توحید مفضل
معرف

کتابی‌ در خداشناسی‌ منسوب‌ به‌ امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌

متن


توحید مفضَّل‌ ، کتابی‌ در خداشناسی‌ منسوب‌ به‌ امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌. برای‌ این‌ کتاب‌ اسامی‌ دیگری‌ نیز ذکر کرده‌اند. نجاشی‌ آن‌ را « کتاب‌ فَکِّر: کتابٌ فی‌ بدء الخلق‌ و الحثّ علی‌ الاعتبار » نامیده‌ است‌ (ص‌ ۴۱۶)، شاید به‌ این‌ دلیل‌ که‌ در آن‌ عبارت‌ «فکّر یا مفضّل‌» تکرار شده‌ است‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۱۶، ص‌۳۰۰). بعضی‌ هم‌ آن‌ را کنزالحقائق‌ و المعارف‌ نامیده‌اند ( رجوع کنید به همان‌، ج‌ ۴، ص‌ ۴۸۲).در اینکه‌ این‌ کتاب‌ نوشتة‌ خود امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌ نیست‌، اختلافی‌ وجود ندارد بلکه‌ بحث‌ در این‌ است‌ که‌ آیا امام‌ علیه‌السلام‌، آن‌ را بر مفضّل‌ املا فرموده‌اند یا اینکه‌ اثر خود مفضّل‌ است‌ که‌ به‌ امام‌ نسبت‌ داده‌ است‌. بر فرض‌ صحت‌ املا، این‌ سؤال‌ مطرح‌ است‌ که‌ آیا متن‌ فعلی‌ همان‌ توحید مفضّل‌ است‌ یا نه‌. غالب‌ علمای‌ شیعه‌، مفضَّل‌بن‌ عمر جُعْفی‌ را صحابی‌ خاص‌ امام‌ صادق‌ و امام‌ کاظم‌ علیهماالسلام‌ دانسته‌اند ( رجوع کنید به کلینی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۹۲، حدیث‌ ۱۶؛ مفید، ج‌ ۲، ص‌ ۲۰۸؛ طوسی‌، ص‌۲۱۰؛ ابن‌شهر آشوب‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۱۹) و برخی‌ از آنان‌، ضمن‌ اقامة‌ دلیل‌ در رد آرای‌ تضعیف‌کنندگان‌، به‌ تأیید و توثیق‌ وی‌ پرداخته‌ ( رجوع کنید به مامقانی‌، ج‌ ۳، بخش‌ ۱، ص‌ ۲۳۸ـ ۲۴۲) و گفته‌اند که‌ این‌ کتاب‌ املای‌ امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌ بر اوست‌ (ابن‌طاووس‌، ۱۴۱۷، ص‌ ۵۰؛ تُستَری‌، ج‌ ۱۴، ص‌ ۱۴۳ـ۱۴۴). حتی‌ بعضی‌ تصریح‌ کرده‌اند که‌ اِهلیلَجه‌ * ، اثر دیگر منسوب‌ به‌ امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌ در خداشناسی‌، را خود امام‌ نوشته‌ و سپس‌ متن‌ دستخط‌ خود را در اختیار مفضّل‌ گذاشته‌اند ولی‌ توحید مفضّل‌ املای‌ امام‌ بر مفضّل‌ است‌ (آقابزرگ‌طهرانی‌، همانجا). برخی‌ علمای‌ رجال‌، مانند نجاشی‌ (ص‌ ۴۱۶)، این‌ اثر را به‌ مفضّل‌ نسبت‌ داده‌ و اشاره‌ کرده‌اند که‌ به‌ آثار وی‌ چندان‌ اعتنایی‌ نیست‌ و حتی‌ برخی‌ وی‌ را از غالیانِ خطّابی‌ شمرده‌اند.در بارة‌ سبب‌ املای‌ توحید مفضّل‌ ، در روایتی‌ از محمدبن‌ سِنان‌ به‌نقل‌ از مفضّل‌ چنین‌ آمده‌ است‌ که‌ مفضّل‌ پس‌ از شکست‌ در مناظره‌ای‌ با ابن‌ابی‌العوجاء زندیق‌، نزد امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌ رفت‌ و امام‌ طی‌ چهار روز و در چهار جلسه‌، یک‌ دوره‌ مباحث‌ توحید و خداشناسی‌ را به‌ او تعلیم‌ داد و از وی‌ خواست‌ که‌ آن‌ را بنویسد ( رجوع کنید به مجلسی‌، ج‌۳،ص‌۵۷ ـ۱۵۱). برخی‌، ازجمله‌ تستری‌، نیز این‌ را صرفاً مناسبت‌ و شأن‌ املا دانسته‌اند و هدف‌ اصلی‌ از املا را تعلیم‌ روش‌ مجاب‌کردن‌ زنادقة‌ آن‌ عصر، همچون‌ ابن‌مُقَفّع‌، ابوشاکر دیصانی‌ و عبدالملک‌ بصری‌ و بویژه‌ ابن‌ابی‌العوجاء ذکر کرده‌اند (مفضّل‌بن‌ عمر، مقدمه‌، ص‌ ۱۳ـ ۱۴).توحید مفضّل‌ از چهار مجلس‌ تشکیل‌ شده‌ که‌ در هر یک‌ حکمتهای‌ بخشی‌ از نظام‌ خلقت‌ بیان‌ گردیده‌ است‌. مجلس‌ اول‌ با اشاره‌ به‌ ابدی‌ و ازلی‌ بودن‌ خداوند و درماندگی‌ شکاکان‌ و کافران‌ و ملحدان‌ از درک‌ حکمت‌ و تدبیر به‌کار رفته‌ در آفرینش‌، به‌ مباحثی‌ چون‌ دلالت‌ نظم‌ موجود در عالم‌ بر آفریننده‌ای‌ حکیم‌ و نیز بیان‌ برخی‌ حکمتهای‌ موجود در آفرینش‌ انسان‌ و اعضا و جوارح‌ او می‌پردازد. مجلس‌ دوم‌، برخی‌ اسرار خلقت‌ حیوانات‌ زمینی‌ و دریایی‌ را بیان‌ می‌کند و در مجلس‌ سوم‌ از اسرار و حِکَم‌ کائنات‌ و آفرینش‌ آسمان‌ و زمین‌ و عوارض‌ طبیعی‌ سخن‌ می‌رود. مجلس‌ چهارم‌ به‌ بیان‌ حکمت‌ مصائب‌ و سختیها و نیز مرگ‌ و فنا اختصاص‌ دارد ( رجوع کنید به مجلسی‌، همانجا).



نام‌ توحيد مفضّل‌ در فهرست‌ كتابهاي‌ سيدبن‌ طاووس‌ آمده‌ است‌ ( رجوع كنيد به  كولبرگ‌ ، ص‌ ۳۶۱ـ۳۶۲) و بنا بر توضيحات‌ وي‌ (۱۴۰۹، ص‌ ۹۱)، آن‌ كتاب‌، ظاهراً همين‌ است‌ كه‌ در دسترس‌ ماست‌. تاكنون‌ هيچيك‌ از علما وقوع‌ تغيير و تحريفي‌ را در متن‌ اين‌ كتاب‌ گزارش‌ نكرده‌ است‌ و كسي‌ مدعي‌ نشده‌ كه‌ توحيد مفضّل‌ كنوني‌ غير از آن‌ است‌ كه‌ مفضّل‌بن‌ عمر جعفي‌ از قول‌ امام‌ صادق‌ عليه‌السلام‌ روايت‌ نموده‌ است‌، بلكه‌ سيرة‌ آنان‌ در نقل‌ و ترجمه‌ و شرح‌ اين‌ اثر، نشان‌ از اعتقاد به‌ عدم‌ تحريف‌ و تغيير دارد. البته‌ آقابزرگ‌ طهراني‌ در الذريعه‌ (ج‌ ۴، ص‌ ۴۸۲ـ ۴۸۳) به‌ اين‌ نكته‌ اشاره‌ كرده‌ كه‌ ظاهراً بخش‌ ديگر توحيد مفضّل‌ ، در بيان‌ احوال‌ ملكوت‌ اعلا را، كه‌ در دورة‌ سيدبن‌ طاووس‌ شهرت‌ و تداول‌چنداني‌نداشته‌ ( رجوع كنيد به ابن‌طاووس‌، ۱۴۰۹، همانجا)، شخصي‌ به‌ نام‌ سيدميرزاابوالقاسم‌ ذهبي‌، معاصر آقابزرگ‌، يافته‌ و تماماً در كتاب‌ خود به‌نام‌ تباشيرالحكمه‌ آورده‌ است‌. به‌ سبب‌ اهميت‌ خاص‌ توحيد مفضّل‌ نزد علماي‌ تشيع‌، كساني‌ چون‌ سيدبن‌ طاووس‌ (همانجا)، همراه‌ داشتن‌ آن‌ را در سفر و مطالعه‌ و تفكر در بارة‌ آن‌ را توصيه‌ و بر آن‌ تأكيد نموده‌اند. مجلسي‌ آن‌ را ترجمه‌ و شرح‌ كرده‌ و در بحارالانوار (ج‌ ۳، ص‌ ۵۷ ـ۱۵۱) نيز آورده‌ است‌. علاوه‌ بر او علماي‌ ديگري‌ نيز تاكنون‌ به‌ ترجمه‌ و شرح‌ و تحقيق‌ در بارة‌ توحيد مفضّل‌ پرداخته‌اند و حتي‌ برخي‌ ترجمة‌ فارسي‌ آن‌ را به‌ نظم‌ كشيده‌اند. ظاهراً اولين‌ ترجمة‌ فارسي‌ اين‌ اثر را شيخ‌ فخرالدين‌ تركستاني‌ كه‌ مقيم‌ قم‌ بوده‌، در ۱۰۶۵ به‌ انجام‌ رسانده‌ است‌ (آقابزرگ‌ طهراني‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۴، ص‌۹۱، ۴۸۸؛ فكرت‌، ص‌۱۵۰؛ حسيني‌اِشكَوَري‌، ج‌۱، ص‌۱۳۱).



نسخه‌هاي‌خطي‌ متعددي‌ از توحيد مفضّل‌ به‌جا مانده‌ است‌ كه‌ برخي‌ از آنها در ايران‌ (در كتابخانه‌هايي‌ چون‌ آستان‌قدس‌ رضوي‌، ملي‌ و آيت‌اللّه‌ مرعشي‌ نجفي‌) و برخي‌ ديگر در خارج‌ از ايران‌ (از جمله‌ در عراق‌) نگهداري‌ مي‌شوند ( رجوع كنيد بهحسيني‌ اشكوري‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴۴؛ فكرت‌، همانجا). آقابزرگ‌ طهراني‌، بعضي‌ از اين‌ نسخ‌ را ديده‌ است‌ ( رجوع كنيد به ۱۴۰۳، ج‌ ۴، ص‌ ۹۱). ظاهراً قديمترين‌ نسخة‌ خطي‌ اين‌ اثر، متعلق‌ به‌ ۱۰۵۶ و به‌ خط‌ عبدالرزاق‌ جيلاني‌ است‌ كه‌ در كتابخانة‌ آيت‌اللّه‌ گلپايگاني‌ در قم‌ نگهداري‌ مي‌شود ( رجوع كنيد به عرب‌زاده‌، ص‌ ۱۹۷). ترجمة‌ مجلسي‌ از اين‌ كتاب‌ كه‌ در ۱۰۹۴ به‌ انجام‌ رسيده‌ بود، براي‌ نخستين‌ بار در ۱۲۸۷ در ايران‌ به‌ چاپ‌ رسيد. از آن‌ پس‌ تاكنون‌، متن‌ و ترجمه‌ها و شروح‌ متعددي‌ از توحيد مفضّل‌ در ايران‌ و عراق‌ و مصر چاپ‌ شده‌ است‌ ( رجوع كنيد به آقابزرگ‌طهراني‌، ج‌ ۴، ۱۴۰۳، ص‌ ۹۱، ۴۸۲ـ ۴۸۳؛ همو، ۱۳۷۳ ش‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۶۷؛ فاضل‌، ج‌ ۳، ص‌ ۱۵۱۵).



منابع‌: محمدمحسن‌ آقابزرگ‌طهراني‌، الذريعة‌ الي‌ تصانيف‌ الشيعة‌ ، چاپ‌ علي‌نقي‌ منزوي‌ و احمد منزوي‌، بيروت‌ ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ همو، مصنفات‌ شيعه‌: ترجمه‌ و تلخيص‌ الذريعة‌ الي‌ تصانيف‌ الشيعة‌ ، ج‌ ۲، به‌ اهتمام‌ محمد آصف‌فكرت‌، مشهد ۱۳۷۳ ش‌؛ ابن‌شهرآشوب‌، مناقب‌ آل‌ابي‌طالب‌ ، چاپ‌ هاشم‌ رسولي‌ محلاتي‌، قم‌ ] بي‌تا. [ ؛ ابن‌طاووس‌، الامان‌ من‌ اخطار الاسفار و الازمان‌ ، قم‌ ۱۴۰۹؛ همو، كشف‌المحجة‌ لثمرة‌ المهجة‌ ، چاپ‌ محمد حسون‌، قم‌ ۱۳۷۵ ش‌؛ عبداللّه‌ انوار، فهرست‌ نسخ‌ خطي‌ كتابخانة‌ ملي‌ ، تهران‌ ۱۳۴۳ـ ۱۳۵۸ ش‌؛ محمدتقي‌ تستري‌، قاموس‌ الرجال‌ ، تهران‌ ۱۳۷۹ـ۱۳۹۱، ج‌ ۱۲ـ۱۴: ملحقات‌ ، تهران‌: مكتبة‌ الصدر ، ] بي‌تا. [ ؛ احمد حسيني‌ اشكوري‌، فهرست‌ نسخه‌هاي‌ خطي‌ كتابخانة‌ عمومي‌ حضرت‌ آية‌اللّه‌العظمي‌ مرعشي‌ نجفي‌ مدّظلّه‌ العالي‌ ، قم‌ ۱۳۵۴ـ۱۳۷۶ ش‌؛ محمدبن‌ حسن‌ طوسي‌، كتاب‌ الغيبة‌ ، تهران‌ ?]  ۱۳۹۸ [ ؛ ابوالفضل‌ عرب‌زاده‌، فهرست‌ نسخه‌هاي‌ خطي‌ كتابخانة‌ آية‌اللّه‌ العظمي‌ گلپايگاني‌ ( قدس‌سره‌ )، قم‌ ۱۳۷۸ ش‌؛ محمود فاضل‌، فهرست‌ نسخه‌هاي‌ خطي‌ كتابخانة‌ جامع‌ گوهرشاد مشهد ، مشهد ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش‌؛ محمد آصف‌فكرت‌، فهرست‌ الفبائي‌ كتب‌ خطي‌ كتابخانة‌ مركزي‌ آستان‌ قدس‌ رضوي‌ ، مشهد ۱۳۶۹ ش‌؛ اتان‌ كولبرگ‌، كتابخانة‌ ابن‌طاووس‌ و احوال‌ و آثار او ، ترجمة‌ علي‌ قرائي‌ و رسول‌ جعفريان‌، قم‌ ۱۳۷۱ ش‌؛ كليني‌؛ عبداللّه‌ مامقاني‌، تنقيح‌ المقال‌ في‌ علم‌الرجال‌ ، چاپ‌ سنگي‌ نجف‌ ۱۳۴۹ـ۱۳۵۲؛ مجلسي‌؛ مفضّل‌بن‌ عمر، توحيد مفضّل‌ ، ترجمة‌ محمدباقر مجلسي‌، چاپ‌ باقر بيدهندي‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌؛ محمدبن‌ محمد مفيد، الارشاد في‌ معرفة‌ حجج‌اللّه‌ علي‌العباد ، با ترجمه‌ و شرح‌ هاشم‌ رسولي‌ محلاتي‌، تهران‌ ?]  ۱۳۴۶ ش‌ [ ؛ احمدبن‌ علي‌ نجاشي‌، فهرست‌ اسماء مصنّفي‌الشيعة‌ المشتهر ب  رجال‌ النجاشي‌ ، چاپ‌ موسي‌ شبيري‌ زنجاني‌، قم‌ ۱۴۰۷.



/ پرويز سلماني‌ /


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

/ پرویز سلمانی /

حوزه موضوعی

کلام و فرق

رده های موضوعی
جلد 8
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده