تره ( > فارسی میانه ترگ )
معرف
نام‌ دو گیاه‌ خوراکی‌ از جنس‌ آلیوم‌ از تیرة‌ سیریان‌
متن
تَره‌ ( > فارسی‌ میانه‌ تَرَّگ‌ )، نام‌ دو گیاه‌ خوراکی‌ از جنس‌ آلیوم‌ از تیرة‌ سیریان‌ . بیشتر گیاه‌شناسان‌ آلیوم‌ را از تیرة‌ سوسنیان‌ می‌دانند (مثلاً رجوع کنید به قهرمان‌، ج‌ 5، ش‌ 506 ـ521)، اما وندلبو تیرة‌ سیریان‌ را از سوسنیان‌ جدا کرده‌ است‌ (ص‌ 1).1) ترة‌ معمولی‌ یا ایرانی‌. این‌ گیاه‌ از گونة‌ آمپلوپراسم‌ است‌ و در ایران‌ با نامهای‌ گوناگونی‌ شناخته‌ می‌شود، مثلاً، گَنْدَنا/ گَنْدَنَه‌ در خراسان‌، کَوَر/ کَوَرگ‌ در مناطق‌ کردنشین‌ و کَوار در گیلان‌ (اکبری‌ شالچی‌، ذیل‌ «گندنا»؛ کلباسی‌؛ ابراهیم‌پور، ذیل‌ واژه‌). تا 1373 ش‌ ترة‌ معمولی‌ ایرانی‌ را زیرْگونة‌ آ. آمپلوپراسم‌ ایرانیکم‌ می‌دانستند (وندلبو، ص‌ 59)، اما در این‌ سال‌، موسوی‌ و کاشی‌ پس‌ از مقایسة‌ ترة‌ معمولی‌ ایرانی‌ با آ. آ. ایرانیکم‌ ، ترة‌ معمولی‌ ایرانی‌ را زیرگونه‌ای‌ جدید یعنی‌ آ. آ. پرسیکم‌ معرفی‌ کردند (ص‌ 67، 80). این‌ گیاه‌، به‌ صورت‌ خام‌ یا پخته‌، استفادة‌ خوراکی‌ داشته‌ و دارد، مثلاً در کوکو، جوشپره‌ (نوعی‌ آش‌)، سبزی‌پلو، ترش‌ / تورش‌تره‌ و شیرین‌تره‌ (دو غذای‌ گیلانی‌، در نوعی‌ از شیرین‌تره‌ تنها سبزی‌ مورد استفاده‌ تره‌ است‌)، قورمه‌سبزی‌ و آش‌رشته‌ (باورچی‌ بغدادی‌، ص‌ 108ـ 109؛ نوراللّه‌ آشپزباشی‌، ص‌ 242ـ243؛ علی‌اکبر آشپزباشی‌، ص‌ 19، 22، 26؛ خاور، ص‌ 8، 10؛ دریابندری‌، ج‌ 1، ص‌ 864 ـ 865).2) تره‌فرنگی‌ (در عربی‌ کُرّاث‌). این‌ گیاه‌ را از قدیم‌ می‌شناخته‌اند. پزشکان‌ دورة‌ اسلامی‌ انواع‌ گوناگون‌ و خواص‌ دارویی‌ آن‌ را ذکر کرده‌اند. دیوسکوریدس‌ (سدة‌ اول‌ میلادی‌) که‌ آثارش‌ مهمترین‌ منبع‌ دانشمندان‌ دورة‌ اسلامی‌ در بارة‌ گیاهان‌ دارویی‌ است‌، از کرّاث‌ شامی‌ (معادل‌ فراسن‌ قافالوطن‌ یونانی‌) و کرّاث‌ نبطی‌ نام‌ برده‌ است‌ (ترجمة‌ عربی‌، ش‌ 149، ص‌ 208). جالینوس‌ (سدة‌ دوم‌ میلادی‌؛ به‌ نقل‌ رازی‌، ج‌ 21، قسم‌ 1، ص‌ 385) و به‌ تبع‌ او، اسحاق‌بن‌ سلیمان‌ اسرائیلی‌ (متوفی‌ 325؛ ج‌ 3، ص‌ 40) و ابوریحان‌ بیرونی‌ (متوفی‌ 440؛ ص‌ 530) و حکیم‌ مؤمن‌ (تاریخ‌ تألیف‌ تحفة‌المؤمنین‌ : 1080؛ ص‌ 218) و عقیلی‌ علوی‌ شیرازی‌ (اواخر قرن‌ دوازدهم‌؛ ص‌ 735)، دو گونة‌ برّی‌ (وحشی‌، صحرایی‌) و بُستانیِ (مزروع‌) کرّاث‌ را ذکر کرده‌اند. کرّاث‌ نبطی‌ را همان‌ بستانی‌ و کرّاث‌ البقل‌/ کرّاث‌ المائدة‌، و کرّاث‌ شامی‌ را از گونه‌های‌ بستانی‌ دانسته‌اند (حکیم‌ مؤمن‌؛ عقیلی‌ علوی‌ شیرازی‌، همانجاها). رازی‌ (متوفی‌ 313؛ ج‌ 21، قسم‌ 1، ص‌ 383ـ 385)، به‌ نقل‌ از دیوسکوریدس‌ ولی‌ متفاوت‌ با ترجمة‌ عربی‌ کتاب‌ دیوسکوریدس‌، قائل‌ به‌ سه‌ نوع‌ کرّاث‌، بستانی‌ و نبطی‌ و کرّاث‌الکرم‌، شده‌ و به‌ نقل‌ از جالینوس‌، کرّاث‌ برّی‌ را ذکر کرده‌ است‌. ابن‌سینا (متوفی‌ 428) نیز به‌ نقل‌ از دیوسکوریدس‌، متفاوت‌ با ترجمة‌ عربی‌ کتاب‌ او و آنچه‌ رازی‌ نقل‌ کرده‌، سه‌ نوع‌ شامی‌ و نبطی‌ و برّی‌ (قُرْط‌) را نام‌ برده‌ است‌ (ج‌ 2، ص‌ 572). ابن‌عوّام‌ (قرن‌ ششم‌؛ ج‌ 2، ص‌ 198) سه‌ نوع‌ بستانی‌ (شامی‌) و نبطی‌ و برّی‌، ابن‌بیطار (متوفی‌ 646) سه‌ نوع‌ شامی‌ و نبطی‌ و کرّاث‌الکرم‌ (ج‌ 4، ص‌ 61)، انطاکی‌ (متوفی‌ 1008؛ ص‌ 390) سه‌ نوع‌ شامی‌ و نبطی‌ و قرط‌ (در مصر: کرّاث‌ المائدة‌)، غافقی‌ (متوفی‌ ح 560؛ به‌ نقل‌ ابن‌بیطار، ج‌ 4، ص‌ 62) چهار نوعِ نبطی‌ و کوهیان‌ و کَلْیَکان‌/ کَیْلَکان‌ و سلابس‌، و ابن‌میمون‌ (متوفی‌ 600؛ ص‌ 23) نیز چهار نوعِ بلبس‌ (بلابس‌) و شامی‌ (بستانی‌، قِفْلوط‌) و نبطی‌ (کوهی‌) و برّی‌ (طیطان‌) را ذکر کرده‌اند.ابن‌وحشیه‌ (متوفی‌ 292؛ مؤلف‌ یا مترجم‌ الفلاحة‌ النبطیة‌ )، که‌ شیوه‌های‌ کشاورزی‌ نبطیان‌ قدیم‌ و خرافات‌ آنان‌ را نقل‌ کرده‌، در بارة‌ روش‌ و زمان‌ کاشت‌ و کود مناسب‌ و آبیاری‌ کرّاث‌مطالبی‌ نوشته‌ است‌ (ج‌ 1، ص‌ 562 ـ563). به‌ نوشتة‌ ابن‌عوّام‌، برای‌ بزرگترشدن‌ کرّاث‌ باید چند تخم‌ را باهم‌ در تکه‌ای‌ پارچة‌ کتانی‌ گذاشت‌ و در سوراخ‌ کوچکی‌ قرار داد، در این‌ صورت‌ تمام‌ بذرها به‌ یک‌ گیاه‌ تبدیل‌ می‌شود، و برای‌ دفع‌ آفت‌ کرّاث‌ باید قلب‌ گرم‌ گوسفندی‌ را نَشُسته‌ در عمق‌ کم‌ خاک‌ گذاشت‌ تا همة‌ کرمها به‌ دور آن‌ جمع‌ شوند (ج‌ 2، ص‌ 198ـ202).بیشتر گیاهداروشناسان‌ دورة‌ اسلامی‌ طبیعت‌ کرّاث‌ را گرم‌ و خشک‌ دانسته‌اند (ابن‌ماسه‌، به‌نقل‌ رازی‌، ج‌ 21، قسم‌ 1، ص‌ 386؛ اسحاق‌بن‌ سلیمان‌ اسرائیلی‌؛ ابن‌سینا؛ ابن‌بیطار، همانجاها؛ حکیم‌ مؤمن‌، ص‌ 218؛ عقیلی‌ علوی‌ شیرازی‌، ص‌ 735). به‌نوشتة‌ دیوسکوریدس‌، کرّاث‌ نفخ‌آور، مُسَخِّن‌ (گرم‌کننده‌)، مُدِرّ بول‌، ملین‌ و سبب‌ خوابهای‌ بد («احلام‌ رَدیئه‌») است‌ و ترکیبهای‌ گوناگونی‌ از خام‌ یا پختة‌ آن‌ برای‌ درمان‌ برخی‌ بیماریهای‌ زنان‌، قطع‌ خونریزی‌، دردهای‌ عارض‌ در سینه‌، دردهای‌ گوش‌ و دَویّ (طنین‌ گوش‌) و زخمهای‌ بد («قُروح‌ خبیثه‌») مفید است‌ (ترجمة‌ عربی‌، ش‌ 149، ص‌ 208ـ209). پزشکان‌ دورة‌ اسلامی‌ کرّاث‌ را در درمان‌ بیماریهای‌ دیگری‌ چون‌ «کرم‌ دندان‌» و دندان‌ درد، قولنج‌، انواع‌ بیماریهای‌ پوستی‌، سُدّه‌های‌ کبد و طحال‌، و برای‌ تسکین‌ جُشاءِ (= آروغ‌ بسیار) ترش‌ مفید دانسته‌اند ( رجوع کنید به رازی‌،ج‌ 21، قسم‌ 1، ص‌ 383ـ 388، به‌ نقل‌ از حکمای‌ مختلف‌؛ اسحاق‌بن‌ سلیمان‌ اسرائیلی‌، ج‌ 3، ص‌40ـ43؛ ابن‌سینا، ج‌ 2، ص‌ 572 ـ573؛ ابن‌بیطار، ج‌ 4، ص‌ 61ـ63، به‌ نقل‌ از حکمای‌ مختلف‌؛ انطاکی‌، ص‌390؛ حکیم‌ مؤمن‌، همانجا؛ عقیلی‌ علوی‌شیرازی‌، ص‌ 735ـ736). به‌نوشتة‌ قزوینی‌ (ص‌ 258) کرّاث‌ برای‌ تصفیة‌ صدای‌ کسانی‌ که‌ آواز می‌خوانند مفید است‌ (برای‌ اطلاع‌ از مصارف‌ دارویی‌ امروزی‌ رجوع کنید به زرگری‌، ج‌ 1، ص‌ 679، ج‌ 4، ص‌630).در احادیث‌ نیز بارها از کرّاث‌ یاد شده‌ است‌، از جمله‌: «کلوا الکرّاث‌ فانَّ مَثَلَه‌ فی‌البقول‌ کمَثَلِ الخُبز فی‌ سایرالطعام‌» (تره‌ بخورید که‌ آن‌ در میان‌ سبزیها، مانند نان‌ است‌ در میان‌ سایر خوردنیها؛ مجلسی‌، ج‌ 63، ص‌ 203ـ204؛ برای‌ اطلاع‌ از حدیثهای‌ دیگر راجع‌ به‌ تره‌ رجوع کنید به برازش‌، ج‌ 24، ص‌ 17576ـ 17577، ذیل‌ «کراّث‌»).منابع‌: علی‌اکبربن‌ مهدی‌ آشپزباشی‌، سفرة‌ اطعمه‌ ، چاپ‌ عکسی‌ تهران‌ 1353 ش‌؛ نوراللّه‌ آشپزباشی‌، مادة‌الحیوة‌: رساله‌ در علم‌ طباخی‌ ، در کارنامه‌ و مادة‌الحیوة‌: متن‌ دو رساله‌ در آشپزی‌ از دورة‌ صفوی‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1360 ش‌؛ محمدتقی‌ ابراهیم‌پور، واژه‌نامة‌ فارسی‌ ـ کردی‌ ، تهران‌ 1373 ش‌؛ ابن‌بیطار؛ ابن‌سینا، القانون‌ فی‌ الطب‌ ، چاپ‌ ادوارقش‌، بیروت‌ 1408/1987؛ ابن‌میمون‌، شرح‌ اسماء العقار ، چاپ‌ ماکس‌ مایرهوف‌، قاهره‌ 1940؛ ابوریحان‌ بیرونی‌، الصیدنة‌ ؛ اسحاق‌بن‌ سلیمان‌ اسرائیلی‌، کتاب‌ الاغذیة‌ ، چاپ‌ عکسی‌ از نسخة‌خطی‌ کتابخانة‌ سلیمانیه‌، چاپ‌ فؤاد سزگین‌، فرانکفورت‌ 1406/ 1986؛ امیرحسین‌ اکبری‌ شالچی‌، فرهنگ‌ گویشی‌ خراسان‌ بزرگ‌ ، تهران‌ 1370 ش‌؛ انطاکی‌؛ محمدعلی‌بن‌ بوداق‌ باورچی‌ بغدادی‌، کارنامه‌ در باب‌ طباخی‌ و صنعت‌ آن‌ ، در کارنامه‌ و مادة‌الحیوة‌ ، همان‌ منبع‌؛ علیرضا برازش‌، المعجم‌ المفهرس‌ لالفاظ‌ احادیث‌ بحار الانوار ، تهران‌ 1372ـ1373 ش‌؛ حکیم‌ مؤمن‌، تحفة‌ حکیم‌ مؤمن‌ = تحفة‌ المؤمنین‌ ، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ 1277، چاپ‌ افست‌ 1378؛ زری‌ خاور (مرعشی‌)، هنر آشپزی‌ گیلان‌ ، تهران‌ 1366 ش‌؛ نجف‌ دریابندری‌، کتاب‌ مستطاب‌ آشپزی‌ از سیر تا پیاز ، تهران‌ 1379 ش‌؛ دیوسکوریدس‌، هیولی‌ الطبّ فی‌الحشائش‌ و السموم‌ ، ترجمه‌ اِصْطِفَن‌بن‌ بسیل‌ و اصلاح‌ حنین‌بن‌ اسحاق‌، چاپ‌ سزار ا. دوبلر و الیاس‌ تِرِس‌، تطوان‌ 1952؛ محمدبن‌ زکریا رازی‌، کتاب‌ الحاوی‌ فی‌الطب‌ ، حیدرآباد دکن‌ 1374ـ1390/ 1955ـ1971؛ علی‌ زرگری‌، گیاهان‌ دارویی‌ ، تهران‌، ج‌ 1، 1368 ش‌، ج‌ 4، 1369 ش‌؛ عقیلی‌ علوی‌شیرازی‌؛ الفلاحة‌ النبطیة‌ ، الترجمة‌ المنحولة‌ الی‌ ابن‌وحشیه‌، چاپ‌ توفیق‌ فهد، دمشق‌ 1993ـ 1998؛ زکریابن‌ محمد قزوینی‌، عجائب‌ المخلوقات‌ و غرائب‌ الموجودات‌ ، بیروت‌: دارالشرق‌ العربی‌، ] بی‌تا. [ ؛ احمد قهرمان‌، فلور ایران‌ ، ج‌ 5، تهران‌ 1363 ش‌؛ ایران‌ کلباسی‌، گویش‌ کردی‌ مهاباد ، تهران‌ 1362 ش‌؛ مجلسی‌؛ امیر موسوی‌، «بررسی‌ صفات‌ اکوفیزیولوژی‌ ترة‌ ایرانی‌»، پایان‌نامة‌ کارشناسی‌ ارشد، دانشکدة‌ کشاورزی‌، دانشگاه‌ تهران‌ 1373 ش‌ (استاد راهنما: عبدالکریم‌ کاشی‌)؛
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نگار نادری

حوزه موضوعی

تاریخ علم

رده های موضوعی
جلد 7
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده