ترنجبین
معرف
(به‌ فتح‌ یا کسرِ جیم‌)، مادّه‌ای‌ «به‌ شیرینی‌ و قِوام‌ شَهْد ] = عسل‌ [ » (شاد، ذیل‌ واژه‌) که‌ از ساقه‌ها و برگهای‌ دو گونه‌ از گیاه‌ خاردار بیابانی‌، معمولاً موسوم‌ به‌ «خار شُتُر» (از تیرة‌ پروانه‌ آسایان‌ ) می‌تراود و امروزه‌ عمدتاً به‌ عنوان‌ داروی‌ مُلیّنِ مزاج‌ و شُشها خورده‌ می‌شود
متن
تَرَنجبین‌ (به‌ فتح‌ یا کسرِ جیم‌)، مادّه‌ای‌ «به‌ شیرینی‌ و قِوام‌ شَهْد ] = عسل‌ [ » (شاد، ذیل‌ واژه‌) که‌ از ساقه‌ها و برگهای‌ دو گونه‌ از گیاه‌ خاردار بیابانی‌، معمولاً موسوم‌ به‌ «خار شُتُر» (از تیرة‌ پروانه‌ آسایان‌ ) می‌تراود و امروزه‌ عمدتاً به‌ عنوان‌ داروی‌ مُلیّنِ مزاج‌ و شُشها خورده‌ می‌شود.واژگان‌. ترنجبین‌ (به‌ همین‌ صورت‌ معرَّب‌ در همه‌ منابع‌ قدیم‌ عربی‌ و فارسی‌) مرکّب‌ از دو واژة‌ فارسی‌ تَر (= تَر و تازه‌) و اَنگَبین‌ ( > فارسی‌ میانه‌، اَنگُبین‌ ؛ = شهد، عسل‌) روی‌هم‌ به‌ معنای‌ «عسلِ تَر»، است‌ (قس‌ خُشک‌ انگبین‌/ خُشکنجبین‌ که‌ در مآخذِ ما نخستین‌ بار علی‌ بن‌ عباس‌ مجوسی‌ ] سدة‌ چهارم‌ [ آن‌ را ذکر و وصف‌ کرده‌ ] به‌ نقل‌ ابن‌ بیطار، ج‌ 2، ص‌ 61 [ و به‌ نوشتة‌ صادق‌ مقدّم‌ ] ص‌ 103 [ همان‌ «گزانگبین‌»/ «گزِ خونسار» است‌ که‌ در اثر گزش‌ حشره‌ای‌ مخصوص‌، از انواعی‌ درختچة‌ گز ، عمدتاً تاماریکس‌ گالّیکا گونة‌ مانیفرا ، می‌تراود؛ رجوع کنید به گز * و مَنّ * ؛ نیز رجوع کنید به حکیم‌ مؤمن‌ ، ص‌ 346 ؛ تعلیقات‌ لوکلر بر ترجمة‌ فرانسوی‌ الجامع‌ ابن‌ بیطار، ج‌ 2، ص‌ 32 ؛ لاوفر ، ص‌ 348). لذا، معنای‌ لفظیِ «عسل‌ النَّدی‌'» (شهدِ شَبنَم‌) که‌ اسحاق‌ بن‌ عِمران‌ ] متوفی‌ ح 292 ؛ به‌ نقل‌ ابن‌ بیطار، ج‌1، ص‌ 137 [ و شاید به‌ تبع‌ او، بعض‌ مؤلفان‌ غربی‌ (مثلاً، فولرس‌ ، ج‌1، ص‌440 ؛ رنو و کلن‌ ، شرح‌ بر تحفة‌ الاحباب‌ ، ش‌ 295 ، ص‌ 115ـ116) و شرقی‌، یا «عسل‌ الوَرْد» (= شهدِ گُل‌ ] سرخ‌ [ ) (لیوی‌ و الخالدی‌ ، تعلیقات‌ بر اقراباذین‌ سمرقندی‌، ش‌ 248، ص‌ 202) انگاشته‌اند، نادرست‌ است‌. در منابع‌ ما، داوود انطاکی‌ (متوفی‌ 1008) ظاهراً قدیمترین‌ دانشمندی‌ است‌ که‌ معنای‌ درست‌ این‌ واژه‌ را تحقیق‌ کرده‌ (ص‌ 134): «واژه‌ای‌ فارسی‌... به‌ معنای‌ ' عسل‌ رَطْب‌ ` و نه‌، چنانکه‌ گمان‌ برده‌اند، ' طلّ النَّدی‌' ` .». به‌ نقل‌ ابوریحان‌ بیرونی‌ (ص‌ 147) از حمزة‌ اصفهانی‌ (نیمة‌ دوم‌ سدة‌ چهارم‌) ترنجبین‌ را در اصفهان‌ «اُشتُرْ انگبین‌» می‌گفتند.گیاهان‌ ترنجبین‌آور. از لحاظ‌ گیاه‌شناسی‌، نام‌ عامِّ خار شتر (در عربی‌: اَلحاج‌ یا عاقول‌ ) را بر چندین‌ نوع‌ درختچة‌ کوتاه‌ خاردار بیابانْزی‌ از جنس‌ . (اسم‌ جنس‌ لاتینی‌ مأخوذ از همان‌ الحاج‌ عربی‌) اطلاق‌ می‌کنند. رشینگر (ص‌470ـ 475) پنج‌ تا از آنها را در حوزة‌ گیاهْ جغرافیایی‌ فلورا ایرانیکا (شامل‌ ایران‌ کنونی‌، افغانستان‌، بخشی‌ از غرب‌ پاکستان‌، شمال‌ عراق‌، جمهوری‌ آذربایجان‌ و ترکمنستان‌) گزارش‌ و وصف‌ کرده‌ است‌، که‌ سه‌تای‌ آنها (و یک‌ دورَگه‌ ) درایران‌ کنونی‌ به‌فراوانی‌ یافت‌ می‌شوند. از اینها فقط‌ این‌دو گونه‌ ترنجبین‌ ترشح‌ می‌کنند: 1) (لفظاً، «الحاج‌ مَنّ آور»؛ مترادفهای‌ اکنون‌ متروکِ آن‌: رویشگاه‌: بویژه‌ در غرب‌ و جنوب‌ ایران‌ (شامل‌ جزیرة‌ قشم‌) فراوان‌ است‌. در عراق‌، شمال‌شرقی‌ عربستان‌، فلسطین‌، سوریه‌ و شمال‌ افریقا نیز بومی‌ است‌. 2) (لفظاً ، «الحاج‌ ایرانی‌»؛ مترادف‌ قدیمتر آن‌: لفظاً، «الحاجِ شُتری‌»). رویشگاه‌: در ایران‌ تقریباً در همة‌ نواحی‌ بیابانی‌ ؛ در شرق‌ آناطولی‌، عراق‌، ترکمنستان‌ و افغانستان‌ نیز به‌فراوانی‌ یافت‌ می‌شود (برای‌ تصویرهای‌ رنگی‌ از اجزای‌ این‌ نوع‌، وصف‌ کوتاه‌ ریخت‌شناختی‌ و رویشگاههای‌ آن‌ در ایران‌ رجوع کنید به قهرمان‌، ج‌ 7، ش‌ 755). دورگة‌ را از فارس‌ گزارش‌ کرده‌اند (رشینگر، ص‌475). برای‌ ریخت‌شناسی‌ مشروح‌ انواع‌رجوع کنید به بواسیه‌ ، ج‌2 (به‌ لاتینی‌؛ ترجمه‌ فرانسوی‌ بخش‌ مربوط‌ به‌ در مقدّم‌، ص‌82 ـ83 ؛ برای‌ جدیدترین‌ بحث‌ ریخت‌شناسی‌ و تفصیل‌ رویشگاههای‌ پنج‌ گونة‌ مذکور در بالا رجوع کنید به رشینگر، همانجا ] به‌ لاتینی‌ [ ؛ در بارة‌ خارشتر و ترنجبین‌ رجوع کنید به ایرانیکا ، مقالة‌ ).به‌ سبب‌ گستردگی‌ رویشگاهها و فراوانی‌ «خار شتر» در نواحی‌ای‌ که‌ بومیان‌ آنها به‌ زبانهای‌ ایرانی‌ یا گویشهای‌ فارسی‌ سخن‌ می‌گویند، نامهای‌ محلی‌ بسیاری‌ برای‌به‌ کار می‌رود، که‌ پارسا (ج‌ 8 ، ص‌9ـ10) شماری‌ از آنها را ضبط‌ کرده‌ است‌: علفِ شتر ، شترْخار ، مَخ‌ ، تَنْدَن‌ / تَنْوَن‌ / تینْدن‌ ، زَزْ ، خَروش‌ (در بلوچستان‌) ؛ اُشترْخار (در اراک‌، تفرش‌)؛ یانْداغ‌ (در بختیاری‌)؛ تیغْ شتری‌ (در باغ‌ فیض‌ در مرکز ایران‌)؛ کَنْدَر / کَنْدِرا / کَنْدیرا (در ناحیه‌ای‌ نامعیّن‌). ] واژة‌ یانداغ‌ مذکور، نیز به‌ صورتهای‌ یانْتاق‌ / یانْدِق‌ / یَنْدِق‌ / یَندک‌ ، ترکی‌ جغتایی‌، و مترادف‌ آن‌، لفظاً «شترْخار»، است‌. ترنجبین‌ را به‌ ترکی‌ یانْتاق‌ شَکَری‌ می‌گویند؛ لاوفر، ص‌ 345 [ .به‌ گزارش‌ شلیمّر (ص‌ 357)، اولاً، تراوش‌ ترنجبین‌ در ایران‌ در همه‌جا به‌ یک‌ اندازه‌ نیست‌ و ظاهراً بستگی‌ به‌ بعض‌ احوال‌ اقلیمی‌ (دمای‌ هوا، جنس‌ خاک‌، و غیره‌) دارد (چنانکه‌، مثلاً، در مورد کتیرا هم‌ دیده‌ می‌شود)؛ ثانیاً، این‌ تراوش‌ «فقط‌ در بعض‌ نواحی‌ ــ خراسان‌، طبس‌، زَرَند، طَغَرود (نزدیک‌ قم‌)،بندر بوشهر، تبریز ــ و آن‌ هم‌ در دمای‌ شدید، روی‌ می‌دهد و ترنجبین‌ به‌ شکل‌ قطره‌های‌ کوچکی‌ بر شاخ‌ و برگ‌ خارشتر منعقد می‌گردد»؛ دیگر اینکه‌ برعکس‌ گزارش‌ ] دانشمند آلمانی‌ [ لاندرر ، که‌ «در لبنان‌، الحاج‌ فقط‌ پس‌ از این‌ که‌ بُزها برگها و جوانه‌های‌ آن‌ را چریدند، ترنجبین‌ می‌دهد»... بومیان‌ «نواحی‌ ترنجبین‌خیز ایران‌... می‌گویند که‌ طبق‌ قراردادهای‌ عُرفی‌، شبانان‌ مجبورند که‌ با گلّه‌های‌ خود از دشتهای‌ ترنجبین‌خیز دور شوند زیرا گوسفندها و بزها با چَرای‌ خود، محصول‌ ترنجبین‌ را سخت‌ ضایع‌ می‌کنند». انواع‌ خارشتر خوراک‌ مرغوبی‌ برای‌ مواشی‌ در نواحی‌ بیابانی‌ و نیمه‌بیابانی‌ در ایران‌ و مناطق‌ دیگر است‌ ( رجوع کنید بهدینوری‌ ] سدة‌ سوم‌؛ ج‌ 1، ص‌120، ش‌ 249 [ که‌ از قول‌ یک‌ اعرابی‌، ابو زیاد، می‌گوید که‌ «الحاج‌ را الماشیة‌ ] چهارپایان‌ اهلی‌ [ بیش‌ از یَنْبوت‌ ] = خُرنوب‌ [ دوست‌ می‌دارند». ظاهراً بویژه‌ شتران‌ الحاج‌ را می‌جویند و به‌ خوردن‌ آن‌ سخت‌ راغبند (وجه‌ تسمیه‌ این‌ گیاهان‌ به‌ «خارشتر» و ترکیبهای‌ نظیر آن‌ ــ مثلاً در انگلیسی‌ ــ حاکی‌ از این‌ رغبت‌ است‌). البته‌ در جایهایی‌ که‌ انواع‌ خارشتر هیچ‌ محصول‌ شیرینی‌ ندارند، روستاییان‌ آنها را بریده‌ برای‌ تعلیف‌ زمستانی‌ دامهای‌ خود ذخیره‌ می‌کنند.فرآوردة‌ دیگر خارشتر عَرَقی‌ است‌ که‌ از آن‌ می‌گیرند. شگفتا که‌ پیشینیان‌ این‌ عرق‌ را که‌ اکنون‌ خواص‌ درمانی‌ مهمی‌ به‌ آن‌ نسبت‌ می‌دهند و به‌ طور تجارتی‌ در داروخانه‌ها در جزو «عرقیّات‌ سنّتی‌» عرضه‌ می‌کنند، نمی‌شناختند و ذکری‌ از آن‌ در تألیفات‌ قدیم‌ نیست‌. مجتمع‌ کشت‌ و صنعت‌ ایران‌ تَرگل‌ در دَفتَرَک‌ (بروشور) تبلیغاتی‌ خود آن‌ را چنین‌ وصف‌ کرده‌ است‌: ] عرق‌ [ خارشتر طبیعت‌ سرد دارد. خواص‌: مُدرّ قوی‌، تصفیه‌ خون‌ و کبد، شستشوی‌ کلیه‌ها؛ مفید برای‌ ] دفع‌ [ سنگ‌ کلیه‌ و مثانه‌، ] و برای‌ درمان‌ [ سیاهْسرفه‌ و تبهای‌ نوبه‌ای‌ و گرم‌.»ترکیب‌ شیمیایی‌ ترنجبین‌. شیرینی‌ ترنجبین‌ ناشی‌ از وجود دو گونه‌ مادّه‌ قندی‌، ساکارز و ملزیتوز ، در آن‌ است‌، ولی‌ مقدّم‌ فقط‌ ساکارز در آن‌ یافته‌ است‌ (برای‌ تفصیل‌ چگونگی‌ بازشناخت‌ این‌ قند ] ها [ در ترنجبین‌ رجوع کنید به وصف‌ نادقیق‌ و مغشوش‌ زرگری‌ از خارشتر ] ج‌2، ص‌30ـ31 [ و برای‌ گزارشی‌ دقیقتر و علمیتر رجوع کنید بهمقدّم‌، ص‌79ـ93 ] به‌ زبان‌ فرانسه‌ [ ).پیشینة‌ شناخت‌ ترنجبین‌. پزشکان‌ ـ داروشناسان‌ قدیم‌ یونانی‌ (دیوسکوریدس‌، جالینوس‌ و پسینیان‌ ایشان‌) این‌ مادّه‌ را نمی‌شناختند. به‌ گزارش‌ لاوفر (ص‌ 346)، پی‌یر بلن‌ مُنْسی‌ ، سیّاح‌ و طبیعیدان‌ فرانسوی‌ (1518ـ1564 میلادی‌)، آن‌ را در سدة‌ شانزدهم‌ در اروپا شناسانید. لذا «کشف‌» و مصارف‌ درمانی‌ آن‌ را ظاهراً به‌ بعض‌ حکیمان‌ دورة‌ اسلامی‌ (مسلمان‌ و غیرمسلمان‌) مدیونیم‌. در منابع‌ ما، قدیمترین‌ ذکر این‌ مادّه‌ و بعض‌ خواص‌ آن‌ محتملاً از ابوجُرَیجِ راهب‌ (به‌ اغلب‌ احتمال‌، سدة‌ دوم‌) است‌ (به‌ نقل‌ رازی‌ ] 250ـ313 [ ، ج‌20، ص‌ 189): «ترنجبین‌ تشنگی‌، لهیب‌ سینه‌ و لهیب‌ تب‌ را فرو می‌نشاند؛ مُسهل‌ ملایمی‌ ] نیز [ هست‌.» چون‌ از تألیفات‌ ابوجریج‌ بجز منقولات‌ رازی‌ در الحاوی‌ و منقولات‌ ابوریحان‌ بیرونی‌ در الصیدنة‌ چیزی‌ نمانده‌ است‌ ( رجوع کنید به سزگین‌ ، ج‌3، ص‌ 208ـ 209)، نمی‌دانیم‌ او به‌ ماهیت‌ یا منشأ ترنجبین‌ نیز اشاره‌ کرده‌ بوده‌ یا نه‌. به‌ هر حال‌، در مآخذ ما قدیمترین‌ اشاره‌ به‌ ماهیت‌ آن‌ در فردوس‌ الحکمة‌ طبری‌ (تألیف‌ در 236) است‌ (ص‌394) که‌ آن‌ را «طَلّ» (شبنم‌)ی‌ دانسته‌ که‌ «در خراسان‌ بر بوته‌ها/ درختچه‌ها ] «الشَّجَر» [ واقع‌ می‌شود/ می‌نشیند». در همان‌ سدة‌ سوم‌، اسحاق‌ بن‌ عِمران‌ نیز، که‌ شاید قدیمترین‌ وصف‌ نسبتاً مشروح‌ خارشتر و ترنجبین‌ از او باشد، ترنجبین‌ را «طلّ» انگاشته‌ است‌ (به‌نقل‌ ابن‌بیطار، ج‌1، ص‌137): «طلّی‌ است‌ مانند عسل‌، جامد و دان‌دان‌ («مُتحبّب‌») که‌ از آسمان‌ بر بوتة‌ حاج‌/ عاقول‌ که‌ در شام‌ و خراسان‌ می‌روید، می‌نشیند. بهترینِ آن‌ سفیدِ خراسانی‌ است‌. حاج‌... گلهایی‌ سرخ‌ دارد ] اما [ میوه‌ نمی‌دهد» (نیز رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌). تقریباً همة‌ مؤلفان‌ سپسین‌ این‌ ماهیت‌ نادرست‌ را، بدون‌ تحقیق‌، تکرار کرده‌اند، مثلاً : ابن‌سینا (370ـ 428؛ ج‌1، کتاب‌ دوم‌، ص‌752): «ترنجبین‌ طلّی‌ است‌ که‌ بیشتر در خراسان‌ و ماوراءالنهر... و در بلاد ما پیشتر بر حاج‌ می‌افتد ] ! [ » (نیز رجوع کنید بهابن‌جَزْلة‌ ] متوفی‌493 [ ، به‌نقل‌ غَسّانی‌، ص‌50 ؛ انطاکی‌ ] ص‌134 [ ؛ حکیم‌ مؤمن‌، ص‌210، 266؛ و حتی‌ عقیلی‌ علوی‌ شیرازی‌ در مخزن‌ الادویة‌ ] تألیف‌ در ? 1185 [ ، ص‌270: «شبنمی‌ است‌ که‌ بر خار شتر می‌نشیند و مانند ریزه‌های‌ نبات‌ منعقد می‌گردد»).در این‌ میان‌، در منابع‌ ما قدیمترین‌ و شاید یگانه‌ رأی‌ درست‌ در بارة‌ ماهیت‌ ترنجبین‌ آنِ دانشمند ایرانی‌، ابوحنیفة‌ دینوری‌، گیاه‌شناس‌ جزیرة‌ العرب‌ باشد، زیرا این‌ مادّه‌ را، نه‌ شبنمی‌ نازل‌ از آسمان‌، بلکه‌ از «مَغافیر» (صمغهای‌) مترشّح‌ از بعض‌ گیاهان‌ بادیه‌ دانسته‌ است‌. او در فصل‌ مربوط‌ به‌ صمغها نوشته‌ (ج‌ 3، ص‌ 86 ، ش‌ 359) که‌ «مغافیر مانند صمغ‌ است‌، جُز اینکه‌ شیرین‌ است‌، ] پس‌ از تراوش‌ [ می‌خشکد، و همچون‌ قند/ شکر می‌شود». سپس‌ (ج‌ 3، ص‌ 95، ش‌ 388) چنین‌ گفته‌ است‌: «از انواع‌ مغافیر، عسل‌ جامدی‌ است‌ که‌ نزد ما ] ایرانیها [ ترنجبین‌ نام‌ دارد، و آن‌ نبع‌ ] عَرَق‌، ترشح‌؟ [ درختچة‌ خارداری‌ است‌؛ لذا در ] ترنجبین‌ [ خارهای‌ بسیار یافت‌ می‌شود.» اما شگفتا که‌ دینوری‌در وصف‌ درختچة‌ حاج‌ (ج‌ 1، ص‌120، ش‌ 249) هیچ‌ اشاره‌ای‌ به‌ مغافیر آن‌ (= ترنجبین‌) نکرده‌ است‌. وی‌، پس‌ از ذکر نظر ابو زیاد در بارة‌ حاج‌ (که‌ «اهل‌ عراق‌ آن‌ را عاقول‌ می‌گویند») و وصفی‌ از برگهای‌ کوچک‌ و خارهای‌ درازِ بسیار تیز آن‌ ] رجوع کنید بهنگاره‌ [ ، می‌گوید: «نزد ما ] = در ایران‌ [ حاج‌ از گیاهانِ همیشه‌ سبز است‌؛ ] در طلب‌ رطوبت‌ [ ریشه‌های‌ بسیار عمیقی‌ در زمین‌ می‌دواند؛ جوشاندة‌ این‌ ریشه‌ها در تداوی‌ به‌ کار می‌رود ] ؟! [ ». (نیز رجوع کنید به نظر انصاری‌شیرازی‌ ] 729ـ806 [ ، ص‌104: «حاج‌ خاری‌ است‌ که‌ ترنجبین‌ از او حاصل‌ می‌شود... و ] آن‌ را [ به‌ شیرازی‌ خارْ دارو گویند.»)چون‌ گیاه‌ بیابانی‌ای‌ که‌ مادّة‌ خوراکیِ ترنجبین‌ از آن‌ به‌ دست‌ می‌آید در بیابان‌ شبه‌جزیرة‌ سیناء (فلسطین‌) نیز فراوان‌ است‌، بعضی‌ در گذشته‌ ترنجبین‌ را آن‌ «مَنّ»ی‌ پنداشته‌اند (که‌ همراه‌ با سَلْوی‌' ] = بلدرچین‌ * [ ) برای‌ خوراک‌ بنی‌اسرائیل‌ در دورة‌ چهل‌سالة‌ سرگردانیشان‌ در بیابان‌ پس‌ از خروج‌ از مصر، سحرگاهان‌ هر روز (بجز شنبه‌ها) از آسمان‌ نازل‌ می‌شد ( رجوع کنید بهسِفْرِ خروج‌، 16: 4، 8، 12ـ15). پژوهشهای‌ مبسوط‌ دانشمندان‌ غربی‌ در بارة‌ گیاهان‌ فلسطین‌ منجر به‌ اتفاق‌نظر در بارة‌ ماهیت‌ و منشأ مَنِّ عبرانیان‌ نشده‌ (ضمناً ترادفِ منّ = ترنجبین‌ منتفی‌ گشته‌ است‌). طبق‌ یکی‌ از سه‌ نظریة‌ غالب‌ در این‌ باره‌، «مَنِّ» منظور از نوعی‌ گز ( تاماریکس‌ مذکور)، می‌تراود (برای‌ تفصیل‌ این‌ مسائل‌ رجوع کنید به گَز * ؛ مَنّ * ؛ مقدّم‌، ص‌123ـ 135؛ و مقالة‌ در د.جودائیکا ).طبع‌ و خواص‌ درمانی‌. در منابع‌ ما، قدیمترین‌ یادکرد طبع‌ ترنجبین‌ از ابن‌ماسویه‌ (متوفی‌ 243؛ به‌ نقل‌ رازی‌ و طبری‌، همانجاها) است‌. طبری‌ آن‌ را «معتدل‌ ] یعنی‌ از حیث‌ گرمی‌ و سردی‌ طبع‌ [ ، لطیف‌ و لَیّ ِن‌ ] یعنی‌ مُلیّن‌ شکم‌ [ » دانسته‌ و ابن‌ماسویه‌، با اندکی‌ توضیح‌ گفته‌ است‌: «رَطْب‌ '] تَر ` ؛ از طبایع‌ چهارگانه‌ [ و در گرمی‌ و سردی‌، معتدل‌... و ] لذا [ برای‌ تب‌ حادِّ همراه‌ با یبوست‌ مزاج‌ سودمند است‌» ( رجوع کنید به نظر مشابه‌ ماسَرْجویة‌ بَصْری‌ ] رونقش‌ در اواخر سدة‌ دوم‌ و اوایل‌ سدة‌ سوم‌ [ ، به‌ نقل‌ رازی‌، همانجا). اما حکیمان‌ قدیم‌ کم‌کم‌ خواص‌ دیگری‌ برای‌ آن‌ دریافته‌اند. ابوجُرَیج‌ (مذکور) آن‌ را برای‌ «تسکین‌ لَهیب‌ سینه‌» نیز سودمند دانسته‌ است‌، و ثابت‌ بن‌ قُرَّه‌ (221ـ 228)، علاوه‌ بر این‌ که‌ در مبحث‌ «صُداع‌» (سَرْدرد) ترکیبی‌ از ترنجبین‌ با چیزهای‌ ملیّن‌ دیگری‌ (مثلاً، آب‌ آلو، جوشاندة‌ هلیلة‌ زرد، و تَباشیر) را برای‌ درمان‌ سَردردِ ناشی‌ از (یا همراه‌ با) یبوست‌ تجویز کرده‌ (ص‌16، 19)، آن‌ را در جزو اجزای‌ «جوشانده‌»ای‌ «خوب‌/ شایسته‌ برای‌ معده‌ و جگر» ذکر کرده‌ است‌ (ص‌71ـ72). اسحاق‌ بن‌ عمران‌ (به‌ نقل‌ از ابن‌ بیطار، همانجا)، پس‌ از تکرار خواص‌ پیشین‌ افزوده‌ است‌: «خیساندة‌ آن‌ در آب‌ آلو و عُنّاب‌ سینه‌ را ترطیب‌ می‌کند و برای‌ مَحروران‌ ] = مبتلایان‌ به‌ گرمی‌ مزاج‌، گرمْ مزاجان‌ [ سود دارد.» حُبَیش‌ بن‌ الحسن‌، شاگرد حُنَین‌ بن‌ اسحاق‌ (194ـ260)، بعض‌ نکات‌ پیشینیان‌ را چنین‌ ایضاح‌ یا تکمیل‌ کرده‌ است‌ (به‌ نقل‌ ابن‌ بیطار، همانجا): «جَلاء ] = پاک‌کنندگی‌ اَخلاط‌ و فضولات‌ از سینه‌ و غیره‌ [ آن‌ بیش‌ از جلای‌ قند است‌؛ لهیب‌ تبهای‌ تیز را تسکین‌ می‌دهد و تشنگی‌ ] تَبداران‌ [ را فرو می‌نشاند... و برای‌ سُرفه‌ سود دارد.»در دورة‌ دوم‌ پزشکی‌ اسلامی‌، دستاوردهای‌ دیگری‌ در بارة‌ طبیعت‌ و موارد درمانی‌ ترنجبین‌ یافت‌ می‌شود، که‌ بعض‌ آنها را در اینجا ذکر می‌کنیم‌ (با حذف‌ نوشته‌های‌ تکراری‌ پیشین‌): ابومنصور علی‌ هِرَوی‌ (سدة‌ چهارم‌؛ ص‌80): «طبعش‌ قریب‌ به‌ شیرْخِشت‌ * ] یعنی‌ [ گرم‌ و نرم‌ است‌ اندر درجة‌ دوم‌... مثانه‌ را نیز ] یعنی‌ علاوه‌ بر سینه‌ [ جَلا دهد؛ ادرار بول‌ آرد، قَی‌ء را یاوری‌ دهد ] یعنی‌ کمک‌ به‌ استفراغ‌ [ و قولنج‌ بگشاید.» ابن‌سینا (همانجا؛ فقط‌ مطالب‌ غیرتکراری‌ او را می‌آوریم‌): طبعش‌ «معتدلِ مایل‌ به‌ گرمی‌ است‌...؛ به‌ خاصیتی‌ که‌ در آن‌ است‌، ] دفع‌ [ زردآب‌ را آسان‌ می‌کند... مقدار خوراکش‌ از ده‌ تا بیست‌ ] مثقال‌؟ [ است‌.» انطاکی‌ (همانجا) این‌ چند نکته‌ را به‌ نوشته‌های‌ پیشین‌ افزوده‌ است‌: «گرم‌ است‌ در درجة‌ اول‌ و تَر در درجة‌ دوم‌، یا معتدل‌ ] ! [ ؛ از شیرْخُشک‌ ] کذا؛ = شیرْخِشت‌ [ ] در تلیین‌ [ لطیفتر... و برای‌ ] رفع‌ [ غَثَیان‌ و دردهای‌ سینه‌ سودمند است‌. ] خوردن‌ [ یک‌ أوقیه‌ از آن‌ در نیم‌ رَطْل‌ شیر بدن‌ را فربه‌ و باه‌ را تحریک‌ می‌کند...؛ با روغن‌ گاو عُسْرالبول‌ را درمان‌ می‌کند. برای‌ سِپُرز زیان‌ دارد. مُصلح‌ آن‌ آب‌ عُنّاب‌ و آلو، و قدر خوراکش‌ از ده‌ تا شصت‌ و سه‌ ] مثقال‌؟ [ است‌.» دو پزشک‌ سپسین‌ ایرانی‌، یعنی‌ انصاری‌شیرازی‌ و حکیم‌ مؤمن‌، که‌ منبع‌ عمدة‌ اطلاعاتشان‌ تذکرة‌ انطاکی‌ بوده‌، چیز تازه‌ای‌ نیاورده‌اند مگر این‌ چند نکته‌: مُصلح‌ آن‌ تَمرِهندی‌ * و عُنّاب‌، قدر خوراکش‌ ده‌ دِرْهَم‌ تا بیست‌ مثقال‌ (انصاری‌شیرازی‌، همانجا) یا هفت‌ تا سی‌ مثقال‌ (حکیم‌ مؤمن‌، ص‌ 210) نیز رجوع کنید به عقیلی‌ علوی‌ شیرازی‌، ص‌ 270ـ271، که‌ علاوه‌ بر تقریباً همة‌ مطالب‌ مذکور، مطالب‌ جدیدی‌ هم‌ از بعض‌ مآخذ دیگر و از روی‌ تجربة‌ خود ذکر کرده‌ است‌).نکتة‌ مُتطبّبانة‌ آخر این‌ که‌، چون‌ هیچیک‌ از منابع‌ ما اشاره‌ای‌ به‌ سودمندی‌ ترنجبین‌ برای‌ درمان‌ «خَفَقان‌» (= طپش‌ نابهنجار قلب‌) نکرده‌اند، توجیه‌ این‌ بیت‌ عاشقانة‌ سعدی‌ (سدة‌ هفتم‌؛ ص‌ 729) برای‌ ما ممکن‌ نشد: «ترنجبین‌ وِصالم‌ بده‌ که‌ شربت‌ صَبر/ نمی‌کُند خفقان‌ فؤاد را تسکین‌.»منابع‌: علاوه‌ بر کتاب‌ مقدّس‌. عهد عتیق‌؛ ابن‌ بیطار؛ ابن‌سینا، القانون‌ فی‌الطب‌ ، چاپ‌ ادوار قش‌، بیروت‌ 1408/ 1987؛ ابوریحان‌ بیرونی‌، الصیدنة‌ ؛ علی‌ بن‌ حسین‌ انصاری‌شیرازی‌، اختیارات‌ بدیعی‌ (قسمت‌ مفردات‌)، چاپ‌ محمد تقی‌میر، تهران‌ 1371 ش‌؛ انطاکی‌؛ ثابت‌ بن‌ قُرّه‌، کتاب‌ الذخیرة‌ فی‌ علم‌ الطب‌ ، چاپ‌ صُبحی‌، قاهره‌ 1928؛ حکیم‌ مؤمن‌؛ احمد بن‌ داوود دینوری‌، کتاب‌ النبات‌ ، ج‌ 1: حروف‌ ا ـ ز، چاپ‌ ب‌. لوین‌، اوپسالا 1953، ج‌ 3، و نیم‌ اول‌ ج‌ 5 ، چاپ‌ ب‌. لوین‌، ویسبادن‌ 1974؛ محمد بن‌ زکریا رازی‌، کتاب‌ الحاوی‌ فی‌ الطب‌ ، حیدرآباد دکن‌ 1374ـ1390 / 1955ـ1971؛ علی‌ زرگری‌، گیاهان‌ داروئی‌ ، ج‌ 2، تهران‌ 1367 ش‌؛ مصلح‌ بن‌ عبد اللّه‌ سعدی‌، متن‌ کامل‌ دیوان‌ شیخ‌ اجل‌ سعدی‌ شیرازی‌ ، چاپ‌ مظاهر مصفا، تهران‌ 1340 ش‌؛ محمد پادشاه‌ بن‌ غلام‌ محیی‌الدین‌ شاد، آنندراج‌: فرهنگ‌ جامع‌ فارسی‌ ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ علی‌ بن‌ سهل‌ طبری‌، فردوس‌ الحکمة‌ فی‌الطب‌ ، چاپ‌ محمد زبیر صدیقی‌، برلین‌ 1928؛ عقیلی‌ علوی‌شیرازی‌؛ یوسف‌ بن‌ عمر غَسّانی‌، المعتمد فی‌ الادویة‌ المفردة‌ ، چاپ‌ مصطفی‌ سقا، بیروت‌ ?] 1370/ 1951 [ ؛ احمد قهرمان‌، فلور ایران‌ ، ج‌ 7، تهران‌ 1364 ش‌؛ مجتمع‌ کشت‌ و صنعت‌ ایران‌ ترگل‌، عرقیّات‌ سنّتی‌ ] برگچة‌ (بروشور) تبلیغاتی‌ [ ، تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ هروی‌؛
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

هوشنگ اعلم

حوزه موضوعی

تاریخ علم

رده های موضوعی
جلد 7
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده