول‌ (حک : 930ـ 984) از نخستین‌ سالهای‌ سلطنت‌ خود مواد مخدر مصرف‌ می‌کرد، اما در 939 توبه‌ کرد و به‌دستور او تریاکهای‌ انبار دولتی‌، به‌ ارزش‌ پانصد تومان‌، را در آب‌ روان‌ ریختند. شاه‌ در حلال‌ بودن‌ مصرف‌ تریاک‌ تردید داشت‌ (بوداق‌ منشی‌ قزوینی‌، ص‌ 145؛ اسکندرمنشی‌، ج‌ 1، ص‌ 123). بیشتر پسران‌ و برادران‌ او تریاکی‌ بودند. وی‌ پسرش‌، سلیمان‌میرزا، را که‌ خادم‌ حرم‌ امام‌ رضا علیه‌السلام‌ بود، به‌ قزوین‌ آورد تا مصرف‌ تریاک‌ را ترک‌ کند، اما موفق‌ نشد (منشی‌ قمی‌، ج‌ 2، ص‌ 629؛ اولئاریوس‌، ص‌ 272). حکیم‌عمادالدین‌ محمود (از اطبای‌ دربار شاه‌طهماسب‌)، بیکتاش‌خان‌افشار (حاکم‌ کرمان‌) و ابراهیم‌خان‌ ثانی‌ (حاکم‌ لار) از جمله‌ امرا و درباریان‌ معتاد به‌ تریاک‌ بودند (اسکندرمنشی‌، ج‌ 1، ص‌ 168، ج‌ 2، ص‌ 421، 618). شاه‌اسماعیل‌ * دوم‌ صفوی‌ (حک : 984ـ 985)، پسر و جانشین‌ شاه‌طهماسب‌، که‌ حدود بیست‌ سال‌ در قلعة‌ قهقهه‌ زندانی‌ بود، برای‌ تسکین‌ رنجهای‌ خود به‌ تریاک‌ و حشیش‌ پناه‌ برد و روزی‌ 45 نخود (حدود دو مثقال‌) تریاک‌ خالص‌ می‌خورد. سرانجام‌، دشمنانش‌ حبهای‌ مخصوص‌ تریاک‌ و فلونیای‌ او را با سم‌ آمیختند و او را به‌ قتل‌ رساندند (اسکندرمنشی‌، ج‌ 1، ص‌ 218ـ219).در دورة‌ صفوی‌، کشیدن‌ تریاک‌ مرسوم‌ نبود و بسیاری‌ از رجال‌ و مردم‌ به‌ خوردن‌ آن‌ معتاد بودند. در این‌ دوره‌، شیرة‌ خشخاش‌ که‌ به‌ شکل‌ حبه‌ خورده‌ می‌شد، «هاشم‌بگی‌» نام‌ داشت‌ (شاردن‌، ج‌ 4، ص‌ 75؛ نیز رجوع کنید به اولئاریوس‌، ص‌ 272ـ273). شاهزادگان‌ و سرداران‌ سپاه‌ و درباریان‌ که‌ به‌ خوردن‌ تریاک‌ معتاد بودند، همیشه‌ تریاکدان‌ جواهرنشان‌ با خود داشتند (فلسفی‌، ج‌ 2، ص‌ 649).افزایش‌ مصرف‌ تریاک‌ در میان‌ درباریان‌ سبب‌ شد که‌ شاه‌عباس‌ اول‌ در 1005، استفاده‌ از آن‌ را ممنوع‌ کند. او دستور داد تا کارکنان‌ تریاکی‌، یا تریاک‌ را ترک‌ کنند یا مواجب‌ گذشته‌ را پس‌ دهند و به‌ جنگ‌ ازبکها بروند؛ حتی‌ ملاجلال‌ منجم‌باشی‌ نیز که‌ نوزده‌ سال‌ معتاد بود، آن‌ را ترک‌ کرد (منجم‌ یزدی‌، ص‌ 157). آقاعزیز اصفهانی‌، از منشیان‌ دربار شاه‌عباس‌ اول‌، نیز تریاک‌ می‌خورد که‌ به‌دستور شاه‌، تریاکش‌ را قطع‌ کردند و وقتی‌ برای‌ او مخفیانه‌ تریاک‌ بردند، او از خوردنش‌ سر باز زد (اسکندر منشی‌، ج‌ 3، ص‌953).افزون‌ بر مصرف‌ تریاک‌ در دورة‌ صفوی‌، نوشیدن‌ شربت‌ کوکنار (عصارة‌ افیون‌ که‌ با قند معطر جوشانده‌ می‌شد) نیز رواج‌ داشت‌. شاه‌عباس‌ اول‌ در 1030 نوشیدن‌ کوکنار را ممنوع‌ و مجازات‌ مصرف‌ آن‌ را مرگ‌ تعیین‌ کرد (فلسفی‌، ج‌ 2، ص‌ 653). نوشیدن‌ کوکنار از دورة‌ سلطنت‌ شاه‌عباس‌ دوم‌ (1052ـ1077) بار دیگر رواج‌ یافت‌ و کوکنارخانه‌های‌ بسیاری‌ در اصفهان‌ دایر بود (تاورنیه‌، ص‌640).تا دورة‌ قاجار (1210ـ1344)، کاشت‌ تریاک‌ در ایران‌ متداول‌ نبود. در این‌ دوره‌ درویشهای‌ هندی‌ و رهنوردان‌ راه‌ طریقت‌ به‌ کرمان‌ آمدند و در جوار مقبرة‌ شاه‌نعمت‌اللّه‌ ولی‌ ساکن‌ شدند. آنان‌ معتاد به‌ افیون‌ بودند و، برای‌ تأمین‌ نیاز خود، در ماهان‌ به‌ کشت‌ خشخاش‌ پرداختند. در آن‌ زمان‌ بهترین‌ تریاک‌ ایران‌ در ماهان‌ به‌دست‌ می‌آمد ( رجوع کنید به ادیب‌الحکما، ص‌ 62). همچنین‌ از این‌ دوره‌، کشیدن‌ تریاک‌ با وافور، چراغ‌ و نگاری‌ به‌جای‌ خوردن‌ آن‌ رایج‌ شد (نوائی‌، 1373 ش‌، ص‌ 17).بیشتر سیاحان‌ اروپایی‌ که‌ در این‌ سالها به‌ ایران‌ سفر کرده‌ بودند، از شیوع‌ استعمال‌ تریاک‌ یاد کرده‌اند. دیولافوا (ص‌ 228ـ229) از کارگاههای‌ تریاک‌مالی‌ در اصفهان‌ خبر داده‌ و نوشته‌ است‌ که‌ این‌ کار منبع‌ درآمد خوبی‌ برای‌ کشاورزان‌ بود و بخشی‌ از تریاکِ آن‌ به‌ انگلیس‌ و هلند صادر می‌شد. پولاک‌، پزشک‌ مخصوص‌ ناصرالدین‌شاه‌، نیز در بارة‌ تریاک‌ مطالبی‌ آورده‌ است‌ ( رجوع کنید به ص‌ 432ـ 438).کشت‌ وسیع‌ و برنامه‌ریزی‌ شدة‌ خشخاش‌ در زمان‌ صدارت‌ امیرکبیر، در 1267، در اطراف‌ تهران‌ آغاز شد (اعتمادالسلطنه‌، ج‌ 3، ص‌ 1718) و محصول‌ آن‌ به‌ سوریه‌ و عثمانی‌ و هند صادر می‌گردید. از آن‌ پس‌، تریاک‌ محصولی‌ صادراتی‌ شد و کشاورزان‌ بتدریج‌ به‌ جای‌ کشت‌ گندم‌ به‌ کشت‌ خشخاش‌ روی‌ آوردند (همانجا؛ وقایع‌ اتفاقیه‌ ، ص‌ 164، 289، 595؛ آدمیت‌، ص‌ 399ـ400). رکود صنایع‌ پارچه‌بافی‌، از جمله‌ مخمل‌ کاشان‌ و شال‌ کرمان‌ و ابریشم‌ گیلان‌، نیز در گسترش‌ کشت‌ خشخاش‌ مؤثر بود، به‌گونه‌ای‌ که‌ تاجران‌ ایرانی‌ در هنگ‌کنگ‌ و شانگهای‌ دفاتر خریدوفروش‌ تریاک‌ داشتند (فسائی‌، ج‌ 2، ص‌ 45).تریاک‌ بتدریج‌ چنان‌ در میان‌ مردم‌ ایران‌ رواج‌ یافت‌ و حتی‌ برای‌ خواباندن‌ و آرام‌ کردن‌ کودکان‌ به‌ آنان‌ تریاک‌ می‌خوراندند (نوائی‌، 1373 ش‌، ص‌ 18).پس‌ از پیروزی‌ انقلاب‌ مشروطه‌، سران‌ مشروطه‌ به‌ مبارزه‌ با تریاک‌ پرداختند، هر چند تداوم‌ نداشت‌ ( رجوع کنید به ادیب‌الحکما، ص‌ 34، 46ـ47). پیش‌ از آن‌، برخی‌ از علما، از جمله‌ آیت‌اللّه‌ حاج‌ملاعلی‌ خراسانی‌، استعمال‌ و تهیة‌ تریاک‌ را حرام‌ اعلام‌ کرده‌ بودند (حکمت‌، ص‌70ـ71).آیت‌اللّه‌ حاج‌میرزا رضا کرمانی‌، روحانی‌ مشروطه‌خواه‌، در وقفنامه‌ای‌ که‌ برای‌ بیمارستان‌ نوریة‌ کرمان‌ تنظیم‌ کرد و اکنون‌ نیز موجود است‌، یکی‌ از شروط‌ استخدامِ پزشکان‌ را غیرمعتاد بودن‌ آنان‌ به‌ مصرف‌ تریاک‌ قرار داد.اولین‌ قانون‌ تحدید تریاک‌ در 1329 به‌تصویب‌ رسید. به‌ موجب‌ این‌ قانون‌، از هر مثقال‌ تریاک‌ تولید شده‌، سیصد دینار عوارض‌ گرفته‌ می‌شد. همچنین‌ مصرف‌کننده‌ موظف‌ بود که‌ سوختة‌ تریاک‌ را به‌ مأموران‌ تحویل‌ دهد و در ازای‌ هر مثقال‌، سه‌ شاهی‌ بگیرد (کوهی‌ کرمانی‌، ص‌20ـ21). ظاهراً این‌ قانون‌ بیشتر مشوق‌ مردم‌ به‌ مصرف‌ تریاک‌ بود.در 26 تیر 1307، قانونی‌ به‌تصویب‌ مجلس‌ رسید که‌ طبق‌ آن‌، تمامی‌ معاملات‌ و کشت‌ خشخاش‌ بر عهدة‌ دولت‌ قرار گرفت‌. دولت‌ درصدد بود برای‌ تقویت‌ بنیة‌ مالی‌ خود، آن‌ را از انحصار تاجران‌ داخلی‌ در آورد. به‌موجب‌ این‌ قانون‌، معاملات‌ و نگهداری‌ و انبار کردن‌ و حمل‌ونقل‌ و مصرف‌ داخلی‌ و صدور تریاک‌ به‌ انحصار دولت‌ در آمد. به‌ هنگام‌ طرح‌ این‌ مادّه‌ در مجلس‌، سیدحسن‌ تقی‌زاده‌ * (وکیل‌ مجلس‌) پیشنهادی‌ داد مبنی‌ بر کاستن‌ تدریجی‌ مصرف‌ داخلی‌ تریاک‌ و سرانجام‌، ریشه‌کن‌ کردن‌ آن‌ در ایران‌. این‌ پیشنهاد در مادّه‌ای‌ جداگانه‌ تصویب‌ شد. بنا بر این‌ مادّه‌، دولت‌ موظف‌ شد تا مدت‌ ده‌ سال‌ از تاریخ‌ تصویب‌، امکانات‌ پزشکی‌ و دارویی‌ برای‌ ترک‌ تریاک‌ را به‌ رایگان‌ در اختیار معتادان‌ قرار دهد (ایران‌. مجلس‌ شورای‌ ملی‌، جلسة‌ مورخ‌ 26 تیر 1307، ص‌ 4824ـ 4825، نیز رجوع کنید بهص‌ 4795ـ4823). همچنین‌ از 1308 ش‌، دولت‌ موظف‌ شد هر سال‌ یک‌ عشر از مصرف‌ تریاک‌ در کشور کم‌ کند تا در پایان‌ دورة‌ ده‌ ساله‌، استعمال‌ تریاک‌ در غیر موارد طبی‌ در سراسر ایران‌ ممنوع‌ شود. به‌موجب‌ تبصرة‌ این‌ مادّه‌، مؤسسة‌ انحصار، اجازة‌ ورود تریاک‌ به‌ داخل‌ کشور را نمی‌داد، مگر آنکه‌ مطمئن‌ می‌شد که‌ مصرف‌ داخلی‌ ندارد (نوائی‌، 1373 ش‌، همانجا). به‌رغم‌ تصویب‌ این‌ قانون‌، مساحت‌ زمینهای‌ زیرکشت‌ تریاک‌ افزایش‌ یافت‌. ظاهراً وابستگی‌ دولت‌ به‌ درآمد حاصل‌ از تریاک‌، موجب‌ نادیده‌ گرفتن‌ این‌ قانون‌ شد.در فضای‌ باز سیاسی‌ پس‌ از شهریور 1320، گروهی‌ از پزشکان‌ و روشنفکران‌، «انجمن‌ مبارزه‌ با تریاک‌ و الکل‌» را تشکیل‌ دادند و دولت‌ را برای‌ مبارزة‌ جدّی‌ با تریاک‌ تحت‌ فشار گذاشتند (همو، 1377 ش‌، ص‌ 63). بنا به‌ گزارش‌ این‌ انجمن‌، در 1322 ش‌ از 000 ، 000 ، 14 جمعیت‌ ایران‌، 000 ، 500 ، 1 تن‌ به‌ تریاک‌ معتاد بودند («تاریخچة‌ مصرف‌ مواد مخدر در ایران‌»، ص‌ 9).در 1328 ش‌، سازمان‌ ملل‌ اجلاسی‌ تشکیل‌ داد که‌ طبق‌ آن‌، اجازة‌ کشت‌ خشخاش‌ و تولید تریاک‌ میان‌ کشورهای‌ گوناگون‌ تقسیم‌ شد و از این‌ میان‌، سهم‌ ایران‌ 25% گردید (همانجا).در 1334 ش‌، با گسترش‌ اعتیاد و قاچاق‌ مواد مخدر، دولت‌ با تصویب‌ قانونی‌، کشت‌ خشخاش‌ و استعمال‌ تریاک‌ را ممنوع‌ کرد (همانجا). در پی‌ تصویب‌ این‌ قانون‌، وزارتخانه‌های‌ بهداری‌، کشور، دارایی‌، دادگستری‌ و کشاورزی‌ مأمور اجرای‌ آن‌ شدند. از جمله‌ آنکه‌ در تهران‌ معتادان‌ را برای‌ ترک‌ اعتیاد در باغ‌ مهران‌ ــ واقع‌ در سه‌راه‌ ضرابخانة‌ تهران‌ (ابتدای‌ خیابان‌ پاسداران‌ امروز) ــ نگهداری‌ می‌کردند. در سایر استانها به‌ویژه‌ کرمان‌ و فارس‌ نیز اقدامات‌ مشابهی‌ صورت‌ گرفت‌ (ایران‌. مجلس‌ شورای‌ ملی‌، جلسة‌ مورخ‌ 21 شهریور 1334، ص‌ 6ـ 8؛ نیز رجوع کنید بهکیهان‌ ، 23 تیر 1338، ص‌ 1 و 16، 2 و 6، 26 تیر 1338، ص‌10).ادامة‌ کشت‌ خشخاش‌ در کشورهای‌ همسایه‌، ترکیه‌ و افغانستان‌ و پاکستان‌، موجب‌ شد که‌ قاچاق‌ مواد مخدر به‌ ایران‌، به‌ صورت‌ تجارتی‌ سودمند در آید. به‌همین‌ سبب‌، در 1347 ش‌ قانونی‌ تصویب‌ شد که‌ به‌موجب‌ آن‌ تا زمانی‌ که‌ کشت‌ خشخاش‌ در کشورهای‌ مجاور ادامه‌ داشت‌، وزارت‌ اصلاحات‌ ارضی‌ و تعاون‌ روستایی‌ مأمور بود که‌ به‌طور محدود و نظارت‌ شده‌، در ایران‌ خشخاش‌ کشت‌ کند و بدین‌ترتیب‌، تولید و توزیع‌ تریاک‌ به‌ انحصار دولت‌ در آمد و کارمندان‌ و حقوق‌بگیران‌ دولت‌ در صورت‌ اعتیاد موظف‌ بودند تا مدت‌ شش‌ ماه‌ ترک‌ اعتیاد کنند، در غیر این‌ صورت‌ اخراج‌ می‌شدند. همچنین‌ برای‌ معتادان‌ بالای‌ شصت‌ سال‌، کارت‌ و کالابرگِ (کوپنِ) دریافت‌ تریاک‌ صادر گردید (ایران‌. مجلس‌ شورای‌ ملی‌، جلسة‌ مورخ‌ 26 بهمن‌ 1347، ص‌ 16ـ17؛ کوهن‌، ص‌ 84 ـ 85). در خرداد 1354، 512 ، 169 معتاد برای‌ گرفتن‌ تریاک‌ ثبت‌نام‌ کرده‌ بودند که‌ مصرف‌ افیون‌ مورد نیاز آنان‌ به‌ 180 تُن‌ در سال‌ می‌رسید. تعداد معتادان‌ غیررسمی‌ را در این‌ سالها، بین‌ 000 ، 200 تا 000 ، 250 تَن‌ ذکر کرده‌اند («تاریخچة‌ مصرف‌ مواد مخدر در ایران‌»، همانجا).پس‌ از پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ (22 بهمن‌ 1357) کاشت‌ خشخاش‌ ممنوع‌ شد. به‌موجب‌ قانونی‌ که‌ در 1359 ش‌ وضع‌ گردید، هرگونه‌ تولید، نگهداری‌، حمل‌ونقل‌، دادوستد و مصرف‌ مواد مخدر ممنوع‌ شد و به‌ معتادان‌ شش‌ ماه‌ فرصت‌ داده‌ شد تا اعتیاد خود را ترک‌ کنند (سازمان‌ بهزیستی‌ کشور، ج‌ 1، ص‌ 11). در همین‌ زمان‌ مجلس‌ شورای‌ اسلامی‌، لایحة‌ «تشدید مجازات‌ مرتکبان‌ جرایم‌ مواد مخدر و اقدامات‌ تأمینی‌ و درمانی‌ به‌منظور مداوا و اشتغال‌ به‌ کار معتادان‌» را به‌تصویب‌ رساند. با تشکیل‌ ستاد هماهنگی‌ مبارزه‌ با مواد مخدر، مجازاتهای‌ شدیدی‌ نیز برای‌ مرتکبان‌ در نظر گرفته‌ شد (برای‌ گزارش‌ برخی‌ مجازاتها، از جمله‌ اعدام‌ قاچاقچیان‌ تریاک‌ رجوع کنید به روزنامه‌های‌ کثیرالانتشار این‌ دوره‌، از جمله‌ کیهان‌ ، مورخ‌ 21 و 23 اردیبهشت‌ 1359 و 8 اردیبهشت‌ 1360). در 1367 ش‌، مجمع‌ تشخیص‌ مصلحت‌ نظام‌، قوانین‌ و مجازاتهای‌ سنگینی‌ برای‌ قاچاقچیان‌ و معتادان‌وضع‌ کرد، اما در آن‌ به‌ ضرورت‌ ترک‌ اعتیاد و اقدامات‌ پیشگیرانه‌ توجه‌ نشده‌ بود (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 12). در 1376 ش‌، این‌ قانون‌ اصلاح‌ گردید که‌ در حال‌ حاضر، ملاک‌ عمل‌ است‌. به‌موجب‌ همین‌ قانون‌، کشت‌، تولید، واردات‌ و صادرات‌ و مصرف‌ هرگونه‌ مادّة‌ مخدر، جز در مصارف‌ پزشکی‌، ممنوع‌ شد و برای‌ تولیدکنندگان‌، فروشندگان‌ و معتادان‌ مجازاتهایی‌ در نظر گرفته‌ شد. طبق‌ این‌ قانون‌، معتادان‌ در طول‌ دورة‌ درمانی‌ خود از مصونیت‌ قانونی‌ برخوردارند، اما اگر پیش‌ از درمان‌ دستگیر شوند به‌ جریمة‌ نقدی‌، شلاق‌ و اخراج‌ از مشاغل‌ دولتی‌ محکوم‌ خواهند شد. در این‌ قانون‌ تصریح‌ شده‌ است‌ که‌ در صورت‌ ترک‌ اعتیاد امکان‌ اشتغال‌ مجدد برای‌ آنان‌ فراهم‌ خواهد بود (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 14؛ برای‌ اطلاع‌ بیشتر رجوع کنید به همان‌، ج‌ 1، فصل‌ 1 و 2).گفتنی‌ است‌ که‌ کشف‌ انبوه‌ خشخاش‌ در افغانستان‌، بویژه‌ از 1996، در دورة‌ حکومت‌ طالبان‌ و پس‌ از آن‌ به‌ عنوان‌ تنها منبع‌ درآمد این‌ کشور و قاچاق‌ تریاک‌ به‌ ایران‌ به‌ منظور انتقال‌ آن‌ به‌ اروپا، مشکلات‌ فراوانی‌ را برای‌ دولت‌ ایران‌ فراهم‌ ساخت‌ که‌ افزون‌ بر هزینه‌های‌ نظامی‌ به‌ گسترش‌ اعتیاد در این‌ کشور دامن‌ زد ( رجوع کنید به مندنی‌پور، ص‌ 9؛ شفیعی‌، ص‌ 20؛ «واشنگتن‌، افغانستان‌ را بزرگترین‌ تولیدکنندة‌ تریاک‌ جهان‌ معرفی‌ کرد»، تلکس‌ مورخ‌ 11/12/1381).جهانی‌ شدن‌ مشکل‌ اعتیاد، ضرورت‌ همکاریهای‌ بین‌المللی‌ را ایجاب‌ می‌کرد. به‌ همین‌منظور، دولت‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، برای‌ ایجاد و تقویت‌ این‌ همکاریها اقدامات‌ مؤثری‌ کرده‌ است‌. دولت‌ ایران‌ یکی‌ از اعضای‌ کنوانسیون‌ مواد مخدر (1340 ش‌/ 1961) و کنوانسیون‌ مبارزه‌ با قاچاق‌ مواد مخدر (1367 ش‌/ 1988) است‌. از 1373 ش‌/ 1994 نیز با «برنامة‌ کنترل‌ مواد سازمان‌ ملل‌» ارتباط‌ منظمی‌ داشته‌ و با تأسیس‌ دفتر آن‌ در تهران‌، برنامة‌ چهارسالة‌ مشترکی‌ بین‌ دولت‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ و این‌ دفتر به‌ امضا رسیده‌ است‌. اهداف‌ این‌ برنامه‌ عمدتاً عبارت‌ است‌ از: تقویت‌ توانایی‌ کشور در مبارزه‌ با ورود و قاچاق‌ مواد مخدر به‌ کشور، تقویت‌ برنامة‌ پنج‌ سالة‌ کاهش‌ تقاضای‌ مواد مخدر، بهبود قوانین‌ مرتبط‌ با کنترل‌ مواد مخدر و افزایش‌ توانایی‌ قوة‌ قضائیه‌ در برخورد با قاچاقچیان‌، و اجرای‌ طرحهای‌ پژوهشی‌ و فرهنگی‌ (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 22).منابع‌: فریدون‌ آدمیت‌، امیرکبیر و ایران‌ ، تهران‌ 1354 ش‌؛ سلیم‌ ادیب‌الحکما، صحبت‌ سنگ‌ و سبو ، چاپ‌ مهین‌ اثنی‌عشری‌، تهران‌ 1364 ش‌؛ علی‌بن‌ احمد اسدی‌ طوسی‌، گرشاسب‌نامه‌ ، چاپ‌ حبیب‌ یغمائی‌، تهران‌ 1354 ش‌؛ اسکندر منشی‌؛ محمدحسن‌بن‌ علی‌ اعتمادالسلطنه‌، تاریخ‌ منتظم‌ ناصری‌ ، چاپ‌ محمد اسماعیل‌ رضوانی‌، تهران‌ 1363ـ1367 ش‌؛ آدام‌ اولئاریوس‌، سفرنامة‌ آدام‌ الئاریوس‌: بخش‌ ایران‌ ، ترجمة‌ احمد بهپور، تهران‌ 1363 ش‌؛ ایران‌. مجلس‌ شورای‌ ملی‌، مذاکرات‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌: دورة‌ ششم‌ تقنینیه‌، 1307ش‌ ، تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ همو، «مذاکرات‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌، جلسة‌ مورخ‌ 21 شهریور 1334»، روزنامة‌ رسمی‌ کشور شاهنشاهی‌ ایران‌ ، سال‌ 11، ش‌ 3091، 28 شهریور 1334؛ همو، مذاکرات‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌، 1347 ش‌ ، تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ مارتین‌ بوث‌، تاریخ‌ تریاک‌، ترجمة‌ منوچهر نوایی‌، تهران‌ 1380 ش‌؛ بوداق‌ منشی‌ قزوینی‌، جواهرالاخبار: بخش‌ تاریخ‌ ایران‌ از قراقویونلو تا سال‌ 984 ه . ق‌ ، چاپ‌ محسن‌ بهرام‌ نژاد، تهران‌ 1378 ش‌؛ بیهقی‌؛ ابراهیم‌ پورداود، هرمزدنامه‌ ، تهران‌ 1331 ش‌؛ یاکوب‌ ادوارد پولاک‌، سفرنامة‌ پولاک‌ ، ترجمة‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ «تاریخچة‌ مصرف‌ مواد مخدر در ایران‌»، دوران‌ امروز ، سال‌ 1، ش‌ 77، 27 بهمن‌ 1379؛ ژان‌ باتیست‌ تاورنیه‌، سفرنامة‌ تاورنیه‌ ، ترجمة‌ ابوتراب‌ نوری‌، چاپ‌ حمید شیرانی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ امیر حکمت‌، «جریان‌ استعمال‌ تریاک‌ در ایران‌» در حسین‌ کوهی‌ کرمانی‌، تاریخ‌ تریاک‌ و تریاکی‌ در ایران‌ ، تهران‌ 1324 ش‌؛ دولتشاه‌ سمرقندی‌، کتاب‌ تذکرة‌الشعراء ، چاپ‌ ادوارد براون‌، لیدن‌ 1318/1901؛ ژان‌ پل‌ راشل‌ دیولافوا، سفرنامة‌ مادام‌ دیولافوا: ایران‌ و کلده‌ ، ترجمه‌ و نگارش‌ علیمحمد فره‌وشی‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ سازمان‌ بهزیستی‌ کشور. معاونت‌ امور فرهنگی‌ و پیشگیری‌، ارزیابی‌ سریع‌ وضعیت‌ سوء مصرف‌ مواد در ایران‌ ، ج‌ 1، تهران‌ 1378 ش‌؛ خیراللّه‌ شفیعی‌، «افغانستان‌ در چنگال‌ طاعون‌ افیون‌»، ایران‌ ، سال‌ 8 ، ش‌ 2204، 15 مرداد 1381؛ ابوالقاسم‌ فردوسی‌، شاهنامة‌ فردوسی‌ ، ج‌ 1، چاپ‌ برتلس‌، مسکو 1963؛ حسن‌بن‌ حسن‌ فسائی‌، فارسنامة‌ ناصری‌ ، چاپ‌ منصور رستگار فسایی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ نصراللّه‌ فلسفی‌، زندگانی‌ شاه‌ عباس‌ اول‌ ، تهران‌ 1364 ش‌؛ آلن‌ کوهن‌، فرهنگ‌ مواد مخدر، ترجمة‌ حسن‌ حاج‌ سید جوادی‌، تهران‌ 1373 ش‌؛ حسین‌ کوهی‌ کرمانی‌، تاریخ‌ تریاک‌ و تریاکی‌ در ایران‌، تهران‌ 1324 ش‌؛ جلال‌الدین‌ محمد منجم‌ یزدی‌، تاریخ‌ عباسی‌، یا، روزنامه‌ ملاجلال‌ ، چاپ‌ سیف‌اللّه‌ وحیدنیا، تهران‌ 1366 ش‌؛ علی‌ مندنی‌پور، «مواد مخدر و آیندة‌ روابط‌ ایران‌ و افغانستان‌»، ایران‌ ، سال‌ 8 ، ش‌ 2090، 19 فروردین‌ 1381؛ احمدبن‌ حسین‌ منشی‌ قمی‌، خلاصة‌التواریخ‌، چاپ‌ احسان‌ اشراقی‌، تهران‌ 1359ـ 1363 ش‌؛ ناصرخسرو، سفرنامة‌ ناصرخسرو قبادیانی‌، چاپ‌ احمد ابراهیمی‌، تهران‌ ] بی‌ تا. [ ؛ عبدالحسین‌ نوائی‌، «اسنادی‌ از داستان‌ تریاک‌»، گنجینة‌ اسناد ، سال‌ 8 ، دفتر3و4 (پاییز و زمستان‌ 1377)؛ همو، «ماجراهای‌ منع‌ تریاک‌»، همان‌ منبع‌، سال‌ 4، دفتر 4 (زمستان‌ 1373)؛ «واشنگتن‌، افغانستان‌ را بزرگترین‌ تولیدکنندة‌ تریاک‌ جهان‌ معرفی‌ کرد»، پیام‌ دریافت‌شده‌ بر روی‌ تلکس‌ ایرنا، ش‌ 99-17-00 . ، مورخ‌ 11/12/1381 ؛ وقایع‌ اتفاقیه‌: مجموعة‌ گزارشهای‌ خفیه‌ نویسان‌ انگلیس‌ در ولایات‌ جنوبی‌ ایران‌ از سال‌ 1291 تا 1322 قمری‌ ، چاپ‌ سعیدی‌ سیرجانی‌، تهران‌: نوین‌، 1362 ش‌؛
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

هوشنگ اعلم

سپهرداد مجدزاده

حوزه موضوعی

تاریخ علم

رده های موضوعی
جلد 7
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده