تنکابنی میرزامحمدطاهر
معرف

فقیه‌، مدرس‌ فلسفه‌ و از رجال‌ سیاسی‌ معاصر

متن


تنکابنی‌، میرزامحمدطاهر ، فقیه‌، مدرس‌ فلسفه‌ و از رجال‌ سیاسی‌ معاصر. در ۱۲۸۰ در قریة‌ کُردیچال‌، از توابع‌ کلاردشت‌، به‌ دنیا آمد. پدرش‌ میرزافرج‌اللّه‌ تنکابنی‌ نام‌ داشت‌ (بامداد، ج‌۲، ص‌۱۸۵؛ آقابزرگ‌طهرانی‌، جزء۱، قسم‌۳، ص‌۹۷۳). خانواده‌اش‌ از طایفة‌ بنی‌فقیه‌ ساکن‌ کُجور بودند و به‌ تنکابنی‌ مشهور شدند (بامداد، همانجا؛ قزوینی‌، ص‌ ۸۶).محمدطاهر تا یازده‌ سالگی‌ در موطن‌ خود و تا شانزده‌ سالگی‌ در بلوکِ لَنگای‌ تنکابن‌ مقدمات‌ تحصیل‌ را فرا گرفت‌ (دهخدا، ذیل‌ «طاهر تنکابنی‌») و سپس‌ به‌ تهران‌ آمد، ابتدا به‌ مدارس‌ کاظمیه‌ و قنبرعلی‌خان‌ و بعدها به‌ مدرسة‌ سپهسالار رفت‌ (صدوقی‌سها، ص‌۹۸). او به‌ گفتة‌ خود، در ۱۳۰۵ پس‌ از فوت‌ استادش‌، آقامحمدرضا قمشه‌ای‌، شاگرد میرزا ابوالحسن‌ جلوه‌ شد و تا ۱۳۲۴ نزد وی‌ درس‌ خواند (تنکابنی‌، ص‌۶۵۶). به‌ گزارش‌ منابع‌، وی‌ از شاگردان‌ برجستة‌ جلوه‌ بوده‌ و استادش‌ به‌ فضل‌ وی‌ اذعان‌ کرده‌ و پس‌ از وفات‌ جلوه‌، بیشتر طلاب‌ به‌ محضر او روی‌ آورده‌اند (مدرس‌ گیلانی‌، ص‌ ۹۵؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، همانجا؛ امینی‌، ص‌ ۱۳۳). وی‌ در حکمت‌ شاگرد آقاعلی‌ مدرس‌ زنوزی‌ نیز بود (امینی‌، همانجا).تنکانبی‌ اصول‌ فقه‌ را نزد میرزا محمدحسن‌ آشتیانی‌ خواند (شریف‌ رازی‌، ص‌۳۶۷). او در معقول‌ و منقول‌ و ریاضیات‌ مشهور شد و در فلسفه‌ مشائی‌مسلک‌ بود. در علم‌ هیئت‌ و فقه‌ و اصول‌ و ادبیات‌ نیز صاحب‌نظر و از طب‌ قدیم‌ مطلع‌ بود (بامداد، ج‌۲، ص‌۱۸۶؛ امینی‌، ص‌۱۳۳ـ۱۳۴؛ صدوقی‌سها، همانجا). وی‌ چند دوره‌ کتاب‌ قانون‌ ابن‌سینا (حبیب‌آبادی‌، ج‌ ۷، ص‌ ۲۳۰۱) و به‌ گفته‌ بدیع‌الزمان‌ فروزانفر (ص‌۳۶۸) یک‌ دوره‌ شرح‌ اشارات‌ و تنبیهات‌ و شفاء و نجاة‌ ابن‌سینا و تمهیدالقواعد ترکة‌ اصفهانی‌ را تدریس‌ کرده‌ است‌. وی‌ پس‌ از بر قراری‌ مشروطیت‌، در مدرسه‌های‌ قنبرعلی‌خان‌، سپهسالار، سلطانی‌ و مدرسة‌ علوم‌ سیاسی‌ تدریس‌ می‌کرد (عبرت‌ نائینی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۷۳۲؛ بامداد؛ امینی‌، همانجاها).تنکابنی‌ در دورة‌ اول‌ مجلس‌ شورا (۱۳۲۴) به‌ نمایندگی‌ از طلاب‌ به‌ مجلس‌ رفت‌ و در دورة‌ سوم‌ (۱۳۳۳) نمایندة‌ مردم‌ تهران‌ در مجلس‌ شد و جزو فرقة‌ دموکرات‌ بود (بامداد؛ آقابزرگ‌طهرانی‌، همانجاها؛ کسروی‌، ص‌۱۶۸). در ۱۳۳۳ به‌ هنگام‌ وقوع‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌ ــ که‌ به‌ مهاجرت‌ آزادی‌خواهان‌ انجامید ــ تنکابنی‌ همراه‌ با عده‌ای‌ از وکلای‌ وقت‌ مجلس‌ و مشروطه‌طلبان‌ از تهران‌ به‌ قم‌ رفت‌ و از طرف‌ ملّیون‌ به‌ بروجرد اعزام‌ شد و از آنجا به‌ همراهی‌ چند تن‌ دیگر، از جمله‌ سیدحسن‌ مدرس‌، به‌ عراق‌ مهاجرت‌ کرد (بامداد، همانجا؛ امینی‌، ص‌۱۳۵ـ۱۳۶). در کودتای‌ اسفند ۱۲۹۹، به‌ دستور سیدضیاءالدین‌ طباطبائی‌ دستگیر و زندانی‌ شد (حبیب‌آبادی‌، همانجا). در ۱۳۰۰ش‌، با اینکه‌ در تهران‌ نبود، مردم‌ تهران‌ او را به‌ عنوان‌ نمایندة‌ دورة‌ چهارم‌ به‌ مجلس‌ معرفی‌ کردند (امینی‌، ص‌ ۱۳۶). داور، وزیر وقت‌ دادگستری‌، نیز وی‌ را دعوت‌ به‌ همکاری‌ کرد. تنکابنی‌ مدتها رئیس‌ دادگاههای‌ شهرستان‌ و سپس‌ رئیس‌ دادگاههای‌ استان‌ بود و تا ۱۳۰۹ ش‌ سمت‌ مستشاری‌ دیوان‌ عالی‌ کشور را به‌ عهده‌ داشت‌ و از قضات‌ دیوان‌ عالی‌ گردید (عاقلی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵۶؛ سالنامة‌ پارس‌ ، سال‌ ۴، ص‌ ۳۶ مکرر، سال‌۵، ص‌ ۸۰).در ۱۳۱۰ ش‌ اعتراض‌ تنکابنی‌ و دیگران‌ به‌ اقدام‌ رضاشاه‌ ــ که‌ املاک‌ آنان‌ را در تنکابن‌ غصب‌ کرده‌ بود ــ به‌ برکناری‌ تنکابنی‌ از مشاغل‌ دولتی‌ انجامید. او همچنین‌ از تدریس‌ در مدرسة‌ سپهسالار منع‌ و دو ماه‌ در زندان‌ قصر حبس‌ شد. سپس‌ وی‌ را یک‌ سال‌ به‌ کاشان‌ و از آنجا به‌ فارس‌ تبعید کردند، اما او با وساطت‌ فروغی‌ به‌ تهران‌ آمد و دو باره‌ به‌ تدریس‌ مشغول‌ شد (امینی‌، ص‌ ۱۳۶؛ مکی‌، ج‌ ۶، ص‌ ۱۰۷). نصرت‌اللّه‌ امینی‌ (ص‌ ۱۳۸) به‌ نقل‌ از تنکابنی‌، گزارشی‌ از برخی‌ گفتگوهای‌ وی‌ را با تیمورتاش‌ آورده‌ است‌.بسیاری‌ از رجال‌ و عالمان‌ صدر مشروطه‌ شاگرد تنکابنی‌ بوده‌اند (مرسلوند، ج‌۲، ص‌۲۹۴) که‌ مشهورترین‌ آنان‌ عبارت‌اند از: علی‌محمد تویسرکانی‌ مشهور به‌ جولِستانی‌، میرزاعبدالکریم‌ طهرانی‌ مشهور به‌ روشن‌، بدیع‌الزمان‌ فروزانفر، محمدعلی‌ فروغی‌، محمود نجم‌آبادی‌، موسی‌ عمید و سیدمحمدتقی‌ مدرس‌رضوی‌ (صدوقی‌سها، ص‌۷۴، ۹۹؛ آقابزرگ‌طهرانی‌، جزء۱، قسم‌۳، ص‌۹۷۳ـ۹۷۴؛ راهنمای‌ کتاب‌ ، ص‌ ۲۴۷؛ سجادی‌، ص‌۸ ـ۹).گفته‌اند که‌ تنکابنی‌ خطی‌ خوش‌ می‌نوشته‌ و اشعار فارسی‌ و عربی‌ بسیاری‌ از بر داشته‌ است‌؛ اهل‌ ذکر و تهجد و ریاضت‌ بوده‌، و مناعت‌ طبعش‌ مَثَل‌ بوده‌ است‌ (امینی‌، ص‌ ۱۳۴). تنکابنی‌ در اواخر عمر به‌ علت‌ کهولت‌ و ضعف‌ مزاج‌ منزوی‌ شد و در ۱۳۱۸ ش‌ بیمار گردید و در ۱۳۲۰ ش‌ درگذشت‌. بنا به‌ وصیتش‌، او را در کنار مقبره جلوه‌ در ابن‌بابویه‌ شهر ری‌ دفن‌ کردند (دهخدا، همانجا؛ عبرت‌ نائینی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۷۳۷).به‌ گفتة‌ قزوینی‌ (ص‌ ۸۶)، تنکابنی‌ کتابخانه نفیسی‌ از نسخ‌ خطی‌ و چاپی‌ داشته‌ است‌. وی‌ بخشی‌ از کتابخانه خود را، هنگامی‌ که‌ در بیمارستان‌ بستری‌ بود، به‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ فروخت‌ و پس‌ از فوت‌ او باقیماندة‌ کتابها به‌ همانجا منتقل‌ شد (امینی‌، ص‌ ۱۴۰؛ دهخدا، همانجا).آثار تنکابنی‌ عبارت‌ است‌ از: تعلیقه‌ و یادداشت‌ بر نسخه‌های‌ خطی‌ آثار ابن‌سینا، خواجه‌نصیر و ملاصدرا از جمله‌ حاشیه‌ بر کتاب‌ جوهر النضید و چند رسالة‌ منطقی‌ (حبیب‌آبادی‌، ج‌ ۷، ص‌ ۲۳۰۲). عمده این‌ یادداشتها در مجلدات‌ پنجم‌ و نهم‌ فهرست‌ کتابخانه مجلس‌ شورای‌ ملی‌ آمده‌ است‌؛ «کتب‌ درسی‌ قدیم‌» (در فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌ ، ج‌۲۰، ۱۳۵۳ش‌، ص‌ ۳۹ـ۶۰) که‌ معرفی‌ متون‌ درسی‌ متداول‌ میان‌ طلاب‌ و محصلان‌ علوم‌ دینی‌ است‌ (حبیب‌آبادی‌، ج‌ ۷، ص‌ ۲۳۰۶)؛ «مختصر شرح‌احوال‌ میرزای‌ جلوه‌» (چاپ‌ شده‌ در مجلة‌ آینده‌ ، ج‌۲، ش‌۹، دی‌ ۱۳۰۶، ص‌۶۵۴ـ۶۵۶) و «رساله‌ در چشم‌ پزشکی‌» (چاپ‌شده‌ در نامة‌ فرهنگستان‌ علوم‌ ، سال‌ ۲، ش‌ ۲، پاییز ۱۳۷۴، ص‌۹۲ـ۱۰۰).



منابع‌: محمدمحسن‌ آقابزرگ‌طهرانی‌، طبقات‌ اعلام‌ الشیعة‌ ، جزء۱: نقباء البشر فی‌ القرن‌ الرابع‌ عشر ، مشهد ۱۴۰۴؛ نصرت‌اللّه‌ امینی‌، «میرزاطاهر تنکابنی‌»، راهنمای‌ کتاب‌ ، سال‌ ۱۷، ش‌۱ـ۳ (فروردین‌ ـ خرداد ۱۳۵۳)؛ مهدی‌ بامداد، شرح‌حال‌ رجال‌ ایران‌ در قرن‌ ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری‌ ، تهران‌ ۱۳۵۷ش‌؛ محمدطاهربن‌ فرج‌اللّه‌ تنکابنی‌، «مختصر شرح‌ احوال‌ میرزای‌ جلوه‌»، آینده‌ ، ج‌ ۲، ش‌ ۹ (دی‌ ۱۳۰۶)؛ محمدعلی‌ حبیب‌آبادی‌، مکارم‌ الا´ثار در احوال‌ رجال‌ دو قرن‌ ۱۳ و ۱۴ هجری‌ ، ج‌ ۷، اصفهان‌ ۱۳۷۴ ش‌؛ دهخدا؛ راهنمای‌ کتاب‌ ، سال‌۶، ش‌۳ (خرداد ۱۳۴۲)؛ سالنامة‌ پارس‌ ، سال‌۴ (۱۳۰۸ش‌)، سال‌۵ (۱۳۰۹ش‌)؛ ضیاءالدین‌ سجادی‌، «زندگی‌نامة‌ استاد مدرس‌ رضوی‌»، در جشن‌نامة‌ استاد مدرس‌ رضوی‌: مجموعة‌ مقالات‌ علمی‌ و ادبی‌ ، زیر نظر ضیاءالدین‌ سجادی‌، تهران‌: انجمن‌ استادان‌ زبان‌ و ادب‌ فارسی‌، ۱۳۵۶ش‌؛ محمدشریف‌ رازی‌، اختران‌ فروزان‌ ری‌ و طهران‌، یا، تذکرة‌المقابر فی‌ احوال‌ المفاخر ، قم‌: مکتبة‌الزهراء، [ بی‌تا. ] ؛ منوچهر صدوقی‌ سها، تاریخ‌ حکماء و عرفاء متأخر بر صدرالمتألهین‌ ، تهران‌ ۱۳۵۹ش‌؛ باقر عاقلی‌، روزشمار تاریخ‌ ایران‌ از مشروطه‌ تا انقلاب‌ اسلامی‌ ، تهران‌ ۱۳۶۹ـ۱۳۷۰ ش‌؛ محمدعلی‌ عبرت‌ نائینی‌، تذکرة‌ مدینة‌ الادب‌ ، چاپ‌ عکسی‌ تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌؛ محمدحسن‌ فروزانفر، مباحثی‌ از تاریخ‌ ادبیات‌ ایران‌ ، چاپ‌ عنایت‌اللّه‌ مجیدی‌، تهران‌ ۱۳۵۴ ش‌؛ محمد قزوینی‌، «وفیات‌ معاصرین‌»، یادگار ، سال‌ ۵، ش‌ ۴ـ ۵ (آذر ـ دی‌ ۱۳۲۷)؛ احمد کسروی‌، تاریخ‌ مشروطة‌ ایران‌ ، تهران‌ ۱۳۶۳ ش‌؛ مرتضی‌ مدرس‌ گیلانی‌، منتخب‌ معجم‌ الحکماء ، چاپ‌ منوچهر صدوقی‌ سها، تهران‌ ۱۳۸۱ ش‌؛ حسن‌ مرسلوند، زندگینامة‌ رجال‌ و مشاهیر ایران‌ ، ج‌ ۲، تهران‌ ۱۳۶۹ ش‌؛ حسین‌ مکی‌، تاریخ‌ بیست‌ سالة‌ ایران‌ ، ج‌ ۶، تهران‌ ۱۳۶۲ ش‌.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حسن سیّدعرب

حوزه موضوعی

فلسفه

رده های موضوعی
جلد 8
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده