جامعه زیارت
معرف

عنوان‌ شماری‌ از زیارتنامه‌های‌ مأثور.

متن


جامعه‌، زیارت‌ ، عنوان‌ شماری‌ از زیارتنامه‌های‌ مأثور. این‌ زیارتنامه‌ها را به‌ این‌ سبب‌ «جامعه‌» می‌نامند که‌ مخصوص‌ امام‌ خاصی‌ نیستند، بلکه‌ به‌ گونه‌ای‌ انشا و تعلیم‌ شده‌اند که‌ با خواندن‌ آنها می‌توان‌ هر یک‌ از ائمه‌ را از دور یا نزدیک‌ زیارت‌ کرد ( رجوع کنید به شهید اول‌، ص‌ ۲۱۴؛ محمدتقی‌ مجلسی‌، ۱۴۰۶ـ ۱۴۱۳، ج‌ ۵، ص‌ ۴۵۱؛ محمدباقر مجلسی‌، ج‌ ۹۹، ص‌ ۱۲۶؛ آقاجمال‌ خوانساری‌، ص‌ ۹۷ـ ۹۸؛ امین‌، ج‌ ۲، ص‌ ۲۰۸). شمار این‌گونه‌ زیارتنامه‌ها در منابع‌، متفاوت‌ ذکر شده‌ است‌. در برخی‌ منابعِ ادعیه‌ و زیارات‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به مفید، ص‌ ۲۰۵؛ شهید اول‌، ص‌ ۲۱۴ـ۲۱۷) تنها یک‌ زیارتنامه‌ آمده‌ و در برخی‌ دیگر چند زیارت‌ تحت‌ عنوان‌ جامعه‌ آورده‌ شده‌ است‌. مثلاً، ابن‌بابویه‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۶۰۸ـ ۶۱۸) دو زیارت‌، آقا جمال‌ خوانساری‌ (ص‌ ۶۰ـ ۱۰۲) سه‌ زیارت‌ و سید محسن‌امین‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۲۱۰ـ ۲۱۸) چهار زیارت‌ را «جامعه‌» نامیده‌اند. محمدباقر مجلسی‌ (ج‌ ۹۹، ص‌ ۱۲۶ـ ۲۰۹) پس‌ از نقل‌ چهارده‌ زیارت‌ جامعه‌، گفته‌ که‌ زیارتهای‌ جامعه دیگری‌ هم‌ وجود دارد که‌ به‌ سبب‌ عدم‌ وثاقت‌ یا تکراری‌ بودن‌ مضمون‌ آنها، از ذکرشان‌ خودداری‌ کرده‌ است‌. زیارتهای‌ مشهوری‌ چون‌ «زیارت‌ امین‌اللّه‌» و «زیارت‌ رجبیّه‌» را نیز جزء زیارتهای‌ جامعه‌ به‌ شمار آورده‌اند ( رجوع کنید به همان‌، ج‌ ۹۹، ص‌ ۱۷۶ـ۱۷۷، ۱۹۵ـ۱۹۶؛ آقاجمال‌ خوانساری‌، ص‌ ۹۸ـ۱۰۲؛ امین‌، ج‌ ۲، ص‌ ۲۱۰). متن‌ زیارتهای‌ جامعه‌ در پاره‌ای‌ فقرات‌ باهم‌ مشترک‌ و در برخی‌ فقرات‌ متفاوت‌ است‌.در مجموعِ زیارتهای‌ جامعه‌، دو زیارتنامه‌ شهرت‌ و محبوبیت‌ بیشتری‌ دارند، یکی‌ «جامعه صغیره‌» و دیگری‌ «جامعه کبیره‌». محمدباقر مجلسی‌ (ج‌ ۹۹، ص‌ ۲۰۹) زیارت‌ جامعه کبیره‌ را در مرتبه اول‌ و زیارت‌ جامعه صغیره‌ را در مرتبه دوم‌ اهمیت‌ و وثاقت‌ دانسته‌ است‌.زیارت‌ جامعه صغیره‌ را امام‌ رضا علیه‌السلام‌ در پاسخ‌ کسانی‌ که‌ از ایشان‌ در باره نحوه زیارت‌ امام‌ کاظم‌ علیه‌السلام‌ سؤال‌ کرده‌ بودند، تعلیم‌ داد. این‌ زیارت‌ با سه‌ سند به‌ دست‌ ما رسیده‌ است‌: ابن‌بابویه‌ آن‌ را از طریق‌ ابن‌الولید و او از محمدبن‌ حسن‌ صفّار و صفّار از علی‌بن‌ حسّان‌ و او از امام‌رضا نقل‌ کرده‌ است‌ (ابن‌بابویه‌، ج‌ ۲، ص‌ ۶۰۸، ج‌ ۴، مَشیخَه‌، ص‌ ۵۳۱). طریق‌ و سند دوم‌ این‌ زیارت‌، طریق‌ ابن‌قولُویه‌ است‌ که‌ آن‌ را از قول‌ محمدبن‌ حسین‌ جوهری‌ و او از هارون‌بن‌ مسلم‌ و او از علی‌بن‌ حسّان‌ و او از امام‌ رضا نقل‌ کرده‌ است‌ (ابن‌قولویه‌، ص‌ ۵۲۲). طریق‌ و سند سوم‌، از آنِ کلینی‌ است‌ که‌ آن‌ را از محمدبن‌ یحیی‌ و او از محمدبن‌ احمد و او از هارون‌بن‌ مسلم‌ و او از علی‌بن‌ حسّان‌ و او از امام‌ رضا نقل‌ کرده‌ است‌ (کلینی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۵۷۸ ـ۵۷۹؛ نیز رجوع کنید به طوسی‌، ج‌ ۶، ص‌ ۱۰۲).زیارت‌ جامعه کبیره‌ از دیگر زیارتهای‌ جامعه‌، شهرت‌ و مقبولیت‌ بیشتری‌ دارد و در بین‌ شیعیان‌ وقتی‌ از «زیارت‌ جامعه‌» سخن‌ به‌ میان‌ آید، منظور همین‌ زیارت‌ جامعه کبیره‌ است‌. متن‌ این‌ زیارت‌ از امام‌ هادی‌ علیه‌السلام‌ نقل‌ شده‌ است‌. ابن‌بابویه‌ آن‌ را از طریق‌ محمدبن‌ اسماعیل‌ برمکی‌ از موسی‌بن‌ عبداللّه‌ نخعی‌ و او از امام‌ هادی‌ نقل‌ کرده‌ است‌ (ابن‌بابویه‌، ج‌ ۲، ص‌ ۶۰۹ـ ۶۱۸).جوینی‌ خراسانی‌ در فَرائِدُ السِّمْطَیْن‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۱۷۹ـ۱۸۶) آن‌ را از حاکم‌ نیشابوری‌ از طریق‌ ابن‌بابویه‌ آورده‌ است‌. محمدباقر مجلسی‌ (ج‌ ۹۹، ص‌ ۱۴۴) این‌ زیارتنامه‌ را از حیث‌ اعتبار سند و متن‌ ستوده‌ و آن‌ را صحیح‌ترین‌ و فصیح‌ترین‌ زیارتنامه‌ها خوانده‌ است‌. با وجود این‌، این‌ زیارتنامه‌ بر پایه تقسیم‌ حدیث‌ به‌ روش‌ سَنَدی‌، ضعیف‌الاسناد محسوب‌ می‌شود، به‌ علت‌ وجود موسی‌بن‌ عبداللّه‌ نخعی‌ در میان‌ راویان‌ آن‌، که‌ شخصی‌ مُهمل‌ و ناشناخته‌ است‌ ( رجوع کنید به احسائی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۰) البته‌، از نظر حدیث‌شناسان‌ سده‌های‌ چهارم‌ و پنجم‌، که‌ به‌ کمک‌ قرائنی‌ حدیث‌ را تنها به‌ صحیح‌ و غیرصحیح‌ تقسیم‌ می‌کردند ( رجوع کنید به مدیر شانه‌چی‌، ص‌ ۱۴۶)، این‌ زیارتنامه‌ صحیح‌ به‌ شمار می‌آمده‌ است‌. اعتماد ابن‌بابویه‌ به‌ این‌ زیارت‌، خود از مرجحات‌ و از قرائن‌ تقویت‌کننده‌ تلقی‌شده‌ است‌ ( رجوع کنید به احسایی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۱). افزون‌ بر این‌، شیعه امامیه‌ آن‌ را به‌گونه‌ای‌ تلقی‌ به‌ قبول‌ کرده‌اند که‌ اگر فرد بصیر و اهل‌ نقدی‌ بخواهد، می‌تواند بر صحت‌ آن‌ ادعای‌ اجماعِ کاشف‌ از قول‌ معصوم‌ کند. شُبَّر (ص‌ ۳۳) این‌ زیارت‌ را در ردیف‌ نهج‌البلاغه‌ و صحیفه سجادیه‌ قرار داده‌ که‌ فصاحت‌ و بلاغت‌ آنها در مرتبه‌ای‌ است‌ که‌ نیازی‌ به‌ دقت‌ در سندشان‌ نیست‌. احسائی‌ (همانجا) نیز پس‌ از بررسی‌ سند زیارت‌ جامعه کبیره‌، می‌گوید که‌ این‌ زیارت‌ از حیث‌ لفظ‌ و معنی‌ در مرتبه‌ای‌ است‌ که‌ انسانِ آگاه‌ پی‌می‌برد که‌ کلام‌ معصوم‌ است‌ و لذا نیاز به‌ بررسی‌ سند ندارد. به‌ نوشته نوری‌ (ج‌ ۱۱، ص‌ ۱۷۰ـ۱۷۱) ابن‌بابویه‌ در روایت‌ خود متن‌ آن‌ را تلخیص‌ و برخی‌ قسمتها را که‌ منطبق‌ بر عقایدش‌ نبوده‌، حذف‌ کرده‌ است‌.



زیارت‌ جامعه کبیره‌ در واقع‌ توصیف‌ بلند و بلیغی‌ است‌ از جوانب‌ گوناگون‌ اصل‌ امامت‌ و رکن‌ ولایت‌، که‌ از نظر شیعه‌ استمرار دین‌، منوط‌ به‌ اعتقاد و تمسک‌ به‌ این‌ اصل‌ است‌. به‌دلیل‌ احتوای‌ این‌ زیارت‌ بر مضامینِ ناظر به‌ مقامات‌ امامان‌، امام‌ هادی‌ علیه‌السلام‌ تعلیم‌ داده‌ است‌ که‌ پیش‌ از خواندن‌ این‌ زیارت‌، شخص‌ زیارت‌ کننده‌ بارها تکبیر بگوید، شاید به‌ این‌ سبب‌ که‌ از دچار شدن‌ او به‌ غلو جلوگیری‌ شود (محمدتقی‌ مجلسی‌، ۱۳۷۷ ش‌، ج‌ ۸، ص‌ ۶۶۶). در این‌ زیارت‌، اهل‌ بیت‌ پیامبر جانشینان‌ بر حق‌ وی‌ وصف‌ شده‌اند و به‌ تمام‌ آموزه‌های‌ شیعی‌ به‌ زبانی‌ فصیح‌ اشاره‌ شده‌ است‌، از جمله‌ به‌ ارتباط‌ ائمه‌ با پیامبر اکرم‌، برشمردن‌ مقامات‌ علمی‌ و اخلاقی‌ و سیاسی‌ ائمه‌، اسوه‌ بودن‌ آنان‌، ارتباط‌ امامت‌ و توحید، رابطه امام‌شناسی‌ با خداشناسی‌. از دیگر مباحث‌ مطرح‌ در این‌ زیارت‌، عصمت‌ اهل‌بیت‌ علیهم‌السلام‌، یکپارچگی‌ خلقت‌ ایشان‌، تولّی‌ و تبرّی‌ و رجعت‌ و تسلیم‌ است‌. در این‌ زیارت‌ فضائل‌ امامان‌ به‌ زبانی‌ فصیح‌ و در پیوند با قرآن‌ و سنّت‌ به‌ بهترین‌ وجه‌ بیان‌ شده‌ است‌.بر این‌ زیارت‌ شرحهای‌ متعددی‌ نوشته‌ شده‌ است‌. محمدتقی‌ مجلسی‌ (متوفی‌ ۱۰۷۰) آن‌ را دوبار شرح‌ کرده‌ است‌: یک‌ بار به‌ عربی‌ در ضمن‌ روضة‌المتقین‌ که‌ شرحِ کتاب‌ من‌ لایحضره‌الفقیه‌ ابن‌بابویه‌ است‌، و یک‌ بار به‌ فارسی‌ در ضمن‌ کتاب‌ لوامع‌ صاحبقرانی‌ که‌ شرح‌ فارسی‌ همان‌ کتاب‌ ابن‌بابویه‌ است‌. محمدباقر مجلسی‌ هم‌ در بحارالانوار (ج‌ ۹۹، ص‌ ۱۳۴ـ ۱۴۴)، به‌ ایجاز، فقراتی‌ از آن‌ را شرح‌ کرده‌ است‌.مهم‌ترین‌ شرح‌ زیارت‌ جامعه‌، شرح‌ شیخ‌ احمدبن‌ زین‌الدین‌ اَحسائی‌ (متوفی‌ ۱۲۴۱ یا ۱۲۴۳) است‌ که‌ با نام‌ شرح‌الزیارة‌ الجامعة‌ الکبیرة‌ ، در چهار مجلد، بارها به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. این‌ شرح‌ مفصّل‌ترین‌ و علمی‌ترین‌ شرح‌ زیارت‌ جامعه‌ است‌ که‌ بر مشرب‌ شیخیه‌ نوشته‌ شده‌ و آکنده‌ از مباحث‌ کلامی‌ و ادبی‌ و حدیثی‌ و فلسفی‌ است‌.الانوار اللّامعة‌ ، از شروح‌ متأخر زیارت‌ جامعه‌ به‌ قلم‌ سید عبداللّه‌ شُبّر، نیز موجز و مفید است‌ (برای‌ آگاهی‌ از دیگر شروح‌ زیارت‌ جامعه‌ رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ۱۳، ص‌ ۳۰۵ـ۳۰۶؛ انصاری‌ قمی‌، ص‌ ۲۵۰ـ۲۶۲).



منابع‌: آقابزرگ‌ طهرانی‌؛ محمدبن‌ حسین‌ آقا جمال‌ خوانساری‌، مزار ، چاپ‌ رضا استادی‌، قم‌ ۱۳۷۷ ش‌؛ ابن‌بابویه‌، کتاب‌ من‌لایحضره‌الفقیه‌ ، چاپ‌ علی‌اکبر غفاری‌، قم‌ ۱۴۱۴؛ ابن‌قولویه‌، کامل‌الزیارات‌ ، چاپ‌ جواد قیومی‌، قم‌ ۱۴۱۷؛ احمدبن‌ زین‌الدین‌ احسائی‌، شرح‌الزیارة‌ الجامعة‌الکبیرة‌ ، بیروت‌ ۱۴۲۰/۱۹۹۹؛ محسن‌ امین‌، مفتاح‌ الجنّات‌ فی‌الادعیة‌ و الاعمال‌ و الصلوات‌ و الزیارات‌ ، بیروت‌: مؤسسة‌ الاعلمی‌ للمطبوعات‌، ] بی‌تا. [ ؛ ناصرالدین‌ انصاری‌ قمی‌، «کتابشناسی‌ , زیارت‌ جامعه کبیره‌ ، »، علوم‌ حدیث‌ ، سال‌ ۸ ، ش‌ ۴ (زمستان‌ ۱۳۸۲)؛ ابراهیم‌بن‌ محمد جوینی‌خراسانی‌، فرائد السمطین‌ فی‌ فضائل‌ المرتضی‌ و البتول‌ و السبطین‌ و الائمة‌ من‌ ذریتهم‌ علیهم‌السلام‌ ، چاپ‌ محمد باقر محمودی‌، بیروت‌ ۱۳۹۸ـ۱۴۰۰/ ۱۹۷۸ـ۱۹۸۰؛ عبداللّه‌ شُبَّر، الانوار اللاّمعة‌ فی‌ شرح‌ زیارة‌ الجامعة‌ ، بیروت‌ ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ‌ افست‌ قم‌ ] بی‌تا. [ ؛ محمدبن‌ مکی‌ شهید اول‌، کتاب‌المزار ، قم‌ ۱۴۱۰؛ محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحکام‌ ، چاپ‌ حسن‌ موسوی‌ خرسان‌، بیروت‌ ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ کلینی‌؛ محمدباقربن‌ محمدتقی‌ مجلسی‌؛ محمدتقی‌ بن‌ مقصود علی‌ مجلسی‌، روضة‌المتقین‌ فی‌ شرح‌ من‌ لا یحضره‌ الفقیه‌ ، چاپ‌ حسین‌ موسوی‌کرمانی‌ و علی‌ پناه‌ اشتهاردی‌، قم‌ ۱۴۰۶ـ ۱۴۱۳؛ همو، لوامع‌ صاحبقرانی‌، المشتهر بشرح‌الفقیه‌ ، ج‌ ۸ ، قم‌ ۱۳۷۷ ش‌؛ کاظم‌ مدیرشانه‌چی‌، علم‌الحدیث‌ ، قم‌ ۱۳۶۲ ش‌؛ محمدبن‌ محمد مفید، کتاب‌المزار ، چاپ‌ محمدباقر موحدی‌ ابطحی‌، قم‌ ۱۴۰۹؛ حسین‌بن‌ محمدتقی‌ نوری‌، مستدرک‌الوسائل‌ و مستنبط‌ المسائل‌ ، قم‌ ۱۴۰۷ـ ۱۴۰۸.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدکاظم طباطبائی

حوزه موضوعی

فلسفه

قرآن و حدیث

رده های موضوعی

حدیث و رجال - دعاها و زیارتنامه ها

جلد 9
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده