تهذیب المنطق و الکلام
معرف

رساله‌ای‌ در منطق‌ و کلام‌ به‌ عربی‌، تألیف‌ سعدالدین‌ مسعودبن‌ عمر تفتازانی‌ * ، متکلم‌ و منطقی‌ و فقیه‌ و ادیب‌ سده هشتم‌

متن


تهذیب‌ المنطق‌ و الکلام‌ ، رساله‌ای‌ در منطق‌ و کلام‌ به‌ عربی‌، تألیف‌ سعدالدین‌ مسعودبن‌ عمر تفتازانی‌ * ، متکلم‌ و منطقی‌ و فقیه‌ و ادیب‌ سدة‌ هشتم‌. تفتازانی‌ در رجب‌ ۷۸۹ تألیف‌ آن‌ را تمام‌ کرد. عنوان‌ اصلی‌ رساله‌، بنا بر مقدمة‌ آن‌، غایة‌ تهذیب‌ الکلام‌ فی‌ تحریرالمنطق‌ و الکلام‌ بوده‌است‌ (تفتازانی‌، تهذیب‌المنطق‌ ، ص‌ ۱۱؛ د. اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ «تفتازانی‌»). تهذیب‌المنطق‌ و الکلام‌ تقریباً یک‌ دورة‌ کامل‌ و مختصر در منطق‌ و کلام‌، و درسنامه‌ای‌ است‌ که‌ نثر آن‌ حاکی‌ از توان‌ ادبی‌ و چیره‌دستی‌ تفتازانی‌ در بیان‌ آموزشی‌ مطالب‌ است‌. تفتازانی‌ در آراستن‌ مباحث‌ این‌ اثر و ساده‌ و خلاصه‌ نوشتن‌ آن‌ کوشیده‌ است‌. وی‌ در مقدمة‌ تهذیب‌ المنطق‌ (ص‌۱۱ـ۱۳) می‌گوید که‌ این‌ رساله‌ را برای‌ آموزش‌ و آگاهی‌ و راهنمایی‌ جویندگان‌ علم‌، بویژه‌ پسر خود، نگاشته‌ و آن‌ را از حشو و زوائد و تکرار مهذّب‌ کرده‌ است‌. ملاعبداللّه‌ (ص‌۱۱) در شرح‌ عبارت‌ «فی‌ تحریر المنطق‌ و الکلام‌» می‌نویسد که‌ کلمة‌ «تحریر» دالّ بر خالی‌ بودن‌ بیان‌ از حشو و زوائد است‌.تهذیب‌المنطق‌ و الکلام‌ ، شامل‌ دو قسمت‌ است‌: یکی‌ منطق‌، مشهور به‌ تهذیب‌المنطق‌ و دیگری‌ کلام‌، مشهور به‌ تهذیب‌ الکلام‌ که‌ از هریک‌ از دو قسمت‌ به‌ طور مستقل‌ استفاده‌ شده‌ است‌.تهذیب‌ المنطق‌ شامل‌ مقدمه‌، دو مقصد (بخش‌) در چهارده‌ فصل‌، و خاتمه‌ است‌. مباحث‌ و ترتیب‌ آنها، همانند منطق‌ اشارات‌ ابن‌سینا و مطابق‌ شیوة‌ معمول‌ در کتب‌ منطقی‌، دارای‌ دو بخش‌ (مقصد) معرِّف‌ (یا قول‌ شارح‌) و حجت‌ است‌. تفتازانی‌ در تهذیب‌المنطق‌ مقصد اول‌ را «تصورات‌» و مقصد دوم‌ را «تصدیقات‌» نامیده‌ است‌، زیرا تصور و تصدیق‌ غایت‌ مباحث‌ معرف‌ و حجت‌؛ و معرف‌ و حجت‌ غرض‌ فن‌ منطق‌ و طریق‌ اکتساب‌ تصور و تصدیق‌ است‌.مقدمة‌ تهذیب‌المنطق‌ ، در بارة‌ تقسیم‌ علم‌ به‌ تصور و تصدیق‌ و اقسام‌ هریک‌ از آنها و شناسایی‌ اجمالی‌ منطق‌ است‌. مقصد اول‌ مشتمل‌ است‌ بر چهار فصل‌ در مبحث‌ الفاظ‌ و بیان‌ احکام‌ و اقسام‌ آن‌ و نسبتهای‌ میان‌ مفاهیم‌ و مبحث‌ کلیات‌ خمس‌ و مبحث‌ تعریف‌ و بیان‌ ضوابط‌ منطقی‌ و اقسام‌ تعریف‌. مقصد دوم‌ مشتمل‌ است‌ بر نُه‌ فصل‌ در مبحث‌ قضایا، اقسام‌ اولیه‌ و ثانویة‌ قضایا، احکام‌ و نسبت‌ بین‌ قضایا و بحث‌ از روشهای‌ سه‌گانة‌ استدلال‌ (قیاس‌ و اقسام‌ آن‌، استقرا، تمثیل‌) و مبحث‌ صناعات‌ خمس‌. سپس‌ خاتمه‌ای‌ در بارة‌ اجزای‌ سه‌گانة‌ علوم‌ یعنی‌ موضوعات‌ و مبادی‌ و مسائل‌ و نیز بررسی‌ رئوس‌ ثمانیة‌ علم‌ آمده‌ است‌.مدرسان‌ و علمای‌ معاصر و متأخر تفتازانی‌، از تهذیب‌المنطق‌ بسیار استقبال‌ کرده‌اند. این‌ کتاب‌ در حوزه‌ها و مدارس‌ سنّتی‌ از رایجترین‌ متون‌ درسی‌ بوده‌ است‌ (حاجی‌خلیفه‌، ج‌۱، ستون‌ ۵۱۶؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌۱۳، ص‌۱۶۰؛ ملکشاهی‌، پیشگفتار، ص‌ ۱۶؛رجوع کنید به تعلیم‌ و تربیت‌ * ؛ تفتازانی‌ * ).بر تهذیب‌ المنطق‌ شروح‌ و حواشی‌ بسیاری‌ نوشته‌اند که‌ از آن‌ جمله‌ است‌: ۱) شرح‌ یا حاشیة‌ نجم‌الدین‌ ملاعبداللّه‌بن‌ شهاب‌الدین‌ حسین‌ یزدی‌ از علمای‌ امامیه‌ و استاد منطق‌ در قرن‌ دهم‌ در نجف‌. این‌ کتاب‌، مشهور به‌ حاشیة‌ ملاعبداللّه‌ ، و از اسباب‌ مهم‌ شهرت‌ تهذیب‌المنطق‌ بوده‌ است‌. این‌ حاشیه‌ در زمان‌ شاه‌ طهماسب‌ اول‌ صفوی‌ (۹۳۰ـ۹۸۴) نگاشته‌ شد و در اغلب‌ مدارس‌ سنّتی‌ ایران‌ و هند و نیز در محافل‌ درسی‌ عراق‌ و پاکستان‌ تدریس‌ می‌شد و تدریس‌ آن‌ هنوز نیز رواج‌ دارد. این‌ کتاب‌ بارها به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. حواشی‌ و شروح‌ متعددی‌ نیز بر آن‌ نوشته‌اند (رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ۶، ص‌ ۵۳، ۶۰ـ۶۳؛ کدیور و نوری‌، ج‌ ۲، ص‌ ۲۴۶۶ـ۲۴۶۷؛ ملکشاهی‌، پیشگفتار، ص‌ ۱۶ـ ۱۷؛ مشار، ج‌ ۲، ستون‌ ۱۷۰۸؛ نیزرجوع کنید به ملاعبداللّه‌ یزدی‌ * ). ملاعبداللّه‌ همچنین‌ شرح‌ دیگری‌ بر تهذیب‌ المنطق‌ به‌ فارسی‌ نگاشته‌ است‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ۱۳، ص‌ ۱۶۱).۲) شرح‌ جلال‌الدین‌ دوانی‌ که‌ «عُجاله‌»، «نخود فولاد» و «نقط‌ فولاد» نیز نامیده‌ شده‌ و از آن‌ نسخه‌های‌ متعددی‌ موجود است‌ (حاجی‌خلیفه‌، همانجا؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌۶، ص‌۵۴، ج‌۱۳، ص‌۱۶۳؛ حائری‌، ج‌۵، ص‌۳۱۸). این‌ شرح‌ در ۱۲۸۸ در لکهنو به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌ (رشر ، ص‌ ۲۳۶). بر این‌ شرح‌ نیز حواشی‌ و نقدهایی‌ نوشته‌اند، از جمله‌ حاشیة‌ حسینی‌ هروی‌ با عنوان‌ الحاشیة‌ الزاهدیة‌ الجلالیة‌ ، شرح‌ ملاعبداللّه‌ یزدی‌ با عنوان‌ الخرارة‌ فی‌ شرح‌ العجالة‌ ، و نیز حواشی‌ میرسیدشریف‌ جرجانی‌، غیاث‌الدین‌ منصور دشتکی‌، محمود نیریزی‌ شیرازی‌، سیدحسین‌ خلخالی‌، ابوالفتح‌ حسینی‌ و ابوالحسنات‌ محمد عبدالحی‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ۶، ص‌ ۵۹ ـ۶۰، ج‌ ۷، ص‌ ۱۴۵؛ رشر، ص‌ ۲۴۲، ۲۴۹؛ حسینی‌ هروی‌، مقدمة‌ شریعتی‌، ص‌ ۲۹؛ کدیور و نوری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۰۵).۳) شرح‌ ملاعبدالرزاق‌ لاهیجی‌ به‌ فارسی‌ که‌ به‌ لحاظ‌ شیوه‌ نزدیک‌ به‌ حاشیة‌ ملاعبداللّه‌ است‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌۱۳، ص‌ ۱۶۱).۴) حاشیة‌ ملاعلیرضا تجلی‌ که‌ آن‌ را برای‌ شاگرد خود میرزا ابراهیم‌خان‌ نگاشت‌. این‌ حاشیه‌ همراه‌ حاشیة‌ ملاعبداللّه‌ در ۱۲۶۸ در تهران‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌ (همان‌، ج‌ ۶، ص‌ ۶۱؛ مشار، همانجا؛ کدیور و نوری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۶۰۸ـ۶۰۹).صفی‌الدین‌ تفتازانی‌ نوة‌ بزرگ‌ مؤلف‌ تهذیب‌ ، میرزاجان‌ شیرازی‌ شاگرد دوانی‌، عِصام‌الدین‌ اسفراینی‌، عبدالحی‌ حسینی‌ و عبیداللّه‌بن‌ فضل‌اللّه‌ خبیصی‌ نیز بر آن‌ شروحی‌ نگاشته‌اند (حاجی‌خلیفه‌، همانجا؛ رشر، ص‌۲۴۱، ۲۴۵ـ۲۴۷،۲۵۱؛ برای‌ اطلاع‌ از دیگر شروح‌رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌۱، ستون‌ ۵۱۶ـ۵۱۷؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌۶، ص‌۵۳ ـ۵۴، ج‌۱۳، ص‌۱۶۰ـ۱۶۵).تهذیب‌المنطق‌ در ایران‌ و هند بارها به‌ چاپ‌ رسیده‌ و به‌ اردو و فارسی‌ نیز ترجمه‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به مشار، ج‌ ۱، ستون‌ ۱۴۵۹؛ ملکشاهی‌، همانجا؛ کدیور و نوری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۶۱۸ـ ۶۱۹).تهذیب‌الکلام‌ در واقع‌ مختصر المقاصد فی‌ علم‌ الکلام‌ خود تفتازانی‌ است‌ و مباحثی‌ در امور عامه‌ و الاهیات‌ به‌ مذاق‌ کلامی‌ اهل‌سنّت‌ دارد (حاجی‌خلیفه‌، ج‌۱، ستون‌ ۵۱۵). تفتازانی‌ علاوه‌ بر استناد به‌ قرآن‌ و سنّت‌، با استفاده‌ از استدلال‌ و اسلوب‌ فلسفی‌ به‌ حل‌ شبهات‌ و مشکلات‌ کلامی‌ پرداخته‌ است‌. ساختار و ترتیب‌ مطالب‌ تهذیب‌ الکلام‌ همانند المقاصد است‌.تهذیب‌ الکلام‌ شش‌ باب‌ دارد: باب‌ اول‌ در بارة‌ مبانی‌ معرفت‌شناختی‌ علم‌ کلام‌ و مباحثی‌ از قبیل‌ تعریف‌ علم‌ کلام‌ و موضوع‌ و غایت‌ آن‌ (ج‌۱، ص‌۷ـ۳۲)؛ باب‌ دوم‌، در هشت‌ فصل‌ و دو خاتمه‌، در بارة‌ برخی‌ مطالب‌ متعلّق‌ به‌ امور عامه‌ و مبانی‌ وجودشناختی‌ در علم‌ کلام‌، مباحثی‌ در بارة‌ وجود و عدم‌ و ماهیت‌ و لواحق‌ وجود و ماهیت‌ از قبیل‌ تعیّن‌، وجوب‌ و امتناع‌ و امکان‌، حدوث‌ و قدم‌، وحدت‌ و کثرت‌ و علیت‌ و معلولیت‌ (ج‌۱، ص‌۳۳ـ۱۶۴)؛ باب‌ سوم‌ در هفت‌ فصل‌، شامل‌ مباحث‌ کلی‌ در بارة‌ اعراض‌، همچون‌ قائم‌ به‌ نفس‌ نبودن‌ عرض‌، امتناع‌ انتقال‌ آن‌ به‌ محل‌ دیگر، عدم‌ جواز قیام‌ عرض‌ به‌ عرض‌، عدم‌ بقای‌ عرض‌ در دو زمان‌ و بحث‌ در بارة‌ کمّ و کیف‌ و أین‌ و اضافه‌ (ج‌۱، ص‌۱۶۷ـ۲۸۰)؛ باب‌ چهارم‌ در شش‌ فصل‌ و یک‌ مقاله‌ و چند بخش‌ فرعی‌، در بارة‌ جواهر، از جمله‌ جوهر جسم‌ و اقسام‌ و احکام‌ آن‌ و نیز جزء لایتجزّا و جوهر نفس‌ و جسمانیت‌ آن‌ و تجرد عقل‌ (ج‌۲، ص‌۲ـ۱۰۳)؛ باب‌ پنجم‌، در بارة‌ مباحث‌ الاهیات‌ در سیزده‌ فصل‌ و دو خاتمه‌ و چند بخش‌ فرعی‌، مشتمل‌ بر برهان‌ حدوث‌ ذوات‌ برای‌ اثبات‌ صانع‌، صفات‌ سلبی‌ واجب‌ از قبیل‌ نفی‌ ترکیب‌ و تحیّز و اتحاد و حلول‌ و نفی‌ قیام‌ حوادث‌ به‌ ذات‌ حق‌، صفات‌ ثبوتی‌ واجب‌ از جمله‌ قدرت‌ و علم‌ و حیات‌ و اراده‌ و سمع‌ و بصر و کلام‌، بحث‌ قدیم‌ بودن‌ کلام‌ نفسی‌، زیادت‌ صفات‌ واجب‌ بر ذات‌ او، جواز رؤیت‌ خدا، کاسب‌ بودن‌ انسان‌ در افعال‌ ارادی‌، حسن‌ و قبح‌ شرعی‌، جواز تکلیف‌ مالایُطاق‌، تعلیل‌ برخی‌ از افعال‌ حق‌ به‌ اغراض‌، رزق‌، تسعیر و اجل‌ (ج‌۲، ص‌۱۰۳ـ۲۲۱)؛ باب‌ ششم‌، با عنوان‌ سمعیات‌، در بارة‌ مباحثی‌ است‌ که‌ یا به‌ نقل‌ و سمع‌ متوقف‌ است‌ مانند مباحث‌ معاد و ایمان‌ و کفر، یا مباحثی‌ که‌ سمع‌ بر آنها متوقف‌ است‌، مانند نبوت‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۲۲۱).تفتازانی‌ در تهذیب‌الکلام‌ ضمن‌ بیان‌ آرای‌ کلامی‌ اهل‌سنّت‌، به‌ نقل‌ و گاهی‌ نقد آرا و ادلة‌ معتزله‌ پرداخته‌ است‌، از جمله‌ به‌ تفسیر قدرت‌ (ج‌ ۱، ص‌۲۳۹ـ۲۴۲)، مبحث‌ جسم‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۳)، صفات‌ خدا و عدم‌ زیادت‌ آنها بر ذات‌ (ج‌۲، ص‌۱۲۰ـ۱۲۲)، قادر نبودن‌ خدا بر انجام‌ دادن‌ قبایح‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۱۳۰)، حدوث‌ کلام‌ (ج‌۲، ص‌۱۴۲)، افعال‌ ارادی‌ انسان‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۱۶۹، ۱۷۸)، عدم‌ جواز تکلیف‌ مالایُطاق‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۲۰۰)، حُسن‌ و قبح‌ عقلی‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۱۹۴)، تعلیل‌ افعال‌ خدا به‌ اغراض‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۲۰۲)، رزق‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۲۱۱)، واجب‌ دانستن‌ برخی‌ افعال‌ از جمله‌ لطف‌ بر خداوند (ج‌ ۲، ص‌ ۲۱۲)، عدم‌ جواز عفو کبایر بدون‌ توبه‌ (ج‌۲، ص‌۲۷۲) و بحث‌ توبه‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۲۷۸ـ۲۷۹). او همچنین‌ آرای‌ امامیه‌ را بویژه‌ در مبحث‌ امامت‌ نقل‌ و نقد کرده‌ (ج‌۲، ص‌۳۲۳، ۳۲۵) و به‌ تقریر اندیشه‌ها و استدلالهای‌ فلاسفه‌ و نقد آنها در بعضی‌ مباحث‌ پرداخته‌ است‌، از جمله‌ مباحث‌ وجود و ماهیت‌ (ج‌۱، ص‌۴۰ـ ۴۵)، حدوث‌ و قدم‌ (ج‌۱، ص‌۱۱۱)، جسم‌ و احکام‌ آن‌ (ج‌۲، ص‌۴ـ۷، ۲۱)، تجرد نفس‌ (ج‌۲، ص‌۷۶ـ۸۲) و علم‌ خدا به‌ جزئیات‌ (ج‌۲، ص‌۱۳۴). همچنین‌ هنگام‌ تقریر و بیان‌ آرای‌ خود، در برخی‌ مواضع‌ به‌ اقوال‌ ابوالحسن‌ اشعری‌ ( رجوع کنید به ج‌۱، ص‌۲۳۷، ج‌۲، ص‌۱۴۹، ۳۰۵) اشاره‌ کرده‌ و گاه‌ به‌ مطالب‌ شرح‌المقاصد ارجاع‌ داده‌ است‌ (رجوع کنید به ج‌ ۲، ص‌ ۲۲۹).در برخی‌ منابع‌ معرفی‌ آثار تفتازانی‌، از تهذیب‌الکلام‌ نامی‌ برده‌ نشده‌ ( د.اسلام‌ ، همانجا؛ نیزرجوع کنید به کحّاله‌، ج‌۱۲، ص‌۲۲۸ که‌ در آن‌ به‌ این‌ اثر اشاره‌ نشده‌) اما در مدارس‌ علمیة‌ اهل‌سنّت‌ به‌ آن‌ بسیار توجه‌ شده‌ است‌. بر تهذیب‌الکلام‌ شرحهای‌ بسیاری‌ نوشته‌اند که‌ معروفترین‌ آنها شرح‌ عبدالقادر سنندجی‌ کردستانی‌ (متوفی‌ ۱۳۰۴) با عنوان‌ تقریب‌ المرام‌ فی‌ شرح‌ تهذیب‌ الکلام‌ است‌ که‌ به‌ روش‌ مَزجی‌ و با نظر و توجه‌ به‌ شرح‌المقاصد تألیف‌ شده‌ و در ۱۳۱۸ـ ۱۳۱۹ در مصر به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. حواشی‌ بسیاری‌ بر این‌ شرح‌ نوشته‌ شده‌ ( رجوع کنید به سنندجی‌، مقدمة‌ زکی‌ کردستانی‌، ج‌۱، ص‌۴)، از جمله‌ حاشیة‌المحاکمات‌ تألیف‌ شیخ‌ محمد وسیم‌ کردستانی‌، برادر شارح‌، که‌ در آن‌ به‌ داوری‌ میان‌ این‌ شرح‌ و شرح‌المقاصد پرداخته‌ است‌. این‌ حاشیه‌ همراه‌ تقریب‌ المرام‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.



منابع‌: آقابزرگ‌ طهرانی‌؛ مسعودبن‌ عمر تفتازانی‌، تهذیب‌الکلام‌ ، ضمن‌ تقریب‌ المرام‌ فی‌ شرح‌ تهذیب‌ الکلام‌ ، از عبدالقادربن‌ محمد سنندجی‌کردستانی‌، بولاق‌ ۱۳۱۸ـ ۱۳۱۹؛ همو، تهذیب‌ المنطق‌ ، در ملاعبداللّه‌بن‌ حسین‌ یزدی‌، الحاشیة‌ علی‌ تهذیب‌ المنطق‌ للتفتازانی‌ ، قم‌: مؤسسة‌ النشر الاسلامی‌ [ بی‌تا. ] ؛ حاجی‌خلیفه‌؛ عبدالحسین‌ حائری‌، فهرست‌ کتابخانة‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ ، ج‌۵، تهران‌ ۱۳۴۵ ش‌؛ محمدزاهدبن‌ محمداسلم‌ حسینی‌هروی‌، شرح‌ الرسالة‌ المعمولة‌ فی‌التصور و التصدیق‌ و تعلیقاته‌ ، چاپ‌ مهدی‌ شریعتی‌، قم‌ ۱۴۲۰؛ عبدالقادربن‌ محمد سنندجی‌، تقریب‌المرام‌ فی‌ شرح‌ تهذیب‌ الکلام‌ ، بولاق‌ ۱۳۱۸ـ ۱۳۱۹؛ کحّاله‌؛ محسن‌ کدیور و محمد نوری‌، مأخذشناسی‌ علوم‌ عقلی‌: منابع‌ چاپی‌ علوم‌ عقلی‌ از ابتداء تا ۱۳۷۵ ، تهران‌ ۱۳۷۹ش‌؛ خانبابا مشار، فهرست‌ کتابهای‌ چاپی‌ فارسی‌ ، تهران‌ ۱۳۵۰ـ۱۳۵۵ش‌؛ ملاعبداللّه‌بن‌ حسین‌ یزدی‌، الحاشیة‌ علی‌ تهذیب‌ المنطق‌ للتفتازانی‌ ، قم‌: مؤسسة‌النشر الاسلامی‌ [ بی‌تا. ] ؛ حسن‌ ملکشاهی‌، ترجمه‌ و تفسیر تهذیب‌المنطق‌ تفتازانی‌ ، تهران‌ ۱۳۶۳ش‌؛EI ۱ , s.v. " A l-Tafta ¦za ¦n ¦â" (by C.A. Storey); Nicholas Rescher, The development of Arabic logic , Pittsburgh ۱۹۶۴.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

انسیه برخواه

حوزه موضوعی

فلسفه

رده های موضوعی
جلد 8
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده