ترکمنستان
معرف
کشوری‌ در جنوب‌غربی‌ آسیای‌ مرکزی‌
متن
ترکمنستان‌ ، کشوری‌ در جنوب‌غربی‌ آسیای‌ مرکزی‌. این‌ کشور سابقاً با عنوان‌ جمهوری‌ شوروی‌ سوسیالیستی‌ ترکمنستان‌، بخشی‌ از اتحاد جماهیر شوروی‌ را تشکیل‌ می‌داد که‌ پس‌ از فروپاشی‌ اتحاد شوروی‌، در 1370ش‌/ 1991 به‌ استقلال‌ رسید. ترکمنستان‌ از شمال‌ و شرق‌ با ازبکستان‌، از جنوب‌ با ایران‌، از جنوب‌شرقی‌ با افغانستان‌ و از شمال‌غربی‌ با قزاقستان‌ همسایه‌ است‌ و دریای‌ خزر مرزهای‌ غربی‌ آن‌ را تشکیل‌ می‌دهد. مساحت‌ این‌ کشور 100 ، 488 کیلومتر مربع‌ است‌ که‌ بیش‌ از 80% آن‌ را بیابان‌ قراقوم‌ * پوشانده‌ است‌.بنا بر آخرین‌ سرشماری‌ رسمی‌ در 1368ش‌/ 1989 در شوروی‌، جمعیت‌ ترکمنستان‌ 000 ، 534 ، 3 تن‌ بود و در 1377ش‌/ 1998 جمعیت‌ آن‌ 000 ، 708 ، 4 تن‌ تخمین‌ زده‌ شد. پایتخت‌ و پرجمعیت‌ترین‌ شهر ترکمنستان‌، عشق‌آباد * است‌. دیگر شهرهای‌ پرجمعیت‌ آن‌ بترتیب‌ اینهاست‌: چارجو، تاش‌ حوض‌/تاشائوز، ماری‌ (مرو)، نبیت‌داغ‌ و ترکمنباشی‌ (نام‌ پیشین‌ آن‌: کراسنوودسک‌ ؛ روشندل‌ و قلی‌پور، ص‌31، 42؛ > کتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا 2001 < ، ج‌ 2، ص‌ 3943، 3949). در 1374 ش‌/ 1995، ترکمنها ( رجوع کنید به ترکمن‌ * ) 77%، ازبکها 2ر9%، روسها 7ر6% و قزاقها 2% از جمعیت‌ کشور را تشکیل‌ می‌دادند. ترکمنها در سراسر جمهوری‌ پراکنده‌اند. ازبکها بیشتر در واحه‌ها و دلتاهای‌ آمودریا، قزاقها در شمال‌غربی‌ کشور و روسها در شهرها ساکن‌اند ( > گزارش‌ سرزمین‌ ترکمنستان‌ < ؛ د. ترک‌ ، ذیل‌ مادّه‌). بیش‌ از 90% مردم‌، مسلمان‌اند و جز معدودی‌ شیعة‌ امامی‌، تقریباً جملگی‌ حنفی‌مذهب‌اند و 10% باقیمانده‌ عمدتاً مسیحی‌ ارتدوکس‌اند. تصوف‌، بویژه‌ طریقت‌ نقشبندیه‌، در میان‌ اهل‌سنّت‌ ترکمنستان‌ نفوذ بسیار دارد (روشندل‌ و قلی‌پور، ص‌ 53 ـ54، 59).در یازدهم‌ دی‌ 1378/ اول‌ ژانویة‌ 2000، ترکمنستان‌ رسماً تغییر خط‌ را از سیریلی‌ به‌ لاتینی‌ پذیرفت‌ ( > کتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا 2001 < ، ج‌ 2، ص‌ 3945).ترکمنستان‌ از نظر ناهمواریها به‌ دو قسمت‌ کوهستانی‌ و هموار تقسیم‌ می‌شود. کُپت‌داغ‌/کپه‌داغ‌ اصلیترین‌ رشته‌کوهِ ترکمن‌ ـ خراسان‌ است‌ که‌ در جنوب‌غربی‌ ترکمنستان‌ قرار دارد و ادامة‌ این‌ رشته‌ کوه‌ در غرب‌، در محل‌ کورن‌داغ‌ ، به‌ پایان‌ می‌رسد. در شمال‌غربی‌ کورن‌داغ‌، کوههای‌ بَلخان‌ * کبیر و صغیر واقع‌ شده‌ است‌. کپت‌داغ‌ که‌ دارای‌ تنگه‌های‌ صخره‌ای‌ بسیار و دره‌های‌ عمیق‌ است‌ (قلة‌ ریزه‌ با ارتفاع‌ 942 ، 2 متر)، از رشته‌کوههای‌ موازی‌ و فلاتهایی‌ مانند فلات‌ دشت‌ ـ تومان‌ تشکیل‌ شده‌ است‌. بستر رودخانة‌ مرغاب‌، دامنه‌های‌ شمالی‌ پاروپامیسوس‌ (پاروپامیز) را دو قسمت‌ کرده‌ است‌: قسمت‌ غربی‌ به‌ نام‌ بادخیز (ارتفاع‌: هزار متر) و قسمت‌ شرقی‌ به‌ نام‌ قره‌بیل‌ (ارتفاع‌: 979 متر). بلندترین‌ کوه‌ این‌ کشور، قلة‌ آیری‌بابا، 139 ، 3 متر ارتفاع‌ دارد و پست‌ترین‌ نقطة‌ آن‌، آقچاقیه‌، در دشت‌ ساری‌قمیش‌، 92 متر پایینتر از سطح‌ دریاست‌. دشتهای‌ هموار ترکمنستان‌ عبارت‌اند از: صحرای‌ قراقوم‌، دشت‌ ساری‌قمیش‌، دشت‌ دریای‌ خزر، دره‌ها و وادی‌ رودهای‌ آمودریا (جیحون‌)، مُرغاب‌ * و تِجِن‌ * ( د. ترک‌ ، همانجا؛ روشندل‌ و قلی‌پور، ص‌ 32).ترکمنستان‌ به‌ لحاظ‌ اقلیمی‌ بیابانی‌ و قاره‌ای‌ است‌. هوای‌ آنجا در تابستان‌ بشدت‌ گرم‌ و در زمستان‌ بسیار سرد است‌. در فصلهای‌ سرد و در دوره‌های‌ انقلاب‌ جوّی‌، طوفانهای‌ شن‌ به‌ وجود می‌آید ( د. ترک‌ ، همانجا).میانگین‌ دما در گرمترین‌ ماه‌ سال‌، تیر، ْ28 و در سردترین‌ ماه‌ سال‌، دی‌، ْ4- است‌. در زمستان‌ دمای‌ هوا به‌ ْ33- هم‌ می‌رسد و این‌ در حالی‌ است‌ که‌ در تابستان‌ دمای‌ هوا در جنوب‌ شرقی‌ بیابان‌ قراقوم‌ تا ْ50 افزایش‌ می‌یابد. در سراسر کشور بارندگی‌ بندرت‌ رخ‌ می‌دهد. میانگین‌ بارش‌ سالانه‌ در شمال‌غربی‌ هشتاد میلیمتر و در مناطق‌ کوهستانی‌ سیصد میلیمتر است‌ و بیشتر بارندگی‌ در زمستان‌ و بهار رخ‌ می‌دهد ( > کتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا 2001 < ، ج‌ 2، ص‌3943؛ سارلی‌، ج‌ 1، ص‌ 8).قسمت‌ بزرگی‌ از ترکمنستان‌، از جمله‌ بخشهای‌ شمالی‌ و میانی‌ آن‌، فاقد آبهای‌ جاری‌ است‌ و فقط‌ در انتهای‌ نواحی‌ جنوبی‌ و شرقی‌ آن‌ رودهایی‌ وجود دارد. آمودریا، بزرگترین‌ رود آسیای‌ مرکزی‌، از مرز شرقی‌ ترکمنستان‌ عبور می‌کند و در محدودة‌ این‌ کشور قابل‌ کشتیرانی‌ است‌. در قسمت‌ جنوبی‌ ترکمنستان‌، رود مرغاب‌ (مسیر وسطا و سفلای‌ آن‌) که‌ نقش‌ مهمی‌ در آبیاری‌ اراضی‌ دارد، رود تجن‌ (مسیر وسطا و سفلای‌ آن‌) و اترک‌ (مسیر سفلای‌ آن‌ در طول‌ مرز ایران‌) جریان‌ دارند. بیشتر آبهای‌ زیرزمینی‌ دشتهای‌ ترکمنستان‌ شور است‌. در دره‌های‌ آمودریا و مرغاب‌ و تجن‌، دامنه‌های‌ کپت‌داغ‌ و بلخان‌ کبیر و در بادخیز و قراقوم‌ آبهای‌ شیرین‌ زیرزمینی‌ وجود دارد. در سواحل‌ دریای‌ خزر و در بستر اوزبوی‌ دریاچه‌های‌ شوری‌ به‌ وجود آمده‌ که‌ بزرگترین‌ آنها دریاچة‌ کولی‌ است‌. بزرگترین‌ دریاچه‌های‌ آب‌ شیرین‌، یاسگا و توپ‌یاتان‌ ، در درة‌ اوزبوی‌اند و دریاچة‌ ملاّ قره‌ نیز در پایین‌ اوزبوی‌ قرار دارد. فقط‌ 5ر1% از خاک‌ ترکمنستان‌، بیشتر در محدودة‌ درة‌ رودها، حاصلخیز است‌. بجز درة‌ رودها و مناطق‌ کوهستانی‌، تمام‌ خاک‌ ترکمنستان‌ پوشیده‌ از گیاهان‌ بیابانی‌ است‌ ( د. ترک‌ ، همانجا).اقتصاد ترکمنستان‌ به‌ تولید و فرآوری‌ گاز طبیعی‌، نفت‌، پنبه‌ و منسوجات‌ وابسته‌ است‌، به‌ گونه‌ای‌ که‌ در 1379 ش‌/ 2000 فقط‌ گاز طبیعی‌ و فرآورده‌های‌ نفتی‌ حدود 70% از ارزش‌ کل‌ صادرات‌ آن‌ را تشکیل‌ می‌داد. در همین‌ سال‌ سهم‌ بخش‌ کشاورزی‌ از تولید ناخالص‌ داخلی‌ حدود 10% بود، در حالی‌ که‌ تقریباً 48% از نیروی‌ کار در این‌ بخش‌ مشغول‌ به‌ کار بود. محصول‌ اصلی‌ کشاورزی‌، پنبه‌ است‌ که‌ تولید آن‌ در 1378 ش‌/ 1999 برابر با 000 ، 030 ، 1 تن‌ بود. نظام‌ آبیاری‌ گسترده‌، بویژه‌ از طریق‌ آبراهه‌ قراقوم‌ موجب‌ توسعة‌ کشاورزی‌ در ترکمنستان‌ شده‌ است‌. بهره‌برداری‌ بیش‌ از حد از زمینهای‌ کشاورزی‌ برای‌ تولید پنبه‌، زیانهای‌ جدّی‌ به‌ محیط‌ زیست‌ وارد آورده‌ است‌. علاوه‌ بر آلودگی‌ آبهای‌ سطحی‌، برداشت‌ بیش‌ از اندازة‌ آب‌ از آمودریا به‌ خشک‌ شدن‌ تدریجی‌ دریاچة‌ آرال‌ انجامیده‌ است‌. با توجه‌ به‌ تک‌ محصولی‌ شدن‌ ترکمنستان‌ (صرفاً کشت‌ پنبه‌) از دورة‌ شوروی‌ تاکنون‌، این‌ کشور شدیداً به‌ واردات‌ مواد غذایی‌ وابسته‌ است‌. با اینحال‌، ترکمنستان‌ با فاصله‌ گرفتن‌ از این‌ سیاست‌ شوروی‌ سابق‌، تولید گندم‌ خود را در 1378ش‌/ 1999 به‌ حدود 5ر1 میلیون‌ تن‌ رساند. پرورش‌ گوسفند برای‌ تولید پشم‌ و پوست‌ و تولید ابریشم‌ از دیگر بخشهای‌ پر رونق‌ کشاورزی‌ ترکمنستان‌ است‌ ( > کتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا 2001 < ، ج‌ 2، ص‌ 3947ـ3949؛ بوهر، ص‌ 272ـ276؛ روشندل‌ و قلی‌پور، ص‌ 101، 104).در 1376 ش‌/ 1997، تولیدات‌ صنعتی‌ 5ر62% از تولید ناخالص‌ داخلی‌ را تشکیل‌ می‌داد، درحالی‌ که‌ فقط‌ حدود 18% از نیروی‌ کار در این‌ بخش‌ مشغول‌ بود. صنایع‌ ترکمنستان‌ عمدتاً به‌ بهره‌برداری‌ نفت‌ و گاز و تولید پنبه‌ و انرژی‌ محدود می‌شود و صنایع‌ سنگین‌ کشور شامل‌ صنایع‌ نفت‌ و گاز و پتروشیمی‌ قره‌بغاز است‌. ترکمنستان‌ از نظر منابع‌ معدنی‌، بویژه‌ نفت‌ و گاز، غنی‌ و از نظر ذخایر گاز طبیعی‌ چهارمین‌ کشور جهان‌ است‌، طبق‌ برآوردهای‌ دهة‌ 1370ش‌ /1990، ذخایر قابل‌ بهره‌برداری‌ نفت‌ ترکمنستان‌ حدود چهار میلیارد بشکه‌ است‌. همچنین‌ ذخایر بزرگی‌ از ید، بُرم‌، سولفات‌ سدیم‌ (در ناحیة‌ قره‌بغازگل‌)، سنگ‌ گچ‌ و انواع‌ نمک‌ دارد. یکی‌ از مشکلات‌ اصلی‌ ترکمنستان‌ در صادرات‌ ذخایر عظیم‌ گاز، وابستگی‌ به‌ تنها خط‌ لوله‌ای‌ بود که‌ تحت‌ نظارت‌ روسیه‌ قرار داشت‌. ازینرو ترکمنستان‌ در اواخر 1376 ش‌/ 1997، خط‌ لولة‌ جدیدی‌ از مسیر ایران‌ افتتاح‌ کرد و در 1379 ش‌/ 2000، پس‌ از چند بار قطع‌ صدور گاز، خط‌ لولة‌ گاز اوکرائین‌ را بازگشایی‌ نمود. ترکمنستان‌ برای‌ کاهش‌ وابستگی‌ به‌ روسیه‌، در 1372ش‌/ پول‌ ملی‌ خود، منات‌ ترکمن‌، را به‌ جریان‌ انداخت‌. این‌ کشور از 1375ش‌/ 1996، با توسعة‌ تدریجی‌ بخش‌ خصوصی‌، از نظام‌ اقتصاد سوسیالیستی‌ فاصله‌ گرفت‌، با اینحال‌ توسعة‌ اقتصادی‌ آن‌ تا حد زیادی‌ به‌ بهره‌برداری‌ از ذخایر غنی‌ گاز و نفت‌ وابسته‌ است‌. پس‌ از فروپاشی‌ اتحاد شوروی‌، بخش‌ مهمی‌ از تجارت‌ ترکمنستان‌ با همسایگانش‌ (ایران‌ و قزاقستان‌ و ازبکستان‌) صورت‌ گرفته‌ است‌ و ترکیه‌ و روسیه‌ و اوکرائین‌ نیز از شرکای‌ عمدة‌ تجاری‌ آن‌ بوده‌اند ( > کتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا 2001 < ، ج‌ 2، ص‌ 3948؛ > کتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا 1999 < ، ج‌ 2، ص‌ 3546ـ3547؛ ماهیت‌ تحولات‌ در آسیای‌ مرکزی‌ و قفقاز ، ص‌ 332؛ روشندل‌ و قلی‌پور، ص‌ 112، 114).مهمترین‌ وسیلة‌ حمل‌ و نقل‌ در ترکمنستان‌، راه‌آهن‌ است‌. خط‌ آهن‌ اصلی‌ در غرب‌، از ترکمنباشی‌ در کنارة‌ دریای‌ خزر آغاز می‌شود و با گذر از عشق‌آباد و مرو و سرانجام‌ چارجو، در مشرق‌ به‌ شبکة‌ راه‌آهن‌ ازبکستان‌ می‌پیوندد. در 1377ش‌/ 1998، طول‌ خط‌ آهن‌ 313 ، 2 کیلومتر بود. ترکمنستان‌ در 1375ش‌/ 1996 با افتتاح‌ راه‌آهن‌ تجن‌ ـ سرخس‌ ـ مشهد به‌ شبکة‌ راه‌آهن‌ ایران‌ متصل‌ شد و از این‌ راه‌ به‌ نزدیکترین‌ دریای‌ آزاد، یعنی‌ خلیج‌فارس‌، دسترسی‌ پیدا کرد ( > کتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا 2001 < ، ج‌ 2، ص‌ 3956).ترکمنها اخلاف‌ قبایل‌ غُز/اُغُز هستند که‌ در حدود سدة‌ چهارم‌/ دهم‌ به‌ آسیای‌ مرکزی‌ مهاجرت‌ کردند. در سدة‌ نهم‌/ پانزدهم‌ ترکمنها قومی‌ مستقل‌ شناخته‌ شدند. وفاداریهای‌ قبیله‌ای‌ و تقسیمات‌ منطقه‌ای‌ موجب‌ شد که‌ ترکمنها به‌ استقلال‌ سیاسی‌ دست‌ پیدا نکنند. از سدة‌ نهم‌ تا یازدهم‌/ پانزدهم‌ ـ هفدهم‌، قبایل‌ جنوبی‌ تحت‌ حاکمیت‌ حکومتهای‌ ایرانی‌ قرار داشتند، در حالی‌ که‌ قبایل‌ شمالی‌ در قلمرو خانات‌ خیوه‌ و بخارا بودند. در اوایل‌ سدة‌ دوازدهم‌/ هجدهم‌، ایرانیها قلمرو خانات‌ خیوه‌ و بخارا را به‌ خاک‌ خود مُنضم‌ ساختند؛ اما خانات‌ بخارا بار دیگر در نیمة‌ دوم‌ همین‌ سده‌ مستقل‌ شدند و مرو را دو باره‌ تصرف‌ و جمعیت‌ آن‌ را به‌ طور کامل‌ به‌ بخارا منتقل‌ کردند. ضمناً روسها که‌ پیشروی‌ خود را به‌ سوی‌ آسیای‌ مرکزی‌ آغاز کرده‌ بودند، در سدة‌ سیزدهم‌/ نوزدهم‌ بتدریج‌ خانات‌ بخارا را به‌ اجبار تحت‌الحمایة‌ خود کردند (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 3943). در 1286/ 1869، نیروهای‌ نظامی‌ روس‌ به‌ فرماندهی‌ استولتوف‌ در ساحل‌ شرقی‌ دریای‌ خزر پیاده‌ شدند و در آنجا شهر کراسنوودسک‌ (ترکمنباشی‌ کنونی‌) را ساختند. از 1287/ 1870، درگیریهای‌ مسلحانة‌ ترکمنهای‌ ایل‌ تکّه‌ با روسها آغاز شد (سارلی‌، ج‌ 1، ص‌ 150ـ151، 165؛ نیز رجوع کنید بهسارای‌، ص‌ 123ـ 130). در 1290/ 1873 روسها، در جریان‌ فتح‌ خیوه‌، ترکمنهای‌ یموت‌ آن‌ منطقه‌ را بشدت‌ سرکوب‌ کردند (سارای‌، ص‌ 138ـ 146؛ گلی‌، ص‌ 161ـ162، 180ـ181) و در 1294/ 1877، حملات‌ اصلی‌ خود را بر ضد ترکمنها آغاز نمودند. در یکی‌ از نبردهای‌ مهم‌، ترکمنهای‌ تکّة‌آخال‌ * و مرو متحد شدند و قشون‌ روسیه‌ به‌ فرماندهی‌ ژنرال‌ لوماکین‌ را در 1295/ 1878 مجبور به‌ عقب‌نشینی‌ کردند (سارای‌، ص‌ 165؛ سارلی‌، ج‌ 1، ص‌ 232ـ 234). سال‌ بعد در نبرد مجدد لوماکین‌ با ترکمنهای‌ تکّة‌آخال‌ در منطقة‌ گوک‌تپه‌، وی‌ شکست‌ سنگینی‌ خورد (سارلی‌، ج‌ 1،  ص‌ 245ـ 249؛ برای‌ اطلاع‌ بیشتر رجوع کنید به سارای‌، ص‌201ـ 225). اوج‌ این‌ درگیریها در صفر 1298/ ژانویة‌ 1881 بود که‌ در آن‌ روسها به‌ فرماندهی‌ ژنرال‌ اسکوبلف‌ با تصرف‌ گوک‌تپه‌ و با کشتن‌ بیش‌ از چهارده‌ هزار ترکمن‌ بر منطقه‌ مسلط‌ شدند. در 25 جمادی‌الا´خرة‌ 1298/ 25 مه‌ 1881، امپراتور روسیه‌ الحاق‌ قلمرو ترکمنهای‌ تکّه‌ را با عنوان‌ «استان‌ ماورای‌ خزر» به‌ روسیه‌، اعلام‌ کرد (سارلی‌، ج‌ 1، ص‌ 310ـ311؛ برای‌ اطلاع‌ بیشتر رجوع کنید بهسارای‌، ص‌ 261ـ 278).دولت‌ ایران‌ در دورة‌ ناصرالدین‌شاه‌ با تسلیم‌ شدن‌ به‌ قرارداد آخال‌، که‌ در 22 محرّم‌ 1299/ 12 دسامبر 1881 منعقد شد، عملاً الحاق‌ بخشهایی‌ از خاک‌ ایران‌ را به‌ روسیه‌ پذیرفت‌ (سارلی‌، ج‌1، ص‌312؛ گلی‌، ص‌161ـ162). در 1300/ 1883، روسها جلگة‌ تجن‌ در شمال‌ خراسان‌ را تصاحب‌ کردند و در اوایل‌ 1301/ 1884 مرو و سپس‌ سرخس‌ را به‌ متصرفات‌ خود افزودند. سال‌ بعد، قبایل‌ ساریق‌/ ساریک‌ و سالور در سرحد افغانستان‌ به‌ آنها ابراز وفاداری‌ کردند. در 1313/ 1895، بریتانیا سلطة‌ روسها را بر این‌ منطقه‌ تصدیق‌ کرد (سارلی‌، ج‌1، ص‌13؛ سارای‌، ص‌ 294ـ 305). در 1335/ 1917، بلشویکها کوشیدند بر این‌ منطقه‌ تسلط‌ یابند، اما مردم‌ از آنان‌ حمایت‌ چندانی‌ نکردند. نیروهای‌ شوروی‌ به‌ عشق‌آباد فرستاده‌ شدند و در 17 رجب‌ 1336/ 30 آوریل‌ 1918، جمهوری‌ خودمختار شوروی‌ سوسیالیستی‌ ترکستان‌، که‌ ماورای‌ خزر را هم‌ در بر می‌گرفت‌، اعلام‌ شد؛ اما در شوال‌ همان‌ سال‌، مخالفان‌ بلشویکها با حمایت‌ نیروهای‌ بریتانیایی‌، حکومت‌ بلشویکها را سرنگون‌ کردند و در عشق‌آباد حکومت‌ مستقلی‌ ایجاد شد که‌ به‌ دعوت‌ آن‌ قوای‌ بریتانیا به‌ فرماندهی‌ ژنرال‌ مالسون‌، در عشق‌آباد مستقر گردید. دولت‌ جدید، پس‌ از خروج‌ نیروهای‌بریتانیا از منطقه‌، سرنگون‌ شد و در اوایل‌ 1338/ 1920، ارتش‌ سرخ‌ به‌ فرماندهی‌ ژنرال‌ فرونزه‌ و کوی‌بیشف‌ بر عشق‌آباد تسلط‌ یافت‌ ( > کتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا 2001 < ، همانجا؛ سارلی‌، ج‌ 1، ص‌ 14؛ برای‌ آگاهی‌ بیشتر رجوع کنید به الیس‌، ص‌ 42ـ80، 200ـ 218).قسمتی‌ از قلمرو ترکمنستان‌ کنونی‌، در جمهوری‌ خودمختار شوروی‌ سوسیالیستی‌ ترکستان‌ (1918ـ1920) و قسمتی‌ دیگر در جمهوری‌ شورایی‌ خلق‌ خوارزمیان‌ (1920ـ1924) و جمهوری‌ شورایی‌ خلق‌ بخارا (1920ـ1924) قرار داشت‌. جمهوری‌ شوروی‌ سوسیالیستی‌ ترکمنستان‌ در 5 آبان‌ 1303/ 27 اکتبر 1924 در آسیای‌ مرکزی‌ ایجاد شد و نخستین‌ رئیس‌ جمهور آن‌ قای‌قی‌ سیز آتابایف‌ بود (سارلی‌، ج‌1، ص‌17، ج‌2، ص‌382). در 23 اردیبهشت‌ 1304/ 13 مه‌ 1925، جمهوری‌ شوروی‌ سوسیالیستی‌ ترکمنستان‌ رسماً به‌ اتحاد جماهیر شوروی‌ پیوست‌. در دهة‌ 1300 ش‌ / 1920،مرحلة‌ دوم‌ قیام‌ باسماچیان‌ بر ضد سلطة‌ شوروی‌ در ترکمنستان‌ صورت‌ گرفت‌ ( رجوع کنید به باسماچیان‌ * ، قیام‌). برنامة‌ اشتراکی‌ کردن‌ کشاورزی‌ که‌ در 1308ش‌/ 1929 آغاز شد و اسکان‌ اجباری‌ کوچ‌نشینان‌ در کشتزارهای‌ اشتراکی‌ موجب‌ مقاومت‌ مسلحانه‌ بر ضد نیروهای‌ شوروی‌ شد که‌ تا 1315ش‌/ 1936 ادامه‌ یافت‌. در 1307 ش‌/ 1928، مبارزه‌ با دین‌ در ترکمنستان‌ آغاز شد و تقریباً تمامی‌ نهادهای‌ اسلامی‌، از جمله‌ مدارس‌ و دادگاهها و مساجد، بسته‌ شد. در 1335/ 1917، حدود پانصد مسجد در منطقه‌ فعال‌ بود، اما شمار آنها در 1358 ش‌/ 1979 به‌ چهار مسجد فعال‌ رسید و عشق‌آباد تنها مرکز جمهوریهای‌ آسیای‌ مرکزی‌ بود که‌ تا 1368 ش‌/ 1989 مسجد فعال‌ نداشت‌. در اوایل‌ دهة‌ 1310ش‌/ 1930، روشنفکران‌ ترکمن‌ برای‌ خودمختاری‌ سیاسیِ بیشترِ ترکمنستان‌، مبارزه‌ کردند و بسیاری‌ از آنان‌ زندانی‌ یا اعدام‌ شدند. در اواخر دهة‌ 1310 ش‌/ 1930، دامنة‌ پاکسازیهای‌ استالینی‌ به‌ دولت‌ و مقامات‌ حزب‌ کمونیست‌ ترکمنستان‌ نیز کشیده‌ شد که‌ از جمله‌ نادر بای‌ آیتاکوف‌ (رئیس‌ شورای‌ عالی‌ جمهوری‌) و آتابایف‌ (نخستین‌ رئیس‌جمهور ترکمنستان‌ شوروی‌) در 1316ش‌/ 1937 به‌ دستور استالین‌ کشته‌ شدند ( > کتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا 2001 < ؛ سارلی‌، همانجاها؛ بوهر، ص‌ 281).مهاجرت‌ روسها به‌ شهرهای‌ ترکمنستان‌ طی‌ دهة‌ 1300ش‌/ 1920 و پس‌ از آن‌، بتدریج‌ از سهم‌ ترکمنها در سِمَتهای‌ مهم‌ جمهوری‌ کم‌ کرد. در 1337 ش‌/ 1958، بابایف‌، دبیر اول‌ حزب‌ کمونیست‌ ترکمنستان‌، پیشنهاد کرد که‌ سمتهای‌ مهمتری‌ به‌ ترکمنها داده‌ شود. به‌ دنبال‌ این‌ امر، وی‌ و بسیاری‌ از همکارانش‌ از حکومت‌ برکنار شدند. حزب‌ کمونیست‌ ترکمنستان‌ با وجود سلطة‌ پیوسته‌، در برابر فشارهای‌ مردمی‌ مجبور به‌ اعطای‌ برخی‌ امتیازات‌ شد. در 3 خرداد 1369/ 24 مه‌ 1990، زبان‌ ترکمنی‌ رسماً زبان‌ دولتی‌ شد و جای‌ زبان‌ روسی‌ را گرفت‌ و ترکمنستان‌ آخرین‌ جمهوری‌ شوروی‌ بود که‌ این‌ قانون‌ را تصویب‌ کرد ( > کتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا 2001 < ، همانجا).در 4 آبان‌ 1370/ 26 اکتبر 1991، در همه‌پرسی‌ ملی‌، 1ر94% از مردم‌ به‌ استقلال‌ ترکمنستان‌ رأی‌ دادند. روز بعد، شورای‌ عالی‌ ترکمنستان‌ قانون‌ استقلال‌ را به‌ تصویب‌ رساند و نام‌ جمهوری‌ را از جمهوری‌ شوروی‌ سوسیالیستی‌ ترکمنستان‌ به‌ جمهوری‌ ترکمنستان‌ تغییر داد. در 30 آذر 1370/ 21 دسامبر 1991، ترکمنستان‌ با امضای‌ بیانیة‌ آلماآتا به‌ ده‌ جمهوریِ عضوِ دولتهای‌ مستقل‌ مشترک‌ المنافع‌ پیوست‌.بنا بر قانون‌ اساسی‌ جدید، که‌ در 28 اردیبهشت‌ 1371/ 18 مه‌ 1992 به‌ تصویب‌ رسید، اختیارات‌ رئیس‌جمهور افزایش‌ یافت‌ و هم‌زمان‌ ریاست‌ هیئت‌ دولت‌، ریاست‌ کشور و فرماندهی‌ عالی‌ نیروهای‌ مسلح‌ نیز به‌ وی‌ اعطا شد. رئیس‌جمهور همچون‌ پنجاه‌ نمایندة‌ مجلسِ قانونگذاری‌ با رأی‌ مردم‌ برای‌ دورة‌ پنج‌ ساله‌ انتخاب‌ می‌شود. در قانون‌ اساسی‌، مجلس‌ دیگری‌ به‌ نام‌ شورای‌ خلق‌، به‌ عنوان‌ نهاد عالی‌ نمایندگان‌، پیش‌بینی‌ شده‌ است‌ که‌ نقش‌ مشورتی‌ دارد و می‌تواند مقولات‌ مهم‌ سیاسی‌ و اقتصادی‌ و عملکرد رئیس‌جمهور را به‌ بحث‌ بگذارد و در مورد آنها تصمیم‌ بگیرد. همچنین‌ این‌ شورا می‌تواند خواستار تغییر قانون‌ اساسی‌ شود. شورای‌ مذکور شامل‌ پنجاه‌ نمایندة‌ مجلس‌، پنجاه‌ نمایندة‌ برگزیده‌ و ده‌ نمایندة‌ منصوب‌ از حوزه‌های‌انتخاباتی‌ ترکمنستان‌، اعضای‌ شورای‌ وزیران‌ و دیگر شخصیتهای‌ برجستة‌ کشور است‌. ریاست‌ این‌ نهاد را رئیس‌جمهور برعهده‌ دارد. طبق‌ قانون‌ اساسیِ 1371ش‌/ 1992، ساختار سیاسی‌ ترکمنستان‌ مبتنی‌ بر سکولاریسم‌ است‌.در اوایل‌ دی‌ 1378/ اواخر دسامبر 1999، مجلس‌ ترکمنستان‌ با اصلاح‌ قانون‌ اساسی‌، دورة‌ ریاست‌ جمهوری‌ صفرمراد نیازاف‌ را برای‌ مدتی‌ نامحدود افزایش‌ داد. وی‌ از 1364 تا 1368 ش‌/ 1985ـ 1990، دبیر اول‌ حزب‌ کمونیست‌ ترکمنستان‌ بود و پس‌ از آن‌ نیز ریاست‌ شورای‌ عالی‌ ترکمنستان‌ را به‌ عهده‌ داشت‌ و در خرداد 1371/ ژوئن‌ 1992، با 5ر99% رأی‌، نخستین‌ رئیس‌جمهور ترکمنستان‌ شد.با آنکه‌ عملاً تنها حزب‌ فعال‌، حزب‌ دموکراتیک‌ ترکمنستان‌ است‌ ــ که‌ در آذر 1370/ دسامبر 1991 ایجاد شد ــ در اواخر 1372ش‌/ 1993 به‌ حزب‌ عدالت‌ دهقانان‌ نیز اجازة‌ فعالیت‌ داده‌ شد. تنها حزب‌ مخالفِ دولت‌، آغزی‌ بیرلیک‌ است‌ که‌ فعالیت‌ آن‌ غیرقانونی‌ است‌.سیاست‌ خارجی‌ ترکمنستان‌ بی‌طرفی‌ دائم‌ است‌ و طبق‌ همین‌ سیاست‌، از امضای‌ چند موافقتنامه‌ برای‌ هم‌گرایی‌ بیشترِ سیاسی‌ و اقتصادی‌ و نظامی‌ در میان‌ اعضای‌ کشورهای‌ مستقل‌ مشترک‌المنافع‌ خودداری‌ کرده‌ است‌. علاوه‌ بر روسیه‌ و ازبکستان‌ و قزاقستان‌، ایران‌ نیز نقش‌ مهمی‌ در روابط‌ خارجی‌ ترکمنستان‌ دارد. ترکمنستان‌ با ترکیه‌ نیز مناسبات‌ دوستانه‌ دارد و همراه‌ با ترکیه‌ و ایران‌ از اعضای‌ سازمان‌ همکاری‌ اقتصادی‌ * (اکو) است‌ ( > کتاب‌ سال‌ اروپا 2001 < ، ج‌ 2، ص‌ 3944ـ 3946، 3954).منابع‌: چارلز هوارد الیس‌، دخالت‌ نظامی‌ بریتانیا در شمال‌ خراسان‌: 1919ـ 1918 ، ترجمة‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ 1372 ش‌؛ آنت‌ بوهر، «ترکمن‌ها»، در ملیتهای‌ شوروی‌: مجموعة‌ 21 مقاله‌ ، زیرنظر گراهام‌ اسمیت‌، تهران‌: شرکت‌ انتشارات‌ علمی‌ و فرهنگی‌، 1375 ش‌؛ جلیل‌ روشندل‌ و رافیک‌ قلی‌پور، سیاست‌ و حکومت‌ در ترکمنستان‌ ، تهران‌ 1378 ش‌؛ محمد سارای‌، ترکمنها در عصر امپریالیسم‌: پژوهشی‌ در بارة‌ مردم‌ ترکمن‌ و انضمام‌ کشورشان‌ به‌ امپراتوری‌ روسیه‌ ، ترجمة‌ قدیر ویردی‌ رجائی‌، تهران‌ 1378 ش‌؛ اراز محمد سارلی‌، تاریخ‌ ترکمنستان‌ ، تهران‌ 1373ـ 1378 ش‌؛ امین‌اللّه‌ گلی‌، تاریخ‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ ترکمن‌ها ، [ تهران‌ ] 1366 ش‌؛ ماهیت‌ تحولات‌ در آسیای‌ مرکزی‌ و قفقاز ، تألیف‌ اکرم‌ حسین‌پور و دیگران‌، تهران‌: وزارت‌ امور خارجه‌، مؤسسة‌ چاپ‌ و انتشارات‌، 1373 ش‌؛
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهدی کریمی

حوزه موضوعی

اسلام معاصر

رده های موضوعی
جلد 7
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده