تیکمه داش
معرف
تیکمه‌داش‌ ،# بخش‌ و شهری‌ در شهرستان‌ بستان‌آباد.
متن
تیکمه‌داش‌ ، بخش‌ و شهری‌ در شهرستان‌ بستان‌آباد.1) بخش‌ تیکمه‌داش‌ . در جنوب‌ شهرستان‌ بستان‌آباد واقع‌ است‌. از شمال‌ به‌ بخش‌ مرکزی‌ شهرستان‌ بستان‌آباد و بخشهای‌ مرکزی‌ و مِهرَبان‌ (در شهرستان‌ سراب‌)، از مشرق‌ به‌ بخش‌ تُرکمن‌چای‌ (در شهرستان‌ میانه‌)، از جنوب‌ به‌ بخشهای‌ مرکزی‌ و نَظَر کَهریزی‌ (در شهرستان‌ هشترود)، و از مغرب‌ به‌ بخش‌ مرکزی‌ شهرستان‌ تبریز محدود و مشتمل‌ است‌ بر دهستانهای‌ عباس‌ شرقی‌، عباس‌ غربی‌، اوجان‌ شرقی‌، سهندآباد و شهر تیکمه‌داش‌.آبادیهای‌ تیکمه‌داش‌ (در 1375 ش‌، 99 آبادی‌) عمدتاً در کوهستان‌ قرار دارند ( رجوع کنید به مرکز آمار ایران‌، 1376ش‌، ص‌ 2ـ14). قسمتی‌ از دامنه‌های‌ شرقی‌ و شمال‌شرقی‌ سهند * در این‌ بخش‌ واقع‌ است‌. از کوههای‌ مهم‌ آن‌، اوچ‌ تپّه‌ (ارتفاع‌ بلندترین‌ قله‌: 218 ، 2 متر) در حدود پانزده‌ کیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ شهر بستان‌آباد و آقْداش‌ (ارتفاع‌ بلندترین‌ قله‌: 538 ، 2 متر) در حدود نوزده‌ کیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ بستان‌آباد است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 14، ص‌ 133؛ جعفری‌، ج‌1، ص‌ 48، 83). رودهای‌ شَهر چای‌/ شهری‌ چای‌ در مغرب‌، کَلقان‌ چای‌ در مرکز و آلمالوچای‌ در مشرق‌ بخش‌ جریان‌ دارند و هر سه‌ از سرشاخه‌های‌ شمالی‌ قَرَنْقوچای‌، از ریزابه‌های‌ آیدوغْموش‌ و قِزِل‌ اُوزَن‌اند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 14، ص‌ 132ـ133؛ جعفری‌، ج‌ 2، ص‌ 97ـ99،311، 313، 400ـ 401؛ نیز رجوع کنید بهافشین‌، ج‌ 2، ص‌ 187ـ 188، 193، 196). از چشمه‌های‌ فراوانی‌ از جمله‌ شیرین‌ بلاغی‌ و چاپُلی‌ بُلاغی‌ و کهریزکز و قره‌بابا، در تأمین‌ آب‌ آشامیدنی‌ و آبیاری‌ زمینها استفاده‌ می‌شود.تیکمه‌داش‌ از گیا دارای‌ گل‌ گاوزبان‌، خاکشیر، آویشن‌، گون‌، و درختان‌ بنه‌ و زالزالک‌ است‌ و از زیا گرگ‌، روباه‌، بلدرچین‌ و عقاب‌ در آن‌ یافت‌ می‌شود. محصولات‌ عمدة‌ آن‌ گندم‌ و جو و فرآورده‌های‌ باغی‌، از جمله‌ سیب‌ و گلابی‌ و زردآلو و گردوست‌. پرورش‌ گاو، گوسفند، بز، طیور و زنبورعسل‌ در آنجا رواج‌ دارد. قالی‌بافی‌ در شهر تیکمه‌داش‌ و برخی‌ از آبادیهای‌ بخش‌، از جمله‌ قره‌چای‌ حاج‌ علی‌، مرکز دهستان‌ سهندآباد (در 38 کیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ شهر بستان‌آباد) صورت‌ می‌گیرد (خاماچی‌، ص‌ 301؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 14، ص‌ 133، 312، 315ـ316). بازارهای‌ هفتگی‌ در بعضی‌ آبادیهای‌ این‌ بخش‌ پررونق‌ است‌، از جمله‌ شنبه‌بازار در آبادی‌ قره‌چمن‌، مرکز دهستان‌ عباس‌ شرقی‌، در حدود 42 کیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ شهر بستان‌آباد (خاماچی‌، ص‌300؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 14، ص‌ 316).راه‌اصلی‌ شهر بستان‌آباد به‌ شهرهای‌ هشترود و میانه‌ از این‌ بخش‌ می‌گذرد. در 1329ـ1330 ش‌ دهستانهای‌ اوجان‌ و سهندآباد و عباسی‌/عباس‌، جزو بخش‌ تیکمه‌داش‌ کنونی‌، در بخش‌ بستان‌آباد شهرستان‌ تبریز (در استان‌ سوم‌) ذکر شده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ کشور. ادارة‌ کل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، ج‌ 1، ص‌ 379؛ رزم‌آرا، ج‌4، ص‌ 54، 283، 327؛ نیز رجوع کنید به ایران‌. وزارت‌ کشور، 1355 ش‌، ص‌ 10؛ همو، 1365 ش‌، ص‌ 9). تیکمه‌داش‌ در 1369 ش‌ بر اساس‌ مصوبة‌ دولت‌ به‌ بخش‌ تبدیل‌ شد (ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌، 1381ش‌، ص‌ 2). طبق‌ سرشماری‌ 1375ش‌، جمعیت‌ بخش‌ 338 ، 35 تن‌ بوده‌ است‌ که‌ حدود 7ر93% روستانشین‌ و بقیه‌ شهرنشین‌ بوده‌اند. اهالی‌ آن‌ شیعة‌ اثناعشری‌اند و به‌ ترکی‌ آذری‌ سخن‌ می‌گویند.2) شهر تیکمه‌داش‌ ، مرکز بخش‌ تیکمه‌داش‌. در هجده‌ کیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ شهر بستان‌آباد، در ارتفاع‌ 900 ، 1 متری‌ واقع‌ است‌. این‌ شهر در شمال‌شرقی‌ کوههای‌ قارقالان‌ (ارتفاع‌ بلندترین‌ قله‌: ح 168 ، 2 متر) و قلیچ‌ قَیَه‌ (ارتفاع‌ بلندترین‌ قله‌: ح 184 ، 2 متر) قرار دارد. غارِ یاغشلو/ یاغشلی‌ کُهُل‌ در نزدیکی‌ آن‌ است‌. رود بنوچای‌ از شهر می‌گذرد و رود بوستَکان‌ چای‌ در یک‌ کیلومتری‌ شرق‌ آن‌ جریان‌ دارد. در پیرامون‌ تیکمه‌داش‌ چشمه‌های‌ زیادی‌ وجود دارد. بیشترین‌ دمای‌ شهر در تابستانها ْ30 و کمترین‌ آن‌ در زمستانها ْ25 - و میانگین‌ بارش‌ سالانة‌ آن‌ 380 میلیمتر است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 14، ص‌ 134). دوشنبه‌بازار آن‌ در منطقه‌ مشهور است‌ (خاماچی‌، ص‌ 301). شهر تیکمه‌داش‌ بر سر راه‌ اصلی‌ تهران‌ ـ تبریز واقع‌ شده‌ و فاصلة‌ آن‌ تا تبریز (در غرب‌) 79 کیلومتر و تا میانه‌ (در شرق‌) 91 کیلومتر است‌ ( رجوع کنید به فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 14، ص‌ 89، 134). طبق‌ تقسیمات‌ کشوری‌، تیکمه‌داش‌ در 1376 ش‌ شهر شد (ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌ و جتماعی‌، 1381ش‌، همانجا). طبق‌ سرشماری‌ 1375ش‌، جمعیت‌ شهر 225 ، 2 تن‌ بوده‌ است‌.از پیشینة‌ آن‌ قبل‌ از دورة‌ قاجار، اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌. در 1233/1817، موریتس‌ فون‌ کوتسبو در سفرنامة‌ خود از قریة‌ «تکمه‌داش‌» به‌معنای‌ توده‌ سنگ‌، نام‌ برده‌ است‌ (ص‌ 201). در 1249/1833، فریزر (ص‌50) از روستای‌ «تیکمداش‌» و در 1256ـ1257/1840ـ1841، اوژن‌ فلاندن‌ (ص‌ 87) از آبادی‌ «تخمه‌ داغ‌» میان‌ آبادیهای‌ حاجی‌آباد/ حاجی‌آقا (در حدود شش‌ کیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ شهر بستان‌آباد) و قره‌چمن‌/قراچمن‌ یاد کرده‌اند. در 1295، آبادی‌ «تکمه‌داش‌» جزو محال‌ عباس‌، منزلگاه‌ ناصرالدین‌شاه‌ قاجار در سفرش‌ به‌ فرنگ‌ بوده‌ است‌ (اعتمادالسلطنه‌، ج‌ 3، ص‌ 1810). در 1318، در سفر مظفرالدین‌شاه‌ قاجار به‌ فرنگ‌، از منزل‌ «تکمه‌داش‌» در پنج‌ فرسنگی‌ (سی‌ کیلومتری‌) قره‌چمن‌ و سه‌ فرسنگی‌ (هجده‌ کیلومتری‌) حاجی‌آقا که‌ 680 متر بلندتراز تهران‌ بوده‌، یاد شده‌ است‌ (مظفرالدین‌ قاجار، ص‌ 26، 31ـ33، 258).خسته‌ قاسم‌، شاعر و نوازندة‌ مردمی‌ (عاشیق‌) و معروف‌ قرن‌ دوازدهم‌، که‌ در شروان‌ می‌زیست‌، در آبادی‌ تیکمه‌داش‌ به‌ دنیا آمده‌ بود ( د. آ. ، ج‌ 10، ص‌ 79ـ80).منابع‌: اعتمادالسلطنه‌؛ یداللّه‌ افشین‌، رودخانه‌های‌ ایران‌ ، تهران‌ 1373ش‌؛ اولین‌ نقشة‌ برجسته‌ نمای‌ آذربایجان‌، تهران‌: مؤسسه‌ جغرافیائی‌ و کارتوگرافی‌ سحاب‌، 1363ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور، تقسیمات‌ کشور شاهنشاهی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1355ش‌؛ همو، فهرست‌ واحدهای‌ تقسیمات‌ کشوری‌ تا پایان‌ شهریور ماه‌ 1365 ، تهران‌ 1365ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. ادارة‌ کل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، کتاب‌ اسامی‌ دهات‌ کشور ، ج‌1، تهران‌ 1329ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌. دفتر تقسیمات‌ کشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ کشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، تهران‌ 1377ش‌؛ همو، نشریة‌ تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شماره‌ مصوبات‌ آن‌ ، تهران‌ 1381 ش‌؛ عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، ج‌1: کوهها و کوهنامة‌ ایران‌ ، ج‌2: رودها و رودنامة‌ ایران‌ ، تهران‌ 1368ـ1376ش‌؛ بهروز خاماچی‌، فرهنگ‌ جغرافیای‌ آذربایجان‌ شرقی‌ ، تهران‌ 1370ش‌؛ حسینعلی‌ رزم‌آرا، فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌ ( آبادیها )، ج‌4: استان‌ سوم‌ و چهارم‌ ( آذربایجان‌ )، تهران‌ 1330ش‌، 1355ش‌؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ کشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ج‌14: میانه‌ ، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، 1376ش‌؛ جیمز بیلی‌ فریزر، سفرنامة‌ فریزر: معروف‌ به‌ سفر زمستانی‌ ، ترجمة‌ منوچهر امیری‌، تهران‌ 1364ش‌؛ اوژن‌ ناپلئون‌ فلاندن‌، سفرنامه‌ اوژن‌ فلاندن‌ به‌ ایران‌ ، ترجمة‌ حسین‌ نورصادقی‌، تهران‌ 1356ش‌؛ موریتس‌ فون‌ کوتسبو، مسافرت‌ به‌ ایران‌ دوران‌ فتحعلی‌شاه‌ قاجار، ترجمة‌ محمود هدایت‌، تهران‌ 1365ش‌؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: شناسنامة‌ آبادیهای‌ کشور، استان‌ آذربایجان‌ شرقی‌، شهرستان‌ بستان‌آباد، تهران‌ 1376ش‌؛ مظفرالدین‌ قاجار، شاه‌ ایران‌، سفرنامة‌ مبارکة‌ شاهنشاهی‌، بمبئی‌ 1321؛ نقشة‌ راهنمای‌ استانهای‌ آذربایجان‌ شرقی‌ ـ غربی‌ و اردبیل‌ ، تهران‌: گیتاشناسی‌، [ بی‌تا. ] ؛ نقشة‌ راههای‌ ایران‌ ، مقیاس‌ 000 ، 500 ، 2:1، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ کشور، 1377 ش‌؛A ¦zarba ¦yjan Sa ¦vet Ensiklopediya ¦s  , Baku 1976- .
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم سرور

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 8
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده