تکه ایلی
معرف
«سرزمین‌ تکه‌» منطقه‌ای‌ در آناطولی‌ جنوبی‌ در پیرامون‌ خلیج‌ انطالیه‌ * / آنتالیا
متن
تَکّه‌ ایلی‌ ، «سرزمین‌ تکه‌» منطقه‌ای‌ در آناطولی‌ جنوبی‌ در پیرامون‌ خلیج‌ انطالیه‌ * / آنتالیا . نام‌ این‌ منطقه‌ از تکه‌بیگها، رهبران‌ ترکمن‌ تکّه‌ اوغوللری‌ * (بنی‌تکه‌) که‌ در قرن‌ هشتم‌ در این‌ محل‌ فرمانروایی‌ می‌کردند، گرفته‌ شده‌ است‌ و تقریباً با نواحی‌ تاریخی‌ لیکیه‌ و پامفیلیه‌ که‌ بترتیب‌ قسمتهای‌ غربی‌ و شرقی‌ تکّه‌ایلی‌ را تشکیل‌ می‌دادند، مطابق‌ است‌. بجز دشتهای‌ آبرفتی‌ در دهانه‌ و در طول‌ رودهای‌ متعدد آن‌، بویژه‌ در شرق‌ انطالیه‌، تکّه‌ایلی‌ سرزمینی‌ کوهستانی‌ است‌ با پستی‌ و بلندیهای‌ فراوان‌ که‌ شاخه‌های‌ جنوبی‌ و شمالی‌ رشته‌کوه‌ توروس‌ * از آن‌ می‌گذرد. در قسمت‌ لیکیة‌ این‌ سرزمین‌، ارتفاع‌ کوههای‌ بیگ‌داغلری‌ به‌ 070 ، 3 متر می‌رسد. در قرون‌ هشتم‌ و نهم‌ مهمترین‌ شهر این‌ ناحیه‌ بندر انطالیه‌ بود و فنکه‌ ، المالی‌ ، استانوس‌/ استانوز (کورکوتلی‌) و قره‌حصار (پرغه‌/پرگا ) از شهرهای‌ مهم‌ دیگر آن‌ بودند.این‌ منطقه‌ که‌ در دورة‌ روم‌ شرقی‌ جمعیت‌ متراکمی‌ داشت‌، در نیمة‌ اول‌ قرن‌ هفتم‌ بشدت‌ مورد حملة‌ ترکمنها قرار می‌گرفت‌. ظاهراً این‌ حملات‌ که‌ از قرن‌ پیش‌ شروع‌ شده‌ بود، پس‌ از آنکه‌ کیخسرو سلطان‌ سلاجقه‌ روم‌، در 603 انطالیه‌ را به‌ تصرف‌ در آورد و آن‌ را محل‌ استقرار ناوگان‌ مدیترانه‌ای‌ خود کرد، شدت‌ گرفت‌. همچنین‌، پس‌ از حملة‌ مغولها به‌ آناطولی‌ مرکزی‌ و شکست‌ سلطان‌نشین‌ روم‌ در 641، حضور ترکمنها در لیکیه‌ و پامفیلیه‌ افزایش‌ چشمگیری‌ یافت‌. در پایان‌ قرن‌ هفتم‌ خاندان‌ حمید اوغوللری‌ * (بنی‌حمید) فرمانروایی‌ خود را در شمال‌ پامفیلیه‌ در پیسیدیا برپا کردند و انطالیه‌ و جلگة‌ ساحلی‌ را در اختیار گرفتند. تا 721 انطالیه‌ در دست‌ طایفه‌ای‌ از این‌ خاندان‌، بنی‌تکه‌، بود که‌ به‌ تصرف‌ بقیة‌ پامفیلیه‌ و نیز لیکیه‌ ادامه‌ دادند و امیرنشین‌ خود را بنیان‌ نهادند. این‌ امارت‌ که‌ مرکز آن‌ المالی‌ و انطالیه‌ بود، در حدود صدسال‌ پا بر جا ماند. در این‌ دوره‌ تقریباً سراسر تکه‌ایلی‌ ترکی‌ شد. تا اوایل‌ قرن‌ نهم‌ مرکزیت‌ شهرهای‌ بزرگ‌ انطالیه‌، پرگا و سیده‌ از بین‌ رفته‌ بود. با اینهمه‌، محله‌های‌ یونانی‌ و یهودی‌ و گروههای‌ یونانی‌ زبان‌ بیزانسی‌ تا اوایل‌ قرن‌ چهاردهم‌ در انطالیه‌، در قسمتهای‌ دور افتاده‌ای‌ از لیکیه‌، وجود داشتند. به‌ نظر می‌رسد که‌ ترکی‌ کردن‌ در کوچ‌نشین‌ شدن‌ مردم‌ منطقه‌ و رکود کشاورزی‌ نقش‌ داشته‌ است‌. کوههای‌ بلند و دره‌ها چراگاههای‌ مناسبی‌ برای‌ گوسفندان‌ فراهم‌ می‌کرد. تکّه‌ایلی‌ بویژه‌ در پرورش‌ شتر شهرت‌ یافت‌.گروههای‌ ترکمنی‌ که‌ در تکّه‌ایلی‌ سکونت‌ گزیدند، به‌ آداب‌ و سنن‌ قدیمی‌ خود بسیار پایبند بودند. عقاید نامتعارف‌، که‌ بیشتر به‌ صورت‌ اشکال‌ گوناگون‌ صوفیگری‌ تجلی‌ می‌کرد، و انواع‌ عقاید علوی‌ میان‌ آنها بسیار رایج‌ بود. طریقت‌ بکتاشیه‌ * کمی‌ بعد از مرگ‌ حاجی‌بَکتاش‌ ولی‌ * ، رهبر این‌ طریقت‌، در 660، در منطقه‌ نفوذ یافت‌. مرقد اَبدال‌ موسی‌ (رونقش‌ در قرن‌ هشتم‌) که‌ به‌ عقیدة‌ برخی‌ دومین‌ رهبر بکتاشیه‌ بود، در المالی‌ واقع‌ بود. طریقت‌ قلندریه‌ نیز رواج‌ داشت‌ و ابن‌بطوطه‌ که‌ در 732 به‌ انطالیه‌ سفر کرد، تصدیق‌ می‌کند که‌ اخی‌ ها ( رجوع کنید به اخیه‌ * ) در آنجا بخوبی‌ سامان‌ یافته‌ بودند (ج‌1، ص‌292). بیگهای‌ تکه‌ از این‌ گروهها حمایت‌ می‌کردند و بسیاری‌ از تکیه‌ها و زاویه‌های‌ آنان‌ را در شهرهای‌ مهم‌ اعطا کردند.در 762/ 1361 لوزینیان‌ قبرس‌، انطالیه‌ را تصرف‌ کردند و تا 774/ 1373 آن‌ را در اختیار داشتند. در 792 بایزید اول‌ شهر را گرفت‌ و بزودی‌ آن‌ را در مقابل‌ قره‌مان‌ اوغوللری‌ (قره‌مانیان‌ * ) از دست‌ داد ولی‌ در 800، شهر و جلگة‌ ساحلی‌ آن‌ را بازپس‌ گرفت‌. پس‌ از آنکه‌ تیمور در 804 بایزید را در آنکارا شکست‌ داد، پسرش‌ شاهرخ‌ تکّه‌ایلی‌ را غارت‌ کرد و بنی‌تکه‌ را تا اندازه‌ای‌ به‌ موقعیت‌ گذشته‌ باز گرداند؛ اما در 826 در دورة‌ سلطنت‌ مراد دوم‌، سراسر تکّه‌ایلی‌ برای‌ همیشه‌ زیر سلطة‌ حکومت‌ عثمانی‌ قرار گرفت‌ و به‌ سنجقی‌ در قلمرو عثمانی‌ تبدیل‌ شد. عثمانیها کلیه‌ امتیازاتی‌ را که‌ بنی‌حمید و بنی‌تکه‌ به‌ اشراف‌ محلی‌ داده‌ بودند (براتها، نشانها)، دو باره‌ تأیید کردند؛ در نتیجه‌ «سپاهی‌»ها و دیگران‌، موقعیت‌ خود را دو باره‌ به‌ دست‌ آوردند.با اینهمه‌، آشوبهای‌ دینی‌ بسیاری‌ در این‌ منطقه‌ برضد دولت‌ عثمانی‌ وجود داشت‌. ترکمنهای‌ آنجا جذب‌ جنبشهای‌ متعدد شیعی‌ و علوی‌ شدند. در 906 تعدادی‌ از آنها به‌ عنوان‌ مریدان‌ شاه‌اسماعیل‌ به‌ اردبیل‌ سفر کردند. بعلاوه‌، تعدادی‌ از ترکمنهای‌ تکه‌ به‌ شاه‌اسماعیل‌ پیوستند و در بنیانگذاری‌ دولت‌ صفوی‌ نقش‌ مهمی‌ بازی‌ کردند [ رجوع کنید به تکلّو * ] . در 917ـ 918 ترکمنها در تکّه‌ایلی‌ به‌ رهبری‌ شاهقلی‌بابا تکه‌لی‌ شورش‌ کردند. پیش‌ از سرکوب‌ این‌ شورش‌، ویرانیها و کشتار بسیاری‌ به‌ بار آمد. بر اساس‌ ممیزیهای‌ عثمانیها، شهرهای‌ تکّه‌ایلی‌ دچار کاهش‌ چشمگیر جمعیت‌ بودند که‌ علت‌ آن‌ قیامها و تبعید بسیاری‌ از حامیان‌ این‌ قیامها به‌ دست‌ بایزید بود.منابع‌: [ ابن‌بطوطه‌، رحلة‌ابن‌بطوطة‌ ، چاپ‌ محمدعبدالمنعم‌ عریان‌، بیروت‌ 1407/1987 ] ؛ احمد رفیق‌، «فاتح‌ زماننده‌ تکه‌ایلی‌»، تاریخ‌ عثمانی‌ ( تورک‌ تاریخی‌ ) انجمنی‌ مجموعه‌سی‌ ، سال‌14، ش‌2/79 (1924)، ص‌ 65ـ83 ؛Barbara Flemming, Landschaftsgeschichte von Pamphylien, Pisidien und Lykien im Spجtmittelalter , Wiesbaden 1964, esp. 93-126; I A , s.v. "Teke-Eli" (by M.C. ìehabeddin Tekindag §); A. Ya íar Ocak, La revolt de Baba Resul ou la formation de l'hإtإrodoxie musulmane en anatolie au XIII e siةcle , Ankara 1989, esp. 121-125; Hanna Sohrweide, "Der Sieg der Safaviden in Persien und seine Rدckwirkungen auf die Schiiten Anatoliens im 16. Jahrhundert", Der Islam , XLI (1965), esp. 131-137, 145-153, and index;  Faruk Sدmer, Safevر devletinin kurulu íu ve geli ímesinde anadolu index; tدrklerinin rolد , Ankara 1979, 46-47, 90-92, 169-172, M.C. ìehabeddin Tekindag §, " ìah Kulu Baba Tekeli isyan â", Belgelerle Tدrk Tarih Dergisi , I (1967-1968), 34-39, 54-59; TA , s.v. "Teke Sancag â§" (by I . Parmaks âzog §lu); Speros Vryonis, Jr., The decline of medieval Hellenism in Asia Minor , Berkeley, etc. 1971, 148, 166, 168, 187, 250, 281, 294-295.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

لایزر ( د. اسلام )

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 8
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده