جامع مفیدی
معرف
کتابی‌ در بارة‌ تاریخ‌ و جغرافیای‌ شهر یزد، نوشتة‌ محمدمفیدبن‌ نجم‌الدین‌ محمودبن‌ حبیب‌اللّه‌ بافقی‌ یزدی‌ معروف‌به‌ محمدمفید مستوفی‌
متن
جامع‌ مفیدی‌ ، کتابی‌ در بارة‌ تاریخ‌ و جغرافیای‌ شهر یزد، نوشتة‌ محمدمفیدبن‌ نجم‌الدین‌ محمودبن‌ حبیب‌اللّه‌ بافقی‌ یزدی‌ معروف‌به‌ محمدمفید مستوفی‌. این‌کتاب‌ در فاصلة‌ سالهای‌ 1082 تا 1090 تألیف‌ شده‌ و در میان‌ کتابها و منابع‌ تاریخی‌ در بارة‌ یزد، پنجمین‌ تألیف‌ از حیث‌ قدمت‌ است‌ (بافقی‌، ج‌ 1، مقدمة‌ افشار، ص‌ د، ج‌ 3، ص‌ 867 ـ 868 ، مقدمة‌ افشار، ص‌ هشت‌).سال‌ تولد و وفات‌ محمدمفید مشخص‌ نیست‌ ولی‌ چون‌ تاریخ‌ نگارش‌ اثر دیگر او، مجالس‌الملوک‌ (جداول‌ سلاطین‌)، 1052 است‌ (همان‌، ج‌ 3، مقدمة‌ افشار، ص‌ هشت‌)، احتمالاً حدود سی‌ سال‌ پیش‌ از آن‌ متولد شده‌ و به‌ این‌ تخمین‌ شاید نزدیک‌ به‌ هفتاد سال‌، تا تاریخ‌ نگارش‌ کتاب‌ مختصر مفید در 1091، زیسته‌ است‌.مفید به‌ گفتة‌ خودش‌ از 1077 به‌ مدت‌ چهار سال‌ مستوفی‌ اوقاف‌ یزد بود و در 1080 نظارت‌ بر آنجا را بر عهده‌ گرفت‌ (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 752، 754، 759ـ760، قس‌ ج‌ 3، همان‌ مقدمه‌، ص‌ هفت‌) و از این‌رو به‌ مستوفی‌ مشهور شد. در 1081 آن‌ منصب‌ را رها کرد و مدتی‌ کوتاه‌ در اصفهان‌ ماند. بعد به‌ بصره‌ رفت‌ و در آنجا تألیف‌ این‌ کتاب‌ را آغاز کرد (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 769، 771، 800ـ801). سال‌ بعد از طریق‌ بصره‌ به‌ هندوستان‌ رفت‌ (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 778، 781ـ782، 795ـ799) و مسلّماً تا 1091 در هندوستان‌ اقامت‌ داشت‌ زیرا در این‌ سال‌ تألیف‌ کتاب‌ مختصر مفید را، که‌ به‌ جغرافیای‌ بلاد اسلامی‌ اختصاص‌ دارد، در شهر لاهور به‌ پایان‌ رساند (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 781ـ799، همان‌ مقدمه‌، ص‌ شش‌، هشت‌). از این‌ سال‌ به‌ بعد دیگر اطلاعی‌ از او در دست‌ نیست‌. وی‌ در زمان‌ اقامت‌ در هندوستان‌ به‌ چند شهر سفر کرد، از جمله‌ به‌ سراندیب‌ رفت‌ ( رجوع کنید بههمان‌، ج‌ 3، ص‌ 781) و در دستگاه‌ شاهزاده‌ محمداکبر (حک : 1221ـ1253) تقرب‌ یافت‌ و لقب‌ «خان‌ سامان‌» گرفت‌ (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 815).جامع‌ مفیدی‌ مبسوط‌ترین‌ تاریخ‌ شهر یزد از آغاز تا عصر مؤلف‌ است‌. مؤلف‌ در تألیف‌ آن‌، از کتابهای‌ تاریخ‌ یزد * اثر جعفربن‌ محمد جعفری‌ (تألیف‌ ح 844) و تاریخ‌ جدید یزد * اثر احمدبن‌ حسین‌ کاتب‌ (تألیف‌ ح 862) و همچنین‌ از منابع‌ عمومی‌ دیگر، که‌ نامشان‌ در مطاوی‌ جامع‌ مفیدی‌ آمده‌، استفاده‌ کرده‌ است‌، از جمله‌ از تاریخ‌ اسکندری‌ (شاید منتخب‌التواریخ‌ نطنزی‌ که‌ به‌ اسکندر آنونیم‌ ( ناشناس‌ ) شهرت‌ یافت‌، یا کتابی‌ در بارة‌ اسکندر فرزند عمر شیخ‌ پسر تیمور گورکانی‌؛ رجوع کنید بههمان‌، ج‌ 3، ص‌ 710)، تاریخ‌ جهانگیری‌ (ناشناخته‌، احتمالاً در بارة‌ غیاث‌الدین‌ جهانگیر فرزند تیمور؛ همان‌، ج‌ 3، ص‌ 167)، تاریخ‌ خراسان‌ (ناشناخته‌؛ همان‌، ج‌ 3، ص‌ 825)، تاریخ‌ عالم‌آرای‌ عباسی‌ (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 839)، تاریخ‌ یورش‌ قندهار (ناشناخته‌؛ همان‌، ج‌ 3، ص‌ 862)، تذکرة‌ دولتشاه‌ سمرقندی‌ (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 436)، تذکرة‌ علی‌ بنیمان‌ (عارف‌ قرن‌ هشتم‌ که‌ نقلهای‌ محمدمفید از آن‌ کتاب‌، منشأ اطلاعات‌ کنونی‌ در بارة‌ احوال‌ آن‌ عارف‌ و جمعی‌ از وابستگان‌ اوست‌؛ همان‌، ج‌ 3، ص‌ 582)، حبیب‌السیر (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 843)، دستورالوزراء (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 115)، روضة‌الشهدا (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 463؛ ظاهراً تألیف‌ مولانا نوراللّه‌ یزدی‌)، روضة‌الصفا (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 861)، سُلَّم‌السموات‌ (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 423)، عجایب‌ البلدان‌ (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 845)، نگارستان‌ (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 865) و هفت‌ اقلیم‌ (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 462).جامع‌ مفیدی‌ سه‌ مجلد است‌: جلد اول‌ در هفت‌ مقاله‌، شامل‌ اخبار افسانه‌ای‌ در بارة‌ بنای‌ یزد در عهد اسکندر مقدونی‌ و حوادث‌ تا 859، که‌ شاهزاده‌ پیربوداق‌ قراقوینلو * پس‌ از قحطی‌ از عراق‌ به‌ یزد وارد شد (دورة‌ تسلط‌ نوادگان‌ تیمور در نواحی‌ فارس‌ و یزد؛ همان‌، ج‌ 1، ص‌ 206). عمدة‌ مباحث‌ این‌ مجلد مبتنی‌ بر همان‌ اقوالی‌ است‌ که‌ در دو تاریخ‌ قدیم‌ یزد (جعفری‌ و کاتب‌) و تواریخ‌ عمومی‌ دیگر مندرج‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهج‌ 1، ص‌ 8 ـ12، 94ـ125؛ قس‌ جعفری‌، ص‌ 23ـ27، 47ـ 55؛ کاتب‌ یزدی‌، ص‌ 19ـ27، 80 ـ 88). از این‌ جلد تنها یک‌ نسخة‌ خطی‌ شناخته‌ شده‌ که‌ در کتابخانة‌ ملی‌ پاریس‌ به‌ شمارة‌ 153 موجود است‌ (بافقی‌، ج‌ 3، همان‌ مقدمه‌، ص‌ نه‌).جلد دوم‌ به‌ حوادث‌ یزد در عصر صفوی‌، از ابتدای‌ سلطنت‌ شاه‌ اسماعیل‌ تا روزگار مؤلف‌ اختصاص‌ دارد و در 1088، در دورة‌ پادشاهی‌ شاه‌ سلیمان‌ (1077ـ1106)، در شاه‌جهان‌آباد تألیف‌ شده‌ و نام‌ شاه‌سلیمان‌ در خطبة‌ این‌ مجلد آمده‌ است‌ ( رجوع کنید بهبافقی‌، ج‌ 2، ص‌ 105ـ196، 198ـ215). مطالب‌ این‌ مجلد بیشتر از تاریخ‌ عالم‌ آرای‌ عباسی‌ * استخراج‌ شده‌ و هنوز تمام‌ آن‌ به‌ چاپ‌ نرسیده‌ است‌. ایرج‌ افشار خطبه‌ و فهرست‌ عناوین‌ گفتارها و پنج‌ گفتار کوتاه‌ از آن‌ مجلد را، بر اساس‌ بخشی‌ از مجموعة‌ or.1963 کتابخانة‌ موزة‌ بریتانیا ( رجوع کنید به ریو ، ج‌ 3، ص‌ 1039)، در مجلة‌ فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌ (ج‌ 11، 1342 ش‌، ص‌ 193ـ 228) چاپ‌ کرده‌ است‌. بنا به‌ فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ موجود در موزة‌ سالار جنگ‌ حیدرآباد دکن‌ ( رجوع کنید به اشرف‌، ج‌ 1، ص‌ 214ـ216، ش‌ 195)، یک‌ نسخة‌ کامل‌ از این‌ مجلد در آن‌ موزه‌ وجود دارد ولی‌ هنوز ریزفیلمی‌ (میکروفیلمی‌) از آن‌ در ایران‌ موجود نیست‌.جلد سوم‌ که‌ مفصّل‌تر از دو جلد قبلی‌ است‌، در پنج‌ مقاله‌ و یک‌ خاتمه‌ تنظیم‌ شده‌ است‌: مقالة‌ اول‌ در پنج‌ مجلس‌، شامل‌ سادات‌، حکام‌ و وزرا، کلانتران‌، مستوفیان‌، مین‌باشیان‌ و یوزباشیان‌؛ مقالة‌ دوم‌ در ده‌ فصل‌ در بارة‌ علما و فضلا، قضات‌، محتسبان‌، واعظان‌، خطیبان‌، منجمان‌، خطاطان‌، طبیبان‌ و حکیمان‌، شاعران‌، اشراف‌ و اعیان‌، و مطالبی‌ در بارة‌ صلحا و هنروران‌؛ مقالة‌ سوم‌ در بارة‌ امامزادگان‌ و مشایخ‌؛ مقالة‌ چهارم‌ در پنج‌ گفتار در بارة‌ مساجد، مدارس‌ و بقعه‌ها و خانقاهها و رباطها و مَصانع‌ (آبگیرها)، قُرا و مزارع‌، سبب‌ بنای‌ یزد و مقالة‌ پنجم‌ در ذکر بعضی‌ از غرایب‌ روزگار و احوال‌ مؤلف‌. از این‌ مجلد بیش‌ از بیست‌ نسخه‌ در کتابخانه‌ها موجود است‌. از این‌ میان‌، ایرج‌ افشار، نسخة‌ موجود در کتابخانة‌ موزة‌ بریتانیا را، به‌ شماره‌های‌ or. 210 و or.211 ( رجوع کنید بهریو، ج‌ 1، ص‌ 207ـ 208) که‌ به‌ خط‌ مؤلف‌ و در حکم‌ نسخة‌ پیش‌نویس‌ اوست‌، مبنای‌ تصحیح‌ متن‌ قرار داده‌ و در 1340 ش‌، آن‌ را چاپ‌ و منتشر کرده‌ است‌.این‌ متن‌، از لحاظ‌ جغرافیای‌ تاریخی‌ یزد یگانه‌ است‌. مؤلف‌ به‌ منابع‌ معتبری‌ دسترسی‌ داشته‌ ولی‌ بخشهایی‌ که‌ در بارة‌ پیشینة‌ تاریخی‌ یزد، به‌ ویژه‌ پیش‌ از ساسانیان‌، و وقایع‌ شهرهای‌ دیگر است‌ چندان‌ اعتبار ندارد زیرا به‌ تبعیت‌ از پیشینیان‌ آن‌ مطالب‌ را نوشته‌ است‌ (محبوبی‌ اردکانی‌، ص‌ 87). شهر یزد به‌ هنگام‌ تألیف‌ کتاب‌، هفده‌ محله‌ داشته‌ است‌. مؤلف‌ تقریباً همه‌ دیه‌های‌ معتبر و اساسی‌ آنجا را وصف‌ و قناتها و آب‌انبارها و مسجدها و مدرسه‌های‌ مهمی‌ را که‌ تا عصر صفوی‌ باقی‌ مانده‌ بودند، معرفی‌ کرده‌ است‌ (بافقی‌، ج‌ 3، همان‌ مقدمه‌، ص‌ یازده‌).جامع‌ مفیدی‌ از این‌ نظر که‌، به‌ طور پراکنده‌، ما را با احوال‌ زردشتیان‌ و مبادی‌ اجتماعی‌ و مدنی‌ آنها آشنا می‌کند، مأخذی‌ منحصر به‌فرد است‌. شرح‌ احوال‌ اعیان‌، رجال‌ و معاریف‌ دانشمندان‌ و شاعران‌ و هنروران‌ در این‌ مجموعه‌، به‌ ویژه‌ آن‌ طبقه‌ از رجال‌ یزد که‌ به‌ هندوستان‌ مهاجرت‌ کرده‌ بودند، خود در حکم‌ کتاب‌ طبقات‌ و تذکرة‌ بزرگان‌ یزد است‌ و در قیاس‌ با نمونه‌های‌ مشابه‌، مزیتهایی‌ دارد. مؤلف‌ همچنین‌ اشعار فراوانی‌ از شعرا در کتاب‌ خود آورده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهج‌ 3، ص‌ 10ـ 11، 434ـ435).جامع‌ مفیدی‌ از لحاظ‌ اشتمال‌ بر کلمات‌ و اصطلاحات‌ دیوانی‌ و مناصب‌ شرعی‌، تشریح‌ احتساب‌ و طبقات‌ مردم‌، وضع‌ اوقاف‌، چگونگی‌ عزل‌ و نصب‌ حکام‌، مراتب‌ و مدارج‌ لشکری‌ و به‌طورکلی‌ اوضاع‌ جامعة‌ عصر صفوی‌، در تحقیقات‌ تاریخی‌ و تتبعات‌ اجتماعی‌ بسیار ارزشمند است‌ (بافقی‌، ج‌ 3، همان‌ مقدمه‌، ص‌ یازده‌). همچنین‌ اصطلاحات‌ خاص‌ آن‌ منطقه‌ در دورة‌ مؤلف‌ را نیز در بر دارد، مانند آقچة‌ عراقی‌ (ج‌ 3، ص‌ 615)، اشتلم‌ (ج‌ 3، ص‌ 540)، اطلس‌ ششتری‌ (ج‌ 3، ص‌ 125)، بار پازی‌ (بوجاری‌، باد دادن‌ گندم‌ در موقع‌ خرمن‌؛ ج‌ 3، ص‌ 561)، پده‌ (نام‌ درختی‌ بیابانی‌؛ ج‌ 3، ص‌ 726)، پُرسه‌ (مجلس‌ ترحیم‌؛ ج‌ 3، ص‌ 22)، دُت‌ (دختر در گویش‌ زردشتیان‌؛ ج‌ 3، ص‌ 725)، شوره‌بیز (نوعی‌ غربال‌؛ ج‌ 3، ص‌ 185)، گاو پهلو (اصطلاحی‌ در قلعه‌سازی‌؛ ج‌ 3، ص‌ 738). این‌ اصطلاحات‌، در متون‌ دیگر یا نیست‌ یا نادر است‌.منابع‌: محمدمفیدبن‌ محمود بافقی‌، جامع‌ مفیدی‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، ج‌ 1، تهران‌ 1342 ش‌، ج‌ 3، تهران‌ 1340 ش‌؛ همو، «جزئی‌ از جلد دوم‌ جامع‌ مفیدی‌ »، چاپ‌ ایرج‌ افشار، در فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌ ، ج‌ 11 (1342 ش‌)؛ جعفربن‌ محمد جعفری‌، تاریخ‌ یزد ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1343 ش‌؛ احمدبن‌ حسین‌ کاتب‌ یزدی‌، تاریخ‌ جدید یزد ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1357 ش‌؛ حسین‌ محبوبی‌ اردکانی‌، « ] در بارة‌ [ جامع‌ مفیدی‌ »، راهنمای‌ کتاب‌ ، سال‌ 7، ش‌ 1 (پاییز 1343)؛Muh ¤ammad Ashraf, A catalogue of the Persian manuscripts in The Salar Jung Museum & Library , Hyderabad 1965-1975; Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum , London 1966.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ایرج افشار

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 9
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده