ترکمن (۲)
معرف
شهرستانی‌ در مغرب‌ استان‌ گلستان‌
متن
ترکمن‌(2) ، شهرستانی‌ در مغرب‌ استان‌ گلستان‌. از شمال‌ به‌جمهوری‌ ترکمنستان‌، از مشرق‌ به‌شهرستانهای‌ گنبدکاووس‌ (بخش‌ داشلی‌برون‌) و گرگان‌ (بخش‌ آق‌قَلا/ آق‌قلعه‌)، از جنوب‌ به‌شهرستان‌ کُردکوی‌ و از مغرب‌ به‌خلیج‌ گرگان‌ و دریای‌ خزر (با ساحلی‌ به‌طول‌ حدود 55 کیلومتر) محدود است‌. مرکز آن‌، بندرترکمن‌، در جنوب‌ شهرستان‌ قرار دارد.شهرستان‌ ترکمن‌ مشتمل‌ است‌ بر دو بخش‌ مرکزی‌ و گمیشان‌ * ، سه‌ دهستان‌ به‌نامهای‌ جعفربای‌ شرقی‌ به‌مرکزیت‌ آبادی‌ بِناور، جعفربای‌ غربی‌ به‌مرکزیت‌ آبادی‌ خواجه‌نَفَس‌ و جعفربای‌ جنوبی‌ به‌مرکزیت‌ آبادی‌ سی‌جوال‌، دو شهر بندر ترکمن‌ و گمیش‌تپه‌ و جزایر آشوراده‌ * که‌ گاهی‌ به‌ علت‌ پایین‌ آمدن‌ آب‌ دریا به‌ شبه‌جزیرة‌ میانکاله‌ * متصل‌ می‌شوند ( جغرافیای‌ کامل‌ ایران‌ ، ج‌ 2، ص‌ 1124).آبادیهای‌ شهرستان‌ ترکمن‌ (در 1375 ش‌، 61 آبادی‌) در دشت‌ قرار دارد. مرتفعترین‌ نقطة‌ شهرستان‌ به‌ ارتفاع‌ حدود 56 متر در آبادی‌ اسلام‌تپه‌، حدود سیزده‌ کیلومتری‌ شمال‌غربی‌ شهر گرگان‌، واقع‌ است‌ (همان‌، ج‌2، ص‌1147). قسمتهایی‌ از اراضی‌ آن‌ در دهه‌های‌ قبل‌ باتلاقی‌ و نیزار بود (ایران‌. وزارت‌ کشور. ادارة‌ کل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، ج‌1، ص‌314). رودهای‌ گرگان‌ (با جریان‌ عمومی‌ شرقی‌ ـ غربی‌ در قسمت‌ میانی‌ شهرستان‌) و قره‌سو (با جریان‌ عمومی‌ شمال‌ شرقی‌ ـ جنوب‌ غربی‌ در قسمت‌ جنوبی‌) و چند رود کوچک‌ دیگر، زمینهای‌ آن‌ را آبیاری‌ می‌کند (جعفری‌، ج‌2، ص‌331ـ333، 421ـ423). آب‌ کشاورزی‌ و آشامیدنی‌ شهرستان‌ از رود و چاه‌ و آب‌انبار تأمین‌ می‌شود ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌17، ص‌87، ج‌29، ص‌31ـ32).پوشش‌ گیاهی‌ شهرستان‌ ترکمن‌ شامل‌ گز، راش‌ و گل‌گاوزبان‌ است‌ و مراتعی‌ برای‌ چرای‌ دام‌ دارد. از جانوران‌ روباه‌، شغال‌، گرگ‌، خرگوش‌، خرس‌ و پرندگان‌ دریایی‌ در آن‌ یافت‌ می‌شود. همچنین‌ زیستگاه‌ پرندگان‌ مهاجری‌ چون‌ قو، غاز، مرغابی‌، تنجه‌، پلیکان‌، حواصیل‌ و چوب‌پاست‌ و آب‌بندانی‌ برای‌ پرندگان‌ مهاجر آبزی‌ و کنار آبزی‌ به‌مساحت‌ 000 ، 20 هکتار در این‌ شهرستان‌ وجود دارد (سازمان‌ برنامه‌ و بودجة‌ استان‌ گلستان‌، ص‌ 9، 41).محصول‌ عمدة‌ شهرستان‌ ترکمن‌، گندم‌، جو، پنبه‌، برنج‌، حبوبات‌ و دانه‌های‌ روغنی‌ است‌. دامداری‌ و پرورش‌ طیور در آنجا رواج‌ دارد. از جمله‌ صنایع‌دستی‌ آن‌، قالی‌بافی‌، قالیچه‌بافی‌، گلیم‌بافی‌ و جاجیم‌بافی‌ است‌. پُشتی‌، چادر و بند چادر نیز در آنجا تولید و بعضی‌ از آنها صادر می‌شود ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 29، ص‌ 31). در این‌ شهرستان‌ (از جمله‌ در آبادی‌ آشوراده‌ و در مغرب‌ آبادی‌ خواجه‌نفس‌ در حدود هشت‌ کیلومتری‌ شمال‌ بندر ترکمن‌) خاویار تولید می‌شود (معطوفی‌، ص‌391). تالابی‌ به‌مساحت‌ 000 ، 5 هکتار در گمیشان‌ وجود دارد که‌ از مناطقی‌ است‌ که‌ شکار در آن‌ ممنوع‌ است‌ (سازمان‌ برنامه‌ و بودجة‌ استان‌ گلستان‌، ص‌ 9، 40).راههای‌ اصلی‌ بندرگز ـ گمیش‌تپه‌، کردکوی‌ ـ بندرترکمن‌، گرگان‌ ـ آق‌قلا ـ بندرترکمن‌ و گنبد کاووس‌ ـ گمیش‌تپه‌، آبادیها و شهرهای‌ این‌ شهرستان‌ را با شهرهای‌ پیرامون‌ و مرکز استان‌ (گرگان‌) مرتبط‌ می‌سازد. راه‌آهن‌ تهران‌ ـ گرگان‌ (احداث‌ در 1316 ش‌) از این‌ شهرستان‌ می‌گذرد (رزم‌آرا، ج‌3، ص‌50؛ نقشة‌ راههای‌ ایران‌ ).از جمله‌ آثار باستانی‌ شهرستان‌ ویرانه‌های‌ دیواری‌ است‌ مشهور به‌ قِزِل‌آلان‌ یا سدّ سکندر به‌ طول‌ حدود 155 تا 170 کیلومتر و عرض‌ ده‌ تا سی‌ متر و در بعضی‌ جاها تا 50 متر که‌ ظاهراً متعلق‌ به‌ دورة‌ فیروزشاه‌ ساسانی‌ است‌. این‌ دیوار از نزدیک‌ آبادی‌ خواجه‌نفس‌ آغاز می‌شود و به‌سمت‌ شرق‌ امتداد می‌یابد (معطوفی‌، ص‌ 44). احتمالاً این‌ دیوار از سمت‌ غرب‌ نیز تا دریا امتداد داشته‌ است‌ (شوقی‌، ص‌ 14).در 1316 ش‌، بخش‌ ترکمن‌ به‌نام‌ «بخش‌ بندرشاه‌» در شهرستان‌ گرگان‌ از استان‌ دوم‌ (مازندران‌) تشکیل‌ شد (ایران‌. قانون‌ تقسیمات‌ کشوری‌ آبان‌ 1316، ص‌ 5). در 1355 ش‌، طبق‌ قانون‌ تقسیمات‌ کشوری‌، بخش‌ بندرشاه‌ به‌ مرکزیت‌ شهر بندرشاه‌ و مشتمل‌ بر دهستان‌ جعفربای‌ جنوبی‌، و بخش‌ گمیشان‌ به‌ مرکزیت‌ شهر گمیشان‌ و مشتمل‌ بر دهستان‌ جعفربای‌ شمالی‌ ضبط‌ شد. در 27 بهمن‌ 1358، شهرستان‌ ترکمن‌ (به‌موجب‌ تصویبنامة‌ ش‌ 2466 د) در استان‌ مازندران‌ تشکیل‌ شد (بدیعی‌، ج‌ 2، ص‌ 251؛ نیز رجوع کنید به ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌، 1381 ش‌، ص‌ 90). در 1364 ش‌، با تصویب‌ هیئت‌ دولت‌، دهستانهای‌ جعفربای‌ شمالی‌ و جعفربای‌ جنوبی‌ به‌دهستانهای‌ جعفربای‌ غربی‌، جعفربای‌ شرقی‌ و جعفربای‌ جنوبی‌ تبدیل‌ شدند (ایران‌. قوانین‌ و احکام‌، ص‌717ـ 718). با جدا شدن‌ قسمت‌ شرقی‌ استان‌ مازندران‌ و تبدیل‌ آن‌ به‌استان‌ گلستان‌ در خرداد 1376 ( رجوع کنید به سازمان‌ برنامه‌ و بودجة‌ استان‌ گلستان‌، ص‌1)، شهرستان‌ ترکمن‌ جزو استان‌ گلستان‌ شد.اهالی‌ این‌ شهرستان‌، ترکمن‌ جعفربایی‌اند و گروههایی‌ از آنان‌ در آلاچیق‌ زندگی‌ می‌کنند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 29، ص‌ 30). پوشاک‌ بومی‌ آنجا، از جمله‌ جوراب‌، پالتو و کلاه‌ آن‌ معروف‌ است‌ ( رجوع کنید به شریف‌ کمالی‌ و عسگری‌ خانقاه‌، ص‌ 117ـ 124). طبق‌ سرشماری‌ 1375 ش‌، جمعیت‌ شهرستان‌ 392 ، 111 تن‌ بوده‌ است‌. از کل‌ جمعیت‌ شهرستان‌، 957 ، 52 تن‌ (ح 5ر47%) شهرنشین‌ و بقیه‌ روستانشین‌ بوده‌اند (مرکز آمار ایران‌، 1376 ش‌ الف‌ ، ص‌ یازده‌). اهالی‌ شهرستان‌ مسلمان‌ و بیشتر آنان‌ پیرو مذهب‌ حنفی‌اند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، همانجا).نیز رجوع کنید به بندر ترکمن‌ *منابع‌: ایران‌. قانون‌ تقسیمات‌ کشوری‌ آبان‌ 1316. قانون‌ تقسیمات‌ کشور و وظایف‌ فرمانداران‌ و بخشداران‌، مصوب‌ 16 آبان‌ ماه‌ 1316 ، تهران‌ [ بی‌تا. ] ؛ ایران‌. قوانین‌ و احکام‌، مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ 1364 ، تهران‌: روزنامة‌ رسمی‌ کشور، [ 1364 ش‌ ] ؛ ایران‌. وزارت‌ کشور، تقسیمات‌ کشور شاهنشاهی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1355 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. ادارة‌ کل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، کتاب‌ اسامی‌ دهات‌ کشور ، ج‌1، تهران‌ 1329 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌. دفتر تقسیمات‌ کشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ کشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، تهران‌ 1377 ش‌؛ همو، نشریة‌ تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شمارة‌ مصوبات‌ آن‌ ، تهران‌ 1381 ش‌؛ ربیع‌ بدیعی‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌ ، تهران‌ 1362 ش‌؛ عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، ج‌ 2: رودها و رودنامة‌ ایران‌ ، تهران‌ 1376 ش‌؛ جغرافیای‌ کامل‌ ایران‌ ، تهران‌: سازمان‌ پژوهش‌ و برنامه‌ریزی‌ آموزشی‌، 1366 ش‌؛ رزم‌آرا؛ سازمان‌ برنامه‌ و بودجة‌ استان‌ گلستان‌. معاونت‌ آمار و اطلاعات‌، آمارنامة‌ استان‌ گلستان‌ 1376 ، [ گرگان‌ ] 1377 ش‌؛ محمد شریف‌ کمالی‌ و اصغر عسگری‌ خانقاه‌، ایرانیان‌ ترکمن‌: پژوهشی‌ در مردم‌شناسی‌ و جمعیّت‌شناسی‌، تهران‌ 1374 ش‌؛ عباس‌ شوقی‌، دشت‌ گرگان‌ ، [ تهران‌ ] 1314 ش‌؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ کشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، ج‌ 17: گزن‌ کولی‌ ( گنبد کاوس‌ )، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، 1370 ش‌، ج‌ 29 : شاهرود ( گرگان‌ )، تهران‌: وزارت‌ دفاع‌، ادارة‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، 1367 ش‌؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: شناسنامة‌ آبادیهای‌ کشور، استان‌ مازندران‌، شهرستان‌ ترکمن‌ ، تهران‌ 1376 ش‌ الف‌ ؛ همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌1375: نتایج‌ تفصیلی‌کل‌ کشور ، تهران‌ 1376ش‌ ب‌ ؛ اسداللّه‌ معطوفی‌، استراباد و گرگان‌ در بستر تاریخ‌ ایران‌: نگاهی‌ به‌ 5000 سال‌ تاریخ‌ منطقه‌ ، مشهد 1374 ش‌؛ نقشة‌ راهنمای‌ البرز شرقی‌ ( مازندران‌ ـ سمنان‌ )، تهران‌: گیتاشناسی‌، [ بی‌تا. ] ؛ نقشة‌ راههای‌ ایران‌، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ کشور، 1377 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحید ریاحی

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 7
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده