تمهیدالاصول
معرف
کتابی‌ در کلام‌ و اصول‌ عقاید به‌ عربی‌ از قرن‌ پنجم‌، تألیف‌ محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌ معروف‌ به‌ شیخ‌ الطائفه‌
متن
تمهیدالاصول‌ ، کتابی‌ در کلام‌ و اصول‌ عقاید به‌ عربی‌ از قرن‌ پنجم‌، تألیف‌ محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌ معروف‌ به‌ شیخ‌ الطائفه‌. طوسی‌ * این‌ کتاب‌ را در شرح‌ بخش‌ اولِ کتابِ جُمَل‌العلم‌ والعمل‌ * ــ که‌ بخش‌ کلامی‌ است‌ ــ نگاشته‌ است‌. جمل‌ العلم‌ و العمل‌ را سیدمرتضی‌ علم‌الهدی‌ به‌ دستور شیخ‌ مفید نوشته‌ است‌؛ این‌ کتاب‌ در مدارس‌ علمی‌ شیعه‌ بسیار مورد توجه‌ بوده‌ و جز شرح‌ شیخ‌ طوسی‌، شروح‌ دیگری‌ نیز بر آن‌ نوشته‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به ابن‌شهرآشوب‌، ص‌ 119؛ حرّعاملی‌، قسم‌ 2، ص‌ 287). خود سیدمرتضی‌ نیز بخش‌ کلامی‌ این‌ کتاب‌ را به‌ درخواست‌ طوسی‌ شرح‌ کرده‌ و شیخ‌ طوسی‌ از حضور خود در مجلس‌ درس‌ سیدمرتضی‌، هنگامی‌ که‌ این‌ کتاب‌ را شرح‌ می‌کرده‌، خبر داده‌ است‌ (1362ش‌، ص‌161). شرح‌ شیخ‌ طوسی‌ را شرح‌ الجمل‌ ، شرح‌ مایتعلق‌ بالاصول‌ من‌ جمل‌ العلم‌ و العمل‌ ، تمهیدالاصول‌ شرح‌ الجمل‌ العلم‌ و العمل‌ و مایتعلق‌ منه‌ بالاصول‌ نیز گفته‌اند(طوسی‌، 1380،ص‌189؛ کنتوری‌، ص‌140؛ نیز رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌4، ص‌433؛ نجاشی‌، ص‌403).مؤلف‌ تمهیدالاصول‌ ، بر خلاف‌ روش‌ معمول‌ در شرحها، متن‌ جمل‌ العلم‌ و العمل‌ را نقل‌ نکرده‌، بلکه‌ مطابق‌ مطالب‌ کتاب‌ به‌ شرح‌ و بسط‌ موضوعات‌ آن‌ پرداخته‌ است‌. وی‌ در آغاز کتاب‌ فصل‌بندی‌ را هم‌ رعایت‌ نکرده‌ است‌؛ جمل‌ العلم‌ و العمل‌ با بحث‌ حدوث‌ اجسام‌ آغاز می‌شود، اما شیخ‌ طوسی‌ کتاب‌ را با بحث‌ وجوب‌ شناخت‌ خدا آغاز کرده‌ است‌. وی‌ در توضیح‌ این‌ کار خود گفته‌ است‌ که‌ سیدمرتضی‌ در کتابهای‌ دیگرش‌، از جمله‌ الذخیرة‌ و المُلَخّص‌ ، در ابتدا همین‌ بحث‌ را مطرح‌ کرده‌ است‌ و روش‌ درست‌ نیز همین‌ است‌. بنابراین‌ او نیز در این‌ مسئله‌ به‌ دیگر کتابهای‌ سیدمرتضی‌ نظر داشته‌ است‌ (طوسی‌، 1362ش‌، ص‌1ـ2). تمهیدالاصول‌ چهار بخش‌ دارد و هر بخش‌ آن‌ به‌ فصلهای‌ مختلف‌ تقسیم‌ می‌شود. پس‌ از بحث‌ در چیستیِ فعلِ واجب‌ و اینکه‌ شناخت‌ خدا نخستین‌ واجب‌ است‌، مباحث‌ دیگر آمده‌ است‌، از جمله‌ حدوث‌ اجسام‌ و ویژگیهای‌ جسم‌، وجود خدا و صفات‌ او، تکلیف‌، وعد و وعید، امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر، نبوت‌ و امامت‌.شیخ‌طوسی‌ در تمهیدالاصول‌ ، آرای‌ استاد خود را تقویت‌ کرده‌ است‌ و حتی‌ در جاهایی‌ که‌ با او موافق‌ نبوده‌، به‌ شیوة‌ معمول‌ شرح‌ بر درستی‌ نظر علم‌الهدی‌ استدلال‌ آورده‌ و اشکالات‌ را پاسخ‌ داده‌ است‌. مثلاً در بحث‌ وجه‌ اعجاز قرآن‌، سیدمرتضی‌ قائل‌ به‌ صرفه‌ * است‌، شیخ‌ طوسی‌ در تمهید الاصول‌ این‌ نظر را تأیید کرده‌ و در اثبات‌ آن‌ کوشیده‌ (ص‌ 334ـ 347)، ولی‌ در کتاب‌ دیگر خود، الاقتصاد (ص‌173) نوشته‌ است‌ که‌ وجه‌ اعجاز قرآن‌ «صرفه‌» نیست‌ و چون‌ در تمهید ، کتاب‌ استاد خود را شرح‌ می‌کرده‌، مخالفت‌ با نظر او را شایسته‌ ندیده‌ است‌.از تمهیدالاصول‌ نسخه‌های‌ خطی‌ متعددی‌ در دست‌ است‌. با توجه‌ به‌ اینکه‌ مؤلف‌ در آغاز بحث‌ امامت‌ (بخش‌ چهارم‌ کتاب‌) گفته‌ است‌ که‌ در این‌ بخش‌ به‌ همان‌ ترتیبی‌ که‌ سید مرتضی‌ در جمل‌العلم‌ آورده‌، از پنج‌ موضوع‌ (وجوب‌ ریاست‌، صفات‌ امام‌، معرفی‌ نامهای‌ ائمه‌، احکام‌ بغاة‌ و غیبت‌ امام‌ زمان‌) بحث‌ خواهد کرد (ص‌348)، ولی‌ در نسخه‌های‌ موجود فقط‌ در بارة‌ موضوع‌ نخست‌ بحث‌ شده‌ و در موضوع‌ سوم‌ هم‌ تنها مطالبی‌ در بارة‌ امام‌ اول‌ آمده‌ است‌ و نیز با توجه‌ به‌ اینکه‌ همة‌ این‌ مباحث‌ در جمل‌العلم‌ والعمل‌ و در الاقتصاد ــ که‌ بعد از تمهیدالاصول‌ نوشته‌ شده‌ ــ مطرح‌ شده‌ است‌؛ به‌ نظر می‌رسد که‌ نسخه‌های‌ موجود ناقص‌اند. عبدالمحسن‌ مشکوة‌الدینی‌، تمهیدالاصول‌ را بر اساس‌ سه‌ نسخه‌ تصحیح‌ کرده‌ و انتشارات‌ دانشگاه‌ تهران‌ آن‌ را به‌ چاپ‌ رسانده‌ است‌. سپس‌ آن‌ را به‌ فارسی‌ ترجمه‌ نموده‌ که‌ از سوی‌ انجمن‌ فلسفه‌ چاپ‌ شده‌ است‌.منابع‌: آقابزرگ‌طهرانی‌؛ ابن‌شهرآشوب‌، معالم‌العلماء ، نجف‌ 1380/1961؛ محمدبن‌حسن‌ حرّعاملی‌، امل‌الا´مل‌ ، چاپ‌ احمد حسینی‌، قسم‌2، قم‌1362ش‌؛ محمدبن‌حسن‌ طوسی‌، الاقتصادالهادی‌ الی‌ طریق‌ الرشاد ، تهران‌ 1400؛ همو، الفهرست‌ ، چاپ‌ محمدصادق‌ آل‌بحرالعلوم‌، نجف‌1380؛ همو، کتاب‌ تمهیدالاصول‌ فی‌علم‌الکلام‌ ، چاپ‌ عبدالمحسن‌ مشکوة‌الدینی‌، تهران‌ 1362ش‌؛ اعجازحسین‌بن‌ محمدقلی‌ کنتوری‌، کشف‌ الحجب‌ و الاَستار عن‌ اسماء الکتب‌ و الأَسفار ، قم‌1409؛ احمدبن‌علی‌ نجاشی‌، فهرست‌ اسماء مصنّفی‌ الشیعة‌ المشتهر ب رجال‌النجاشی‌ ، چاپ‌ موسی‌ شبیری‌ زنجانی‌، قم‌ 1407.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

یعقوب جعفری

حوزه موضوعی

کلام و فرق

رده های موضوعی
جلد 8
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده