توسل
معرف
واسطه‌ قرار دادن‌ امور خیر و افراد صالح‌ مقرب‌ درگاه‌ الاهی‌ برای‌ بر آورده‌ شدن‌ درخواست‌ و اجابت‌ دعا
متن
توسّل‌ ، واسطه‌ قرار دادن‌ امور خیر و افراد صالح‌ مقرب‌ درگاه‌ الاهی‌ برای‌ بر آورده‌ شدن‌ درخواست‌ و اجابت‌ دعا. توسل‌ در لغت‌ به‌ معنای‌ انجام‌ دادن‌ کاری‌ برای‌ تقرب‌ به‌ یک‌ چیز یا شخص‌ است‌ (فَراهیدی‌؛ جوهری‌؛ ابن‌منظور؛ مرتضی‌ زَبیدی‌،ذیل‌ «وسل‌») و در اصطلاح‌ به‌این‌ معناست‌ که‌ انسان‌ در هنگام‌ دعا و استغاثه‌، به‌ درگاه‌ الاهی‌ چیزی‌ عرضه‌ کند که‌ واسطة‌ پذیرش‌ توبه‌ و اجابت‌ دعای‌ او و بر آورده‌ شدنِ درخواستش‌ باشد، مانند صفات‌ و اسمای‌ الاهی‌ یا نام‌ پیامبر اکرم‌ و دعای‌ آن‌ حضرت‌ یا نام‌ اولیای‌ عظیم‌الشأن‌ و فرشتگان‌.از آنجا که‌ توسل‌ به‌ اسباب‌ برای‌ رسیدن‌ به‌ اهداف‌،چه‌ در زندگی‌ مادّی‌ انسان‌ و چه‌ در حیات‌ معنوی‌، از دیدگاه‌ فطری‌ و عقلایی‌ امری‌ مطلوب‌ و حتی‌ ضروری‌ به‌ شمار می‌رود، در اصل‌ مشروعیت‌ و جواز توسل‌، به‌ گونة‌ اجمالی‌، کمتر تردید شده‌ است‌. آیة‌ 35 سورة‌ مائده‌ تحصیلِ وسیله‌ برای‌ قرب‌ الاهی‌ را همراه‌ با جهاد در راه‌ خدا موجب‌ رستگاری‌ مؤمنان‌ دانسته‌ است‌. از مفاد آیة‌ 23 سورة‌ شوری‌ و آیة‌ 57 سورة‌ فرقان‌ نیز می‌توان‌ چنین‌ برداشت‌ نمود که‌ مودت‌ خاندان‌ رسالت‌ یکی‌ از راههایی‌ است‌ که‌ انسان‌ را به‌ رضایت‌ خداوند رهنمون‌ می‌شود.برای‌ اثبات‌ جواز توسل‌ و حتی‌ مطلوبیت‌ آن‌ از دیدگاه‌ شرعی‌ احادیث‌ متعددی‌ که‌ در منابع‌ شیعه‌ و اهل‌ سنّت‌ نقل‌ شده‌، قابل‌ استناد است‌. به‌گفتة‌ امیر مؤمنان‌، برترین‌ وسیله‌ای‌ که‌ متوسلان‌ با آن‌ به‌ خداوند تقرب‌ می‌جویند، ایمان‌ به‌ خدای‌ یگانه‌ و پیامبر او و جهاد در راه‌ خدا و انجام‌ دادن‌ فرائض‌ ( نهج‌البلاغة‌ ، خطبة‌ 109) است‌. به‌ موجب‌ حدیث‌ عثمان‌بن‌ حُنَیف‌ ــ که‌ منابع‌ حدیثی‌ متعدد آن‌ را آورده‌اند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهابن‌حنبل‌، ج‌ 4، ص‌ 138؛ ابن‌ماجه‌، ج‌ 1، ص‌ 441؛ حاکم‌ نیشابوری‌، ج‌ 1، ص‌ 313؛ ناصف‌، ج‌ 1، ص‌ 319) ــ مرد نابینایی‌ به‌ توصیه‌ پیامبر اکرم‌، با توسل‌ به‌ ایشان‌ بینایی‌ خود را بازیافت‌. بعلاوه‌، بنا بر حدیث‌ ابوسعید خُدْری‌، در دعایی‌ که‌ پیامبر اکرم‌ آموزش‌ داده‌اند، توسل‌ به‌ مقام‌ و منزلت‌ صالحان‌ روا و مطلوب‌ است‌ ( رجوع کنید به ابن‌حنبل‌، ج‌ 3، ص‌ 21؛ ابن‌ماجه‌، ج‌ 1، ص‌ 256). احادیث‌ دیگری‌ نیز در منابع‌ اهل‌ سنّت‌ مشروعیت‌ توسل‌ را اثبات‌ می‌کند ( رجوع کنید به دَحْلان‌، ص‌ 29؛ سبحانی‌، 1415، ص‌ 108ـ110). شمار احادیث‌ مشابه‌ در منابع‌ شیعی‌، از جمله‌ در ادعیه‌ و مناجاتهای‌ منصوص‌، نیز بسیار است‌ (از جمله‌ رجوع کنید بهموحدی‌ ابطحی‌، ص‌90ـ 91، 95، 214، 287؛ الصحیفة‌ السجادیة‌ ، دعای‌ 42 و 47؛ نهج‌البلاغة‌ ، حکمت‌ 353). ادلة‌ امکان‌ درخواست‌ شفاعت‌ * از اولیای‌ الاهی‌ نیز به‌ گونه‌ای‌ مشروعیت‌ توسل‌ را افاده‌ می‌کند. برخی‌ نویسندگان‌، از جمله‌ رشیدرضا (ابن‌تَیْمیّه‌، ج‌ 1، ص‌ 13، پانویس‌؛ نیز رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌)، در اعتبار سند شماری‌ از این‌ احادیث‌ مناقشه‌ کرده‌اند، اما باتوجه‌ به‌ تواتر معنوی‌ این‌ احادیث‌، صحت‌ احتمالی‌ مناقشات‌ آنان‌ (در بارة‌ نقد آنها رجوع کنید به سبحانی‌، 1415، ص‌ 85؛ همو، 1369 ش‌، ج‌ 1، ص‌ 122ـ 139) به‌ اصل‌ مطلب‌ لطمه‌ای‌ وارد نمی‌کند.بر طبق‌ احادیث‌، پیامبر اکرم‌ به‌ هنگام‌ دفن‌ فاطمه‌ بنت‌اسد برای‌ او دعا کردند و به‌ حق‌ خود و پیامبران‌ پیشین‌ توسل‌ جستند ( رجوع کنید به سَمْهودی‌، ج‌ 3، ص‌ 899). در منابع‌ به‌ ماجرای‌ استسقای‌ پیامبر اکرم‌ اشاره‌ شده‌ و اینکه‌ پس‌ از استسقا، فردی‌ از قبیلة‌ کَنانه‌ در بارة‌ ایشان‌ شعری‌ سرود و پیامبر از شعر وی‌ تقدیر کردند. در ابیات‌ وی‌ آمده‌ بود: «سُقینا بوجهِالنبی‌المطر» (به‌ آبروی‌ پیامبر بر ما باران‌ بارید؛ امین‌، ص‌ 382ـ383).در سیرة‌ مسلمانان‌ صدر اسلام‌ و یاران‌ پیامبر مواردی‌ وجود دارد که‌ نشان‌ می‌دهد توسل‌ به‌ صالحان‌ و پاکدامنان‌ از دیدگاه‌ آنان‌ امری‌ مقبول‌ و پسندیده‌ بوده‌ است‌. در این‌باره‌ می‌توان‌ به‌ این‌ موارد اشاره‌ کرد: توسل‌ عمر به‌ عباس‌بن‌ عبدالمطلب‌ در هنگام‌ مراسم‌ استسقا یا طلب‌ باران‌ ( رجوع کنید به بخاری‌ جُعْفی‌، ج‌ 2، ص‌ 16؛ ابن‌اثیر، ج‌ 3، ص‌ 166؛ ابن‌حجر عسقلانی‌، ج‌ 2، ص‌ 411ـ412)؛ متوسل‌ شدن‌ صفیه‌، عمة‌ پیامبر اکرم‌، به‌ آن‌ حضرت‌ با سرودن‌ اشعاری‌ در رثای‌ ایشان‌ ( رجوع کنید به طبری‌، ص‌ 252؛ هیثمی‌، ج‌ 9، ص‌ 39)؛ توسل‌ مردی‌ به‌ پیامبر در زمان‌ خلافت‌ عثمان‌ با راهنمایی‌ عثمان‌بن‌ حنیف‌ ( رجوع کنید به طبرانی‌، ج‌ 9، ص‌ 31) و توسل‌ بلال‌بن‌ حارث‌ به‌ آن‌ حضرت‌ برای‌ طلب‌ باران‌ ( رجوع کنید بهدحلان‌، ص‌ 18). به‌ نوشتة‌ زینی‌ دحلان‌ (ص‌ 31) تتبع‌ در اذکار و ادعیة‌ پیشینیان‌ موارد بسیاری‌ از توسلهای‌ آنان‌ را به‌ دست‌ می‌دهد. ابن‌حَجَر هَیْتَمی‌ (ص‌180) برخی‌ اشعار شافعی‌ را آورده‌ که‌ در آن‌ آل‌ پیامبر صریحاً وسیلة‌ قرب‌ الاهی‌ معرفی‌ شده‌اند. بنا بر روایتی‌، مالک‌بن‌ انس‌ در گفتگویی‌ با منصور دوانیقی‌ چگونگی‌ زیارت‌ پیامبر اکرم‌ و توسل‌ به‌ ایشان‌ را به‌ وی‌ آموخت‌ ( رجوع کنید به سمهودی‌، ج‌ 4، ص‌ 1376).توسل‌ به‌ صالحان‌ و بندگان‌ بر گزیدة‌ خدا به‌ انگیزة‌ تحصیل‌ قرب‌الاهی‌، ویژة‌ زمان‌ پیامبر و دین‌ اسلام‌ نبوده‌، بلکه‌ باید این‌ سیره‌ را استمرار سیرة‌ اولیا و انبیای‌ پیشین‌ به‌ شمار آورد، که‌ سازگار با فطرت‌ سلیم‌ انسانی‌ و راهی‌ خردمندانه‌ برای‌ جلب‌ رحمت‌ خداوند است‌. در این‌باره‌ در منابع‌ حدیثی‌ و تاریخی‌ نمونه‌های‌ متعددی‌ می‌توان‌ یافت‌، از جمله‌ توسل‌ حضرت‌ آدم‌ علیه‌السلام‌ به‌ حق‌ پیامبر اکرم‌ یا پنج‌تن‌ برای‌ پذیرش‌ توبة‌ خود ( رجوع کنید به حاکم‌ نیشابوری‌، ج‌ 2، ص‌ 615؛ سیوطی‌، ج‌ 1، ص‌ 60)؛ متوسل‌ شدن‌ عبدالمطلب‌ به‌ پیامبر، در حالی‌ که‌ کودکی‌ صغیر بود، برای‌ استسقا ( رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانی‌، ج‌ 2، ص‌ 412) و استسقای‌ ابوطالب‌ با توسل‌ به‌ پیامبر در زمان‌ کودکی‌ ایشان‌ ( رجوع کنید بههمانجا؛ حلبی‌، ج‌ 1، ص‌ 189ـ191). پیامبر اکرم‌ خود در یکی‌ از مراسم‌ استسقا به‌ ماجرای‌ استسقای‌ ابوطالب‌ و شعر مشهور او (وَاَبْیَضَ یُسْتَسْقَی‌ الْغَمامُ بِوَجْهِهِ...) اشاره‌ فرموده‌ است‌ ( رجوع کنید بهابن‌ ابی‌الحدید، ج‌ 14، ص‌ 80؛ حلبی‌، ج‌ 3، ص‌ 268ـ270). عقیدة‌ توسل‌، بویژه‌ توسل‌ به‌ پیامبر اسلام‌، آنچنان‌ در میان‌ مسلمانان‌ رواج‌ و رسوخ‌ داشته‌ که‌ دانشمندان‌ اسلامی‌ در این‌باره‌ آثار متعددی‌ نگاشته‌اند ( رجوع کنید به سبحانی‌، 1415، ص‌ 113ـ114).در وسایل‌ و اسباب‌ طبیعی‌ تنها شرط‌ تمسک‌ به‌ اسباب‌، وجود رابطه‌ای‌ عادی‌ میان‌ وسیله‌ و چیزی‌ است‌ که‌ بدان‌ توسل‌ می‌جویند. این‌ رابطة‌ طبیعی‌ با علم‌ و تجربه‌ قابل‌ کشف‌ است‌ ولی‌ شناخت‌ وسیله‌ در امور ماورای‌ طبیعی‌ و مکنونات‌ غیبی‌ از دایرة‌ علم‌ و تجربه‌ بیرون‌ بوده‌ و تنها از طریق‌ شرع‌ و وحی‌ قابل‌ شناسایی‌ است‌؛ ازینرو، از دیدگاه‌ اسلام‌ توسل‌ به‌ یک‌ چیز برای‌ به‌ دست‌ آوردن‌ رضایت‌ پروردگار و بخشش‌ گناهان‌ و استجابت‌ دعا و بر آورده‌ شدن‌ خواستها هنگامی‌ مطلوب‌ است‌ که‌ شارع‌ آن‌ چیز را وسیله‌ای‌ مناسب‌ معرفی‌ کرده‌ باشد. در سیرة‌ یاران‌ پیامبر و مسلمانان‌ متشرع‌ نیز می‌بینیم‌ که‌ آنان‌ تنها به‌ وسایل‌ مشروع‌ متوسل‌ می‌شده‌اند.توسل‌ مشروع‌ به‌ اعتبار ماهیت‌ چیزی‌ که‌ به‌ عنوان‌ وسیله‌ مورد تمسک‌ قرار می‌گیرد، به‌ اقسامی‌ تقسیم‌ می‌شود. بر اساس‌ مستندات‌ قرآنی‌، می‌توان‌ توسل‌ به‌ دعای‌ رسول‌ اکرم‌ ( رجوع کنید به نساء: 64)، توسل‌ به‌ دعای‌ برادر مؤمن‌ ( رجوع کنید به حشر: 10) و توسل‌ به‌ کارهای‌ نیک‌ ( رجوع کنید به بقره‌: 127ـ 128؛ آل‌عمران‌: 169) را نام‌ برد. به‌ این‌ دو مورد اخیر در احادیث‌ نیز اشاره‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به بخاری‌ جعفی‌، ج‌ 3، ص‌ 51، 69؛ مسلم‌بن‌ حجاج‌، ج‌ 2، ص‌ 4؛ ترمذی‌، ج‌ 5، ص‌ 589؛ طَبْرِسی‌، ج‌ 3، ص‌ 293؛ مجلسی‌، ج‌ 46، ص‌ 92، 104؛ رجوی‌، ص‌350). همچنین‌ با استناد به‌ احادیث‌، این‌ موارد شایان‌ ذکر است‌: توسل‌ به‌ اسما و صفات‌ الاهی‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به تِرْمِذی‌، ج‌ 1، ص‌ 297، ج‌ 5، ص‌ 210ـ224؛ حاکم‌ نیشابوری‌، ج‌ 1، ص‌ 509؛ طوسی‌، ص‌ 371)، توسل‌ به‌ قرآن‌ کریم‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ابن‌حنبل‌، ج‌ 4، ص‌ 445؛ ابن‌طاووس‌، ج‌ 1، ص‌ 346؛ متقی‌، ج‌ 1، ص‌ 608)، توسل‌ به‌ اقرار به‌ گناهان‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ابن‌طاووس‌، ج‌ 3، ص‌ 296)، توسل‌ به‌ دعای‌ پیامبر در زندگانی‌ برزخی‌ او ( رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌)، توسل‌ به‌ پیامبران‌ و صالحان‌، توسل‌ به‌ حق‌ و منزلت‌ صالحان‌ ( رجوع کنید بهابن‌حنبل‌، ج‌ 3، ص‌ 21؛ ابن‌ماجه‌، همانجا؛ حاکم‌ نیشابوری‌، ج‌ 3، ص‌ 108) و توسل‌ به‌ مقام‌ و منزلت‌ پیامبر اکرم‌ نزد خداوند ( رجوع کنید بهبخاری‌ جعفی‌، ج‌ 6، ص‌ 84 ـ 85؛ مسلم‌بن‌ حجاج‌، ج‌ 1، ص‌ 127ـ 130).در بارة‌ جواز و مشروعیت‌ انواع‌ توسل‌ مذاهب‌ اسلامی‌ کمتر اختلاف‌ نظر دارند، ولی‌ معدودی‌ از حنبلیان‌ به‌ پیروی‌ از ابن‌تیمیّه‌ دامنة‌ توسلهای‌ مشروع‌ را بسیار محدود کرده‌ و آن‌ را تنها شامل‌ سه‌ نوع‌ توسل‌ دانسته‌اند: توسل‌ به‌ خدا و اسما و صفات‌ او، توسل‌ هر انسانی‌ به‌ کارهای‌ نیک‌ خود و توسل‌ به‌ دعای‌ برادر مؤمن‌ در حال‌ حیات‌ ( رجوع کنید به رفاعی‌، ص‌ 14). ابن‌تیمیّه‌ دعا و استغاثه‌ به‌ درگاه‌ غیر خدا را شرک‌ خوانده‌ و وساطت‌ پیامبران‌ و صالحان‌ را در جلب‌ منفعت‌ و دفع‌ ضرر بدعت‌ دانسته‌ است‌ (ج‌ 1، ص‌ 22ـ23؛ نیز رجوع کنید به رفاعی‌، ص‌ 179ـ180)، ولی‌ تأمل‌ در آیات‌ و احادیث‌ نشان‌ می‌دهد که‌ توسل‌ به‌ اسباب‌ و استمداد از اولیای‌ الاهی‌ با این‌ فرض‌ که‌ اسباب‌ مزبور، در فاعلیت‌ از خود هیچگونه‌ استقلالی‌ ندارند و تنها خداوند فاعل‌ مستقل‌ است‌، به‌ هیچ‌ وجه‌ مستلزم‌ شرک‌ نیست‌، زیرا در قرآن‌ آیات‌ متعددی‌ وجود دارد که‌ به‌ موجب‌ آنها انجام‌ دادن‌ کارهای‌ بیرون‌ از قدرت‌ بشر یا غیرعادی‌ به‌ اولیا و انبیا نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌ (از جمله‌ رجوع کنید به آل‌عمران‌: 49). همچنین‌ در آیات‌ بسیاری‌ مطرح‌ شده‌ که‌ پیامبر اکرم‌ یا سایر انبیا برای‌ گناهکاران‌ طلب‌ آمرزش‌ کرده‌اند ( رجوع کنید به آل‌عمران‌: 159؛ ممتحنه‌: 4، 12؛ مریم‌: 47؛ توبه‌: 114؛ نساء: 64؛ یوسف‌: 97، 98) یا مؤمنان‌ برای‌ یکدیگر دعا کرده‌اند (از جمله‌ حشر: 10)؛ بنابراین‌،هیچ‌ مانعی‌ نیست‌ که‌ خداوند در زمینة‌ اجابت‌ دعا و تقرب‌ به‌ او، مقام‌ وساطت‌ را به‌ اولیا و مقربان‌ درگاهش‌ اعطا کند تا آنان‌ واسطة‌ جریان‌ فیض‌ الاهی‌ به‌ سوی‌ بندگان‌ باشند و این‌ امر با توحید در عبادت‌ ،که‌ پایة‌ تعالیم‌ پیامبران‌ به‌ شمار می‌رود، ناسازگار نیست‌.ایراد مهم‌ دیگری‌ که‌ در سخنان‌ نویسندگان‌ وهابی‌ در بارة‌ مشروعیت‌ توسل‌ به‌ چشم‌ می‌خورد، این‌ است‌ که‌ توسل‌ به‌ اولیا و انبیا به‌ مفهوم‌ وسیع‌ و گستردة‌ خود امری‌ است‌ که‌ در شریعت‌ سابقه‌ ندارد و بدعت‌ تلقی‌ می‌شود (رفاعی‌، ص‌ 178) ولی‌ آیات‌ و احادیث‌ مربوط‌ به‌ توسل‌ و سیرة‌ مسلمانان‌ حاکی‌ از آن‌ است‌ که‌ توسل‌ مشروع‌ و مجاز است‌ و بدعت‌ به‌ شمار نمی‌رود. با توجه‌ به‌ فطری‌ بودن‌ تمسک‌ به‌ وسایل‌ در زندگی‌ بشر، هرگاه‌ چنین‌ عملی‌ حرام‌ و نامشروع‌ باشد، باید در کتاب‌ و سنّت‌ ذکر شود.برای‌ اثبات‌ ممنوعیت‌ توسل‌، گاه‌ به‌ آیات‌ قرآنی‌ استدلال‌ شده‌ است‌، از جمله‌ آیات‌ 56 و 57 سورة‌ اسراء و آیة‌ 5 سورة‌ حمد، با این‌ استدلال‌ که‌ در این‌ آیات‌ توسل‌ به‌ غیر خدا منع‌ و نکوهش‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به رفاعی‌، ص‌ 12ـ14، 54)، ولی‌ دو آیة‌ نخست‌ در بارة‌ نفی‌ الوهیت‌ معبودهای‌ مشرکان‌ و عدم‌ شایستگی‌ آلهه‌ برای‌ پرستش‌ بوده‌ و هیچگونه‌ ارتباطی‌ به‌ مسئلة‌ توسل‌ به‌ امور مقدّس‌ به‌ منظور تقرب‌ به‌ درگاه‌ الاهی‌ ندارد. همچنین‌ آیة‌ 5 سورة‌ حمد درصدد نفی‌ کمک‌ خواستن‌ از غیر خداست‌ با اعتقاد به‌ استقلال‌ آنها، نه‌ نفی‌ استعانت‌ از خداوند با وسایل‌ و وسایط‌؛ همچنانکه‌ در قرآن‌ کریم‌ یاری‌ جستن‌ از نماز و امور دیگر نیز مطرح‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به بقره‌: 45؛ نیز رجوع کنید به سعدی‌، ص‌ 53ـ54). علاوه‌ بر اینها، برای‌ حرمت‌ توسل‌، به‌ آیات‌ دیگری‌ نیز استناد شده‌ است‌، از جمله‌ آیة‌ 3 سورة‌ زمر و آیة‌ 37 سورة‌ سبأ ( رجوع کنید بهرفاعی‌، ص‌ 179) ولی‌ آیة‌ نخست‌ تنها عبادت‌ غیر خدا و بت‌پرستی‌ را نفی‌ کرده‌ نه‌ تقرب‌ به‌ خداوند را از طریق‌ توسل‌ به‌ صالحان‌، بدون‌ آنکه‌ مورد پرستش‌ قرار گیرند. در بارة‌ آیة‌ دوم‌ هم‌ می‌توان‌ گفت‌ که‌ توسل‌ به‌ انبیا و اولیا از جمله‌ مصادیق‌ کار شایسته‌ (عمل‌ صالح‌) به‌ شمار می‌رود و با مفهوم‌ آیه‌ تنافی‌ ندارد (برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به سبحانی‌، 1415، ص‌ 77ـ 85). توسل‌ به‌ دعای‌ پیامبر اکرم‌ محدود به‌ زندگانی‌ جسمانی‌ آن‌ حضرت‌ نیست‌، زیرا از یک‌ سو زندگی‌ انبیا و اولیا پس‌ از انتقال‌ آنان‌ به‌ عالم‌ برزخ‌ نیز ادامه‌ دارد. بنا بر آیات‌ قرآن‌، زندگانی‌ شهدا با مرگ‌ جسمانی‌ آنان‌ پایان‌ نمی‌پذیرد ( رجوع کنید به آل‌عمران‌: 169ـ171) و در مورد پیامبران‌ هم‌ این‌ نکته‌ از راه‌ اولویت‌ قابل‌ اثبات‌ است‌. بعلاوه‌، اصولاً مرگ‌، فنا و نابودی‌ انسان‌ نیست‌، بلکه‌ انتقال‌ از عالمی‌ به‌ عالم‌ دیگر است‌ ( رجوع کنید به سجده‌: 10، 11؛ زمر: 42). از سوی‌ دیگر، بنا بر کتاب‌ الاهی‌ و سنّت‌، امکان‌ اتصال‌ انسان‌ موجود در دنیا با ارواح‌ انسانهای‌ زنده‌ در عالم‌ برزخ‌ وجود دارد. گفتگوی‌ صالح‌ پیامبر و شعیب‌ علیهماالسلام‌ با امت‌ هلاک‌ شدة‌ خود ( رجوع کنید به اعراف‌: 78، 79، 91، 93)، فرمان‌ خداوند به‌ پیامبر برای‌ گفتگو کردن‌ با پیامبران‌ پیشین‌ ( رجوع کنید به زُخْرُف‌: 45) و گفتگوی‌ پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم‌ و امیر مؤمنان‌ علیه‌السلام‌ با کشته‌ شدگان‌ جنگ‌ بدر و جمل‌ ( رجوع کنید بهابن‌هشام‌، ج‌ 2، ص‌ 292؛ بخاری‌ جعفی‌، ج‌ 5، ص‌ 76؛ مفید، ص‌ 391ـ392) از ادله‌ و شواهد این‌ امر است‌ ( رجوع کنید به فقی‌، ص‌ 98ـ122). بررسی‌ سیرة‌ مسلمانان‌ نیز اثبات‌ می‌کند که‌ آنان‌ پس‌ از رحلت‌ پیامبر اکرم‌ مانند زمان‌ حیات‌ به‌ دعای‌ آن‌ حضرت‌ متوسل‌ می‌شده‌اند. از جمله‌ در این‌باره‌ ماجراهایی‌ از حضرت‌ علی‌ علیه‌السلام‌ و ابوبکر نقل‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید بهنهج‌البلاغة‌ ، خطبة‌ 235؛ بخاری‌جعفی‌، ج‌ 2، ص‌ 17؛ حلبی‌، ج‌ 3، ص‌ 474). هر چند التزام‌ به‌ صحت‌ تمامی‌ روایاتی‌ که‌ در این‌ زمینه‌ نقل‌ شده‌، ممکن‌ نیست‌، کثرت‌ آنها نشان‌ می‌دهد که‌ این‌ توسل‌ از عصر صحابه‌ تا دورانهای‌ بعد رایج‌ بوده‌ و به‌ مثابه‌ اصلی‌ مسلّم‌ پذیرفته‌ شده‌ بوده‌ است‌. سمهودی‌ (ج‌ 4، ص‌ 1380ـ1387) ماجراهای‌ متعددی‌ را در بارة‌ کسانی‌ که‌ با توسل‌ به‌ پیامبر نزد قبر مطهر آن‌ حضرت‌، به‌ خواستهای‌ خود نایل‌ شدند، آورده‌ است‌ (در بارة‌ شبهات‌ ذکر شده‌ در بارة‌ اینگونه‌ توسل‌ و پاسخهای‌ آنها رجوع کنید به فقی‌، ص‌ 153ـ156؛ سبحانی‌، 1415، ص‌ 59 ـ66).محمد نسیب‌ رفاعی‌ اسناد برخی‌ از احادیث‌ متعددی‌ را که‌ در منابع‌ حدیثی‌ اهل‌ سنّت‌ آمده‌ و متضمن‌ مشروعیت‌ گونه‌های‌ مختلف‌ توسل‌ است‌، را غیر معتبر دانسته‌ (از جمله‌ رجوع کنید بهص‌ 212، 220، 227، 237، 271ـ272) و در برخی‌ موارد دلالت‌ آنها را بر توسل‌ مورد مناقشه‌ قرار داده‌ است‌. مثلاً وی‌ شماری‌ از احادیث‌ مربوط‌ به‌ توسل‌ به‌ ذات‌ پیامبر یا صالحان‌ را به‌ معنای‌ توسل‌ به‌ دعای‌ برادر مؤمن‌ ــ که‌ به‌ نظر او جایز است‌ ــ می‌داند (از جمله‌ رجوع کنید به ص‌159، 229، 253). ولی‌ با وجود کثرت‌ احادیث‌ مربوط‌ به‌ توسل‌ و حتی‌ تواتر معنوی‌ آنها، ضعیف‌ بودن‌ سند چند حدیث‌ به‌ اصل‌ مشروعیت‌ انواع‌ توسل‌ خدشه‌ای‌ وارد نمی‌سازد و بعلاوه‌، ضعف‌ سند برخی‌ از آنها پذیرفتنی‌ نیست‌ ( رجوع کنید به سبحانی‌، 1369 ش‌، ج‌ 1، ص‌ 122ـ124، 135ـ 139، 151ـ153). همچنین‌ نمی‌توان‌ احادیث‌ مزبور را بر توسل‌ به‌ دعای‌ مؤمن‌ حمل‌ کرد (از جمله‌ رجوع کنید به سعدی‌، ص‌ 46ـ 47؛ نیز رجوع کنید به سبحانی‌، 1369 ش‌، ج‌ 1، ص‌ 114ـ119، 126ـ 131).منابع‌: علاوه‌ بر قرآن‌؛ ابن‌ابی‌الحدید، شرح‌ نهج‌البلاغة‌ ، چاپ‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌ 1385ـ1387/ 1965ـ1967، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [ بی‌تا. ] ؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة‌ فی‌ معرفة‌ الصحابة‌ ، چاپ‌ عادل‌ احمد رفاعی‌، بیروت‌ 1417/1996؛ ابن‌تیمیّه‌، مجموعة‌ الرسائل‌ و المسائل‌ ، چاپ‌ محمد رشیدرضا، [ دمشق‌، بی‌تا. ] ؛ ابن‌حجر عسقلانی‌، فتح‌الباری‌: شرح‌ صحیح‌ البخاری‌ ، بیروت‌: دارالمعرفه‌، [ بی‌تا. ] ؛ ابن‌حجر هیتمی‌، الصواعق‌ المحرقة‌ فی‌ الرد علی‌ اهل‌ البدع‌ و الزندقة‌ ، چاپ‌ عبدالوهاب‌ عبداللطیف‌، قاهره‌ 1385/1965؛ ابن‌حنبل‌، مسند الامام‌ احمدبن‌ حنبل‌ ، بیروت‌: دارصادر، [ بی‌تا. ] ؛ ابن‌طاووس‌، اقبال‌ الاعمال‌ ، چاپ‌ جواد قیومی‌ اصفهانی‌، قم‌ 1414ـ1416؛ ابن‌ماجه‌، سنن‌ ابن‌ماجه‌ ، چاپ‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، [ بی‌جا ] : دارالفکر، [ بی‌تا. ] ؛ ابن‌منظور؛ ابن‌هشام‌، سیرة‌النبی‌ ، چاپ‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، [ قاهره‌ ] 1383/ 1963؛ محسن‌ امین‌، تجدید کشف‌ الارتیاب‌ فی‌ اتباع‌ محمدبن‌ عبدالوهاب‌ ، چاپ‌ حسن‌ امین‌، [ بیروت‌ ] 1382/ 1962؛ محمدبن‌ اسماعیل‌ بخاری‌ جعفی‌، صحیح‌ البخاری‌ ، استانبول‌ 1401/ 1981؛ محمدبن‌ عیسی‌ ترمذی‌، سنن‌ الترمذی‌ ، ج‌ 1، چاپ‌ عبدالوهاب‌ عبداللطیف‌، ج‌ 5، چاپ‌ عبدالرحمان‌ محمد عثمان‌، بیروت‌ 1403؛ اسماعیل‌بن‌ حماد جوهری‌، الصحاح‌: تاج‌اللغة‌ و صحاح‌ العربیة‌ ، چاپ‌ احمد عبدالغفور عطار، بیروت‌ [ بی‌تا. ] ، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1368 ش‌؛ محمدبن‌ عبداللّه‌ حاکم‌ نیشابوری‌، المستدرک‌ علی‌ الصحیحین‌ ، چاپ‌ یوسف‌ عبدالرحمان‌ مرعشلی‌، بیروت‌ 1406؛ علی‌بن‌ ابراهیم‌ حلبی‌، السیرة‌ الحلبیة‌ ، بیروت‌: دارالمعرفه‌، [ بی‌تا. ] ؛ احمد زینی‌ دحلان‌، الدرر السنیة‌ فی‌الرد علی‌ الوهابیة‌ ، بیروت‌: المکتبة‌ الثقافیه‌، [ بی‌تا. ] ؛ یوسف‌ رجوی‌، «التوسل‌ وجهلة‌ الوهابیّین‌»، نورالاسلام‌ ، ج‌ 2، ش‌ 1 (محرّم‌ 1350)؛ محمد نسیب‌ رفاعی‌، التوصل‌ الی‌ حقیقة‌ التوسل‌ المشروع‌ و الممنوع‌ ، بیروت‌ 1394/1974؛ جعفر سبحانی‌، التوسل‌: مفهومه‌ و اقسامه‌ و حکمه‌ فی‌الشریعة‌ الاسلامیة‌ الغراء ، [ بی‌جا: ? 1415 ] ؛ همو، نقدی‌ بر آئین‌ وهابیت‌ ، ج‌ 1: توسل‌ ، تهران‌ 1369 ش‌؛ عبدالملک‌ سعدی‌، البدعة‌ فی‌ مفهومها الاسلامی‌ الدقیق‌ ، بغداد 1413/1992؛ علی‌بن‌ عبداللّه‌ سمهودی‌، وفاءالوفا باخبار دارالمصطفی‌ ، چاپ‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، بیروت‌ 1404/ 1984؛ سیوطی‌؛ سلیمان‌بن‌ احمد طبرانی‌، المعجم‌ الکبیر ، چاپ‌ حمدی‌ عبدالمجید سلفی‌، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ 1404ـ ? 140؛ طبرسی‌؛ احمدبن‌ عبداللّه‌ طبری‌، ذخائر العقبی‌ فی‌ مناقب‌ ذوی‌ القربی‌ ، قاهره‌ 1356، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [ بی‌تا. ] ؛ محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، مصباح‌ المتهجد ، بیروت‌ 1411/1991؛ علی‌بن‌ ابی‌طالب‌ (ع‌)، امام‌ اول‌، نهج‌البلاغة‌ ، چاپ‌ صبحی‌ صالح‌، بیروت‌ ?[ 1387 ] ، چاپ‌ افست‌ قم‌ [ بی‌تا. ] ؛ علی‌بن‌ حسین‌ (ع‌)، امام‌ چهارم‌، الصحیفة‌السجادیة‌ ، چاپ‌ محمدجواد حسینی‌ جلالی‌، قم‌ 1380 ش‌؛ خلیل‌بن‌ احمد فراهیدی‌، کتاب‌ العین‌ ، چاپ‌ مهدی‌ مخزومی‌ و ابراهیم‌ سامرائی‌، قم‌ 1409؛ محمد فقی‌، التوسل‌ و الزیارة‌ فی‌الشریعة‌ الاسلامیة‌ ، قاهره‌ 1388/1968؛ علی‌بن‌ حسام‌الدین‌ متقی‌، کنزالعمال‌ فی‌ سنن‌ الاقوال‌ و الافعال‌ ، بیروت‌ 1409/1989؛ مجلسی‌؛ محمدبن‌ محمد مرتضی‌ زبیدی‌، تاج‌العروس‌ من‌ جواهر القاموس‌ ، چاپ‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌ 1414/1994؛ مسلم‌بن‌ حجاج‌، الجامع‌ الصحیح‌ ، بیروت‌: دارالفکر، [ بی‌تا. ] ؛ محمدبن‌ محمد مفید، الجمل‌ و النصرة‌ لسیدالعترة‌ فی‌ حرب‌ البصرة‌ ، چاپ‌ علی‌ میرشریفی‌، قم‌ 1374 ش‌؛ محمدباقر موحدی‌ ابطحی‌، الصحیفة‌ العلویة‌ الجامعة‌ لادعیة‌ امیرالمؤمنین‌ الامام‌ علی‌بن‌ ابی‌طالب‌ علیه‌السلام‌ ، قم‌ 1377 ش‌؛ منصور علی‌ ناصف‌، التاج‌ الجامع‌ للاصول‌ فی‌ احادیث‌ الرسول‌ ، بیروت‌: دارالجیل‌، [ بی‌تا. ] ؛ علی‌بن‌ ابوبکر هیثمی‌، مجمع‌ الزوائد و منبع‌ الفوائد ، بیروت‌ 1408/ 1988.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

جعفر سبحانی

حوزه موضوعی

کلام و فرق

رده های موضوعی
جلد 8
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده