جبل سیْس
معرف
کوهی‌ با منشأ آتشفشانی‌ در سوریه‌، واقع‌در 105 کیلومتری‌ جنوب‌ شرقی‌ دمشق‌ با آثار تاریخی‌متعدد
متن
جبل‌ سَیْس‌ ، کوهی‌ با منشأ آتشفشانی‌ در سوریه‌، واقع‌در 105 کیلومتری‌ جنوب‌ شرقی‌ دمشق‌ با آثار تاریخی‌متعدد. درة‌ کوچکی‌ در اطراف‌ دامنه‌های‌ غربی‌ و جنوبی‌این‌ کوه‌، در جهت‌ جنوب‌ شرقی‌ به‌ حفرة‌ آتشفشانی‌ بزرگی‌راه‌ دارد. این‌ حفره‌، در سالهایی‌ که‌ بارندگی‌ سالانه‌ طبیعی‌است‌، حدود هشت‌ ماه‌ پر از آب‌ است‌. وجود ذخیرة‌ آبی‌ در نزدیکی‌ مرکز این‌ حفره‌، جبل‌سیس‌ را به‌ یکی‌ از چشمه‌سارهای‌ دائمیِ این‌ ناحیه‌ تبدیل‌ کرده‌ است‌ به‌ طوری‌ که‌ گاهی‌ درپاییز، بیش‌ از یکصد خانوادة‌ ایلیاتی‌ در این‌ محل‌ چادرمی‌زنند. در دهانة‌ دره‌ در شیب‌ جنوب‌ شرقی‌ جبل‌سیس‌ و حاشیة‌ شیب‌ مقابل‌ آن‌، آثاری‌ از چند بنا باقی‌مانده‌ است‌. در 1279/1862، ابتدا ووگوئه‌ ، از این‌ محل‌ دیدن‌ کرد و بریش‌ از 1341 تا 1343 ش‌/1962ـ1964 در آنجا به‌ حفاری‌ پرداخت‌. ویرانه‌ها شامل‌ تعداد فراوانی‌ خانه‌، یک‌ مسجد، یک‌ کلیسا، یک‌ حمام‌، چند انبار آذوقه‌، چند خان‌ یا سربازخانه‌و یک‌ قصر است‌.این‌ قصر در شیب‌ جنوبی‌ دره‌ واقع‌ شده‌ و بارویی‌ چهارگوش‌، حدوداً به‌ ابعاد 67 * 67 متر، دارد که‌ هشت‌ برج‌ در آن‌ (چهار تا در هر گوشه‌ و یکی‌ در وسط‌ هر دیواره‌) طراحی‌ شده‌ است‌. ورود به‌ قصر از طریق‌ دری‌ واقع‌ دربرج‌ مرکزیِ ضلع‌ شمالی‌ صورت‌ می‌گیرد. دهلیز مسقفِ تونل‌ مانندی‌ پشت‌ این‌ در قرار دارد که‌ درگاهِ واقع‌ در پسِ آن‌ به‌ تالار ورودی‌ بزرگی‌ راه‌ می‌یابد و تالار هم‌ به‌ حیاطی‌ حدوداً 31*31 متر منتهی‌ می‌شود. یک‌ ردیف‌ اتاق‌ (به‌ جز54 اتاق‌ کوچکِ برجهای‌ میان‌ تهی‌ و سالن‌ ورودی‌) که‌بیشترِ آنها به‌ شکل‌ هشت‌ مجموعة‌ (بیوت‌) پنج‌ یا شش‌اتاقی‌ طراحی‌ شده‌اند، این‌ حیاط‌ را در میان‌ گرفته‌ است‌. علاوه‌ بر این‌، سه‌ اتاق‌ دوتایی‌ و چهار اتاق‌ جداگانه‌ نیز دارد که‌ از دوتای‌ آنها احتمالاً به‌ عنوان‌ راه‌ پله‌ استفاده‌ می‌کرده‌اند. در مقابل‌ اتاقها، رواقی‌ سرپوشیده‌ دور تا دور حیاط‌ سنگفرش‌ را احاطه‌ کرده‌ است‌ و یک‌ آب‌انبار در وسط‌ حیاط‌ قرار دارد. قسمتهای‌ پایین‌ دیوارها از قطعات‌ بازالت‌ است‌. سطوح‌ داخلی‌ و خارجیِ دیوارها با لوخه‌های‌ بازالت‌ و ساروج‌ تکمیل‌ شده‌ است‌ که‌ در برخی‌ نقاط‌ ارتفاع‌ آنها به‌ حدود دو متر می‌رسد. به‌ جز برج‌ ورودی‌ که‌ بخشهای‌ بالایی‌ دیواره‌هایش‌ نیز از جنس‌ بازالت‌ است‌، قسمتهای‌ بالایی‌ دیوارها از خشت‌ ساخته‌ شده‌ است‌. بیشتر مقاطعِ بازالتی‌ و برخی‌ از بخشهای‌ خشتی‌ دیوارها سالم‌ مانده‌اند. اثری‌ از سقف‌ یافت‌ نشده‌ است‌. ووگوئه‌ زمانی‌ که‌ از جبل‌سیس‌ دیدن‌ کرده‌، طاقهایی‌ از آجرمشاهده‌ کرده‌ است‌. این‌ بنا در اصل‌ دو طبقه‌ داشته‌ است‌ و ازنظر سبک‌ به‌ دو قصر دیگر، مِنیَه‌ ( رجوع کنید بهذیل‌ خِربَة‌ المِنیَه‌ * ) و خَرّانه‌ * شباهت‌ دارد.حمام‌ در حدود صد و پنجاه‌ متری‌ شرق‌ قصر واقع‌ شده‌ و ابعاد آن‌ تقریباً 16*17 متر است‌. شامل‌ یک‌ اتاق‌ شرقی‌بزرگ‌ در حدود 10*5ر4 متر، با ایوانی‌ نیم‌ دایره‌ای‌ در جهت‌ شمال‌ است‌. ضلع‌ جنوبی‌ حمام‌ به‌ دو اتاق‌ با عمقی‌ درحدود 5ر3 متر منتهی‌ می‌شود. دری‌ در جهت‌ شرق‌، ورودبه‌ اتاق‌ شرقی‌ را امکان‌پذیر می‌کند. در ضلع‌ غربی‌ حمام‌چهار اتاق‌ کوچک‌تر قرار دارند که‌ از سه‌ اتاق‌ آن‌ به‌ عنوان‌ رختکن‌، خزینة‌ آب‌ نیمه‌گرم‌ و آب‌ گرم‌ استفاده‌ می‌شده‌ است‌. قسمتهای‌ پایینی‌ دیوارها به‌ دیوارهای‌ قصر شباهت‌ دارند و بخشهای‌ بالایی‌ آنها از آجر است‌. ظاهراً همة‌ اتاقها به‌ جز اتاق‌ غربی‌، که‌ احتمالاً اصلاً مسقف‌ نبوده‌ است‌، با طاقها یا گنبدهایی‌ از خشت‌ پخته‌ پوشیده‌ شده‌اند. این‌ بنا کاملاً شبیه‌ حمام‌ الصرَخ‌ * در اردن‌ است‌.مسجد در حدود هفتاد متری‌ غرب‌ قصر قرار گرفته‌ و بنایی‌ مربع‌ شکل‌ در ابعاد حدوداً 5ر9*5ر9 متر است‌ که‌ بخشهای‌ پایینی‌ باقی‌ماندة‌ دیوارهایش‌ از بازالت‌ ساخته‌ شده‌ است‌. این‌ بنا دو درِ شمالی‌ و شرقی‌ دارد. دو طاق‌ پیوستة‌ شرقی‌ ـ غربی‌ که‌ داخل‌ مسجد را به‌ دو قسمت‌ مساوی‌ تقسیم‌ می‌کنند، روی‌ ستونی‌ در مرکز ساختمان‌ و ستونهای‌ دیوارها قرار گرفته‌اند. در اینجا هم‌ مثل‌ قصر ظاهراً بخشهای‌ بالایی‌ دیوارها از خشت‌ ساخته‌ شده‌اند، زیرا فقط‌ در این‌ صورت‌ دیوارها قادر به‌ تحمل‌ سقف‌ چوبی‌ بوده‌اند.احتمالاً جالب‌ توجه‌ترین‌ ویژگی‌ جبل‌سیس‌، علاوه‌ بر بناهای‌ ذکر شده‌، بناهای‌ کوچک‌ متعدد است‌. در جنوب‌ دره‌، در فاصلة‌ سیصدمتری‌ غربِ حمام‌ (شرقی‌ترین‌ ساختمان‌)، آثار بیش‌ از پانزده‌ بنای‌ دیگر مشاهده‌ می‌شود. بیشتر آنها تقریباً مربع‌ شکل‌ و متشکل‌ از ردیف‌ اتاقهایی‌ در سه‌ یا چهار طرف‌ حیاطی‌ مرکزی‌ هستند و معماریِ خوب‌ قصر و حمام‌ و مسجد را ندارند. برخی‌ از این‌ بناها بدون‌ شک‌ هم‌ زمان‌ با قصر ساخته‌ شده‌ و به‌ عنوان‌ انبار و سربازخانه‌ یا خان‌ از آنها استفاده‌ می‌شده‌ است‌، در حالی‌ که‌ معلوم‌ است‌ بعضی‌ از آنها قدیم‌ترند. به‌ نظر می‌رسد این‌ بناهای‌ اخیر هم‌ زمان‌ با چند بنای‌ کوچک‌تر ساخته‌ شده‌اند که‌ نقشه‌های‌ آنها به‌ خانه‌های‌ سادة‌ رعیتی‌ (یک‌ ردیف‌ اتاق‌ با حیاطی‌ در مقابل‌ آن‌) شباهت‌ دارد. در جهت‌ مقابل‌ دره‌، در دامنة‌ جنوب‌شرقی‌ جبل‌سیس‌، در سطحی‌ که‌ حدود چهارصد متر از جنوب‌ غربی‌ به‌ شمال‌ شرقی‌ و حدود صد متر از جنوب‌ شرقی به‌ شمال‌غربی‌ امتداد یافته‌، سی‌ ساختمان‌ دیگر کشف‌ شده‌ است‌ که‌ تقریباً همة‌ آنها حیاط‌ دارند و اتاقهایی‌ در یک‌، دو، سه‌ یا چهار طرف‌ حیاطها واقع‌ است‌. چشمگیرترین‌ ساختمانها در این‌ میان‌ عبارت‌اند از: بنایی‌ با برجهایی‌ در گوشه‌هایش‌ که‌ همچون‌ قصری‌ کوچک‌ به‌ نظر می‌آید، ساختمان‌ مجاور آن‌ که‌ طبق‌ نظر بریش‌، مسجد بوده‌ و یک‌ کلیسای‌ تک‌ شبستانی‌ شبیه‌ اتاق‌ بزرگ‌ حمام‌.به‌ نوشتة‌ بکری‌ (ذیل‌ «أُسیس‌») و یاقوت‌ حموی‌ (ذیل‌ «أُسیس‌») خلیفة‌ اموی‌ ولید (حک : 86 ـ96) در اسیس‌ ، چشمه‌سار ی‌ در مشرق‌ دمشق‌، اقامتگاهی‌ داشت‌ که‌ کاملاً شبیه‌ محل‌ مورد بحث‌ ماست‌. کتیبه‌های‌ کشف‌ شده‌ در محل‌ این‌ امر را تأیید می‌کنند. در یکی‌ از کتیبه‌ها از اسیس‌ نام‌ برده‌ شده‌ و در بقیه‌ نام‌ پسران‌ ولید آمده‌ است‌. قصر و حمام‌ و مسجد ــ که‌ بریش‌ معتقد است‌ از قصر قدیم‌ترند ــ و برخی‌ ساختمانهای‌ نزدیک‌ به‌ قصر، به‌ ولید منسوب‌اند. برخی‌ دیگر از بناها قطعاً از قصر قدیم‌ترند زیرا مواد ساختمانیِ قصر در بنای‌ آنها استفاده‌ شده‌ است‌، ولی‌ با قاطعیت‌ نمی‌توان‌ گفت‌ که‌ دو دورة‌ ساختمان‌سازی‌ یا بیشتر در آنجا انجام‌ گرفته‌ است‌. اطراف‌ دیوارة‌ جنوبی‌ کلیسا مجموعه‌ای‌ از خانه‌های‌ بسیار کوچک‌ با نقشه‌های‌ نسبتاً نامنظم‌ کنارهم‌ قرار گرفته‌اند. نقشة‌ این‌ ساختمانها با بیشتر بناهای‌ جبل‌سیس‌ متفاوت‌ و حاکی‌ از دورة‌ سوم‌ ساختمان‌سازی‌، قبل‌ یا بعد از دو دورة‌ جداگانة‌ پیشین‌، است‌. با توجه‌ به‌ کلیسا (همچنین‌ کلیسایی‌ که‌ در اقامتگاه‌ امویانِ عنجر ( رجوع کنید به عین‌الجَرّ * ) در لبنان‌ کشف‌ شده‌ است‌) و کتیبه‌ای‌ به‌ تاریخ‌ 528 که‌ با نام‌ حاکم‌ غسانی‌، حارث‌بن‌ جَبَلَه‌، در جبل‌سیس‌ یافت‌ شده‌ و نیز سکه‌ای‌ رومی‌، این‌ بناها را متعلق‌ به‌ پیش‌ از اسلام‌ دانسته‌اند.منابع‌: [ عبداللّه‌بن‌عبدالعزیز بکری‌، معجم‌ ما استعجم‌ من‌ اسماء البلاد و المواضع‌ ، چاپ‌ مصطفی‌ سقا، بیروت‌ 1403/1983 ] ؛ یاقوت‌ حموی‌؛K. Brisch, Das omayyadische Schloss in Usais. I. in Mitteilungen de Deutschen Archجologischen Institutes , Abteilung Kairo, IX (1963), 141-187; II . in ibid ., XX (1965), 138-177; K. A. C. Creswell, Early Muslim architecture , Oxford 1969, 472-477; J. Sauvaget, "Les ruines omeyyades du Djebel Seis", Syria , XX (1939), 239-256; M. de Vogدإ, Syrie centrale , Paris 1865-1877, 71, figs. 26-8, pl. 25.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ه . گوبه ( د. اسلام )

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 9
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده