جامع الرواة (نام کامل آن : جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد )
معرف
کتابی‌ رجالی‌ به‌ عربی‌ از محمدبن‌ علی‌ اردبیلی‌، عالم‌ عصر صفوی‌
متن
جامعُ الرُواة‌ (نام‌ کامل‌ آن‌: جامعُ الرُواة‌ و اِزاحةِ الاشتباهات‌ عن‌ الطرقِ و الاَسناد )، کتابی‌ رجالی‌ به‌ عربی‌ از محمدبن‌ علی‌ اردبیلی‌، عالم‌ عصر صفوی‌. به‌ جز اشارات‌ کوتاه‌ خود اردبیلی‌ در جامع‌ الرواة‌ ، مطلب‌ چندانی‌ در بارة‌ زندگی‌ او در منابع‌ نیامده‌ است‌. وی‌ در حدود 1058 به‌ دنیا آمد (حسینی‌ اشکوری‌، ص‌ 121). او (ج‌ 1، ص‌ 153) از استادان‌ خود به‌ جعفربن‌ عبداللّه‌ کمره‌ای‌ (قاضی‌ کمره‌ای‌ * ، متوفی‌ 1115) اشاره‌ کرده‌ و گفته‌که‌ تمام‌ علوم‌ متداول‌ را نزد او خوانده‌ است‌. همچنین‌ اردبیلی‌ (ج‌2، ص‌152) از دیگر استاد خود، محمدعلی‌ بن‌ احمد استرآبادی‌، نام‌ برده‌ و او را ستوده‌ است‌. از دیگر مشایخ‌ وی‌، محمدباقر مجلسی‌ بوده‌ که‌ در 17 ذیقعدة‌ 1098 به‌ اردبیلی‌ اجازة‌ عام‌ روایت‌ آثار خود را داده‌ است‌ (برای‌ متن‌ اجازه‌ رجوع کنید بهاردبیلی‌، ج‌2، ص‌549 ـ552؛ حسینی‌ اشکوری‌، ص‌ 122ـ 127). در آغاز این‌ اجازه‌، مجلسی‌ اشاره‌ کرده‌ که‌ اردبیلی‌ بسیاری‌ از آثار حدیثی‌ و عقلی‌ را نزد او قرائت‌ کرده‌ است‌ ( رجوع کنید بهاردبیلی‌، ج‌ 2، ص‌ 549 ـ550). بنا بر نوشتة‌ آقارضی‌ قزوینی‌ بر پشت‌ نسخه‌ای‌ از جامع‌ الرواة‌ ، اردبیلی‌ در کربلا و در ذیقعدة‌ 1101 وفات‌ کرده‌ است‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، 1372ش‌، ص‌ 640).جامع‌الرواة‌ مهم‌ترین‌ اثر شناخته‌شدة‌ اردبیلی‌ است‌. این‌ کتاب‌ از لحاظ‌ شیوة‌ بحث‌ مؤلف‌ و کارآمدی‌ و سودمندی‌، در دانش‌ رجال‌ و روند نگارش‌ آثار رجالی‌، جایگاهی‌ ویژه‌ دارد. اردبیلی‌ در مقدمه‌ (ج‌ 1، ص‌ 3ـ6)، هدف‌، روش‌ و شیوة‌ تدوین‌ کتاب‌ را بیان‌ کرده‌ است‌. وی‌ در هنگام‌ فراگرفتن‌ احادیث‌ اهل‌بیت‌ علیهم‌السلام‌، خود را ملزم‌ به‌ بررسی‌ صحت‌ طریق‌ یا ضعف‌ آن‌، معلوم‌ یا مجهول‌ بودن‌ روات‌ و حُسن‌ یا وثاقت‌ آنها کرده‌، اما در حین‌ تتبع‌ و مراجعه‌ به‌ منابع‌ بسیار، به‌ لحاظ‌ یادکرد راویان‌ بدون‌ ذکر مشخصات‌، و نیز اختلاف‌ نسخه‌ها دچار حیرت‌ می‌شده‌ و راهی‌ برای‌ ترجیح‌ حکم‌ به‌ صحت‌ یا ضعف‌ نمی‌یافته‌ و، همچون‌ بسیاری‌ از فقیهان‌، نظر می‌داده‌ که‌ حدیث‌، ضعیف‌ است‌، و حال‌ آنکه‌ به‌واقع‌ چنین‌ نبوده‌ است‌؛ وی‌ تأکید کرده‌ که‌ اینگونه‌ روایات‌ در منابع‌ حدیثی‌ فراوان‌ است‌ ( رجوع کنید به اردبیلی‌، ج‌ 1، ص‌ 3). اردبیلی‌ برای‌ حل‌ این‌ مشکل‌، بعد از تأمل‌ و بررسی‌ شیوه‌های‌ گوناگون‌، به‌ این‌ نتیجه‌ رسیده‌ که‌ از طریق‌ تأمل‌ در راوی‌ و مرویٌعنه‌ می‌توان‌ ابهام‌ موجود در نام‌ راویان‌ را زدود و چه‌ بسا به‌ هویت‌ واقعی‌ راویان‌ پی‌برد. اردبیلی‌ (ج‌ 1، ص‌ 4ـ5)، پس‌ از اشاره‌ به‌ این‌ شیوه‌، توضیح‌ داده‌ است‌ که‌ هیچ‌یک‌ از عالمان‌ رجالی‌ چنین‌ شیوه‌ای‌ نداشته‌ و تنها گاه‌ به‌ اشاراتی‌ کوتاه‌ در بارة‌ راویانِ یک‌ فرد بسنده‌ کرده‌اند؛ اما او نام‌ تمام‌ راویان‌ را گرد آورده‌ است‌. وی‌ (ج‌ 1، ص‌ 5، 7) عناوین‌ کتابها و شیوة‌ خود را در جمع‌ و تدوین‌ ذکر کرده‌ است‌. با توجه‌ به‌ آنچه‌ در این‌ مقدمه‌ آمده‌، باید این‌ کتاب‌ را روشنگری‌ در باب‌ مشترکات‌ (اسمهای‌ مشابه‌) و اولین‌ اثر مکتوب‌ در این‌ زمینه‌ دانست‌. آقابزرگ‌ طهرانی‌ (1337 ش‌، ستون‌ 429) هم‌ آن‌ را تمییز المشترکات‌ خوانده‌ است‌.جامع‌ الرواة‌ را همچنین‌ می‌توان‌ ذیلی‌ بر تلخیص‌ المقال‌ فی‌ تحقیق‌ احوال‌ الرجال‌ (رجال‌ وسیط‌) میرزامحمد استرآبادی‌ دانست‌. به‌گفتة‌ آیت‌اللّه‌ بروجردی‌ (اردبیلی‌، ج‌ 1، مقدمه‌، ص‌ ج‌) نیز جامع‌ الرواة‌ ذیلی‌ بر تلخیص‌ المقال‌ استرآبادی‌ است‌ و اردبیلی‌ دیباچة‌ آن‌ را تلخیص‌ کرده‌ و آنگاه‌ تراجم‌ رجال‌ را، بر اساس‌ ترتیب‌ تلخیص‌ المقال‌ و با عین‌ عبارات‌ آن‌، گزارش‌ نموده‌ و اگر در نقد الرجال‌ یا کتب‌ اربعه‌ مطالب‌ مفید دیگری‌ یافته‌، بر آن‌ افزوده‌ است‌.اردبیلی‌ نام‌ راویان‌ را به‌ صورت‌ کامل‌، افزون‌ بر نامهایی‌ که‌ در منابع‌ رجالی‌ شیعه‌ ذکر شده‌ و نامهایی‌ که‌ در منابع‌ رجالی‌ نبوده‌ و در کتب‌ چهارگانة‌ حدیثی‌ شیعه‌ آمده‌، آورده‌ است‌. این‌ نامها (846 ، 7 نام‌)، که‌ بخش‌ عمدة‌ کتاب‌ را تشکیل‌ می‌دهند، به‌ ترتیب‌ حروف‌ الفبا تنظیم‌ شده‌اند. فصلی‌ نیز به‌ کنیه‌ها با تعبیر «ابو»، فصلی‌ به‌ نامهایی‌ که‌ با «ابن‌» شروع‌ می‌شوند (155 مورد) و فصلی‌ دیگر به‌القاب‌ و نسبتهای‌ مشهور راویان‌ (208 عنوان‌) اختصاص‌ یافته‌ است‌. فصلی‌ نیز به‌ نام‌ زنان‌ (88 نفر) اختصاص‌ دارد. در فصلی‌ نیز آنچه‌ صورت‌ ابهام‌ داشته‌، چون‌ «عن‌ رجل‌» و «عن‌ شیخ‌ من‌ اصحابنا»، ذکر شده‌ است‌. به‌ این‌ ترتیب‌، در مجموع‌ 050 ، 9 عنوان‌ در فصل‌ نامها، کنیه‌ها، لقبها و دیگر فصلها آمده‌ است‌. اردبیلی‌ بعد از ذکر عبارات‌ استرآبادی‌، که‌ پایان‌ آنها را با رمز «مح‌» مشخص‌ کرده‌، اگر در کتاب‌ نقد الرجال‌ تفرشی‌ مطلب‌ مهمی‌ یافته‌ که‌ استرآبادی‌ آن‌ را نیاورده‌، آن‌ مطلب‌ را نقل‌ و با رمز «س‌» آن‌ را معیّن‌ کرده‌ است‌. افزون‌ بر اینها، مواردی‌ را از الفهرست‌ شیخ‌ منتجب‌الدین‌ با رمز «جب‌» افزوده‌ است‌.از ویژگیهای‌ مهم‌ کتاب‌ اردبیلی‌ روشن‌ کردن‌ طبقة‌ روات‌ است‌. او در مقابل‌ نام‌ هر یک‌ از اصحاب‌ امامان‌، رمز نام‌ آن‌ امام‌ را، بر اساس‌ رمزهای‌ ابواب‌ رجال‌ شیخ‌طوسی‌، یاد کرده‌ است‌. همچنین‌ کوشیده‌است‌ تا پس‌ از ذکر نام‌ راوی‌ و دادن‌ آگاهیهای‌ لازم‌ در بارة‌ او، نام‌ کسانی‌ را که‌ از آن‌ راوی‌ روایت‌ کرده‌اند، ذکر کند و برای‌ این‌ کار روایات‌ هر راوی‌را از کتابهای‌ چهارگانة‌ حدیثی‌ شیعه‌، الفهرست‌ شیخ‌طوسی‌، الفهرست‌ شیخ‌منتجب‌الدین‌، مشیَخة‌ کتاب‌ من‌ لایحضره‌ الفقیه‌ ابن‌بابویه‌ و مشیخة‌ تهذیب‌الاحکام‌ شیخ‌طوسی‌ استخراج‌ کرده‌ و به‌ ترتیب‌، با نشانه‌های‌ خاص‌، به‌ آنها ارجاع‌ داده‌ است‌.اردبیلی‌ با این‌ تلاش‌، راهی‌ برای‌ شناخت‌ راویان‌ و تمییز مشترکات‌ گشوده‌ و مشکلات‌ فراوانی‌ را حل‌ کرده‌ است‌. او از بسیاری‌ از راویان‌ مجهول‌ رفع‌ ابهام‌ کرده‌ و اسانید متعددِ به‌ ظاهر مرسل‌ را مسند ساخته‌ و روایات‌ ضعیف‌ را از ضعف‌ رهانده‌ است‌. ویژگی‌ چنین‌ روشی‌ شناسایی‌ و معرفی‌ بسیاری‌ از روات‌ امامیه‌ است‌ که‌ در منابع‌ معمول‌ رجالی‌ شرح‌ حال‌ آنها ذکر نشده‌ است‌. اردبیلی‌ (ج‌1، ص‌6) تصریح‌ کرده‌ قریب‌ دوازده‌ هزار روایت‌ را که‌ عالمان‌ به‌ صورتهای‌ یاد شده‌ می‌پنداشتند، با این‌ شیوه‌ تصحیح‌ کرده‌است‌. جامع‌الرواة‌ خاتمه‌ای‌ دارد که‌ مؤلف‌ در آن‌از موضوعات‌ مهمی‌ سخن‌ گفته‌ و آنها را با عنوان‌ «فوائد» گزارش‌ کرده‌ است‌. این‌ فوائد بر گرفته‌ از تلخیص‌ المقال‌ و نقد الرجال‌ است‌ که‌ با همان‌ رمزها مشخص‌ شده‌اند ( رجوع کنید به اردبیلی‌، ج‌ 2، ص‌461ـ473).تألیف‌ جامع‌ الرواة‌ حدود بیست‌ سال‌ طول‌ کشید و در 19 ربیع‌الاول‌ 1100 به‌ پایان‌ رسید. این‌ کتاب‌، به‌ سبب‌ جامعیت‌ و اشتمال‌ آن‌ بر رجال‌ کتب‌ اربعه‌، مورداستفادة‌ فراوان‌ عالمان‌ و فقهای‌ امامیه‌ قرار گرفته‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به حائری‌، ص‌ 49، 145، 170، 357، 376؛ غروی‌ تبریزی‌، ج‌ 6، ص‌ 313). آقابزرگ‌ طهرانی‌ (1403، ج‌ 5، ص‌ 55) این‌ کتاب‌ را بی‌نظیر، و سبحانی‌ (ص‌ 129) مؤلف‌ را مبتکر در این‌ فن‌ دانسته‌ و کارآمدی‌ اثرش‌ را ستوده‌ است‌. شیوة‌ اردبیلی‌ در بهره‌گیری‌ از اسانید برای‌ تمییز مشترکات‌، موردتوجه‌ عالمان‌ امامیه‌ قرار گرفته‌ است‌. آیت‌اللّه‌ بروجردی‌ نیز چنین‌ شیوه‌ای‌ را در بحثهای‌ رجالی‌ خود، پیش‌ از اطلاع‌ از روش‌ کتاب‌ جامع‌الرواة‌ ، به‌ کار بسته‌ و آن‌ را با گسترده‌ کردن‌ منابع‌، کمال‌ بخشیده‌ است‌ ( رجوع کنید به حسینی‌ جلالی‌، ص‌ 133ـ140). آیت‌اللّه‌ خویی‌ نیز در معجم‌ رجال‌الحدیث‌ ، در بحث‌ رجال‌ امامیه‌، شیوه‌ای‌ شبیه‌ به‌ کار اردبیلی‌ داشته‌ است‌. اردبیلی‌ در جامع‌الرواة‌ در بارة‌ برخی‌ از عالمان‌ معاصر خود مطالب‌ کوتاهی‌ آورده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ 1، ص‌ 28، 30، 235، 298ـ299، 320ـ322، 544).جامع‌الرواة‌ به‌ سفارش‌ و تأکید آیت‌اللّه‌ بروجردی‌ و همراه‌ مقدمة‌ کوتاه‌ و پرنکتة‌ وی‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ (قم‌ 1380) و پس‌ از آن‌ بارها منتشر شده‌ است‌. سیدحسین‌ حسینی‌ قزوینی‌ (متوفی‌ 1208) آن‌ را در ضمن‌ کتاب‌ معارج‌ الاحکام‌ خود تلخیص‌ کرده‌ است‌ (آقابزرگ‌طهرانی‌، 1403، ج‌21، ص‌178). سیدعلی‌محمد دستغیب‌، نام‌ راویان‌ موثق‌ آن‌ را با عنوان‌ معجم‌ الثقات‌ فی‌ جامع‌ الرواة‌ ، گردآوری‌ کرده‌ است‌.اردبیلی‌ کتابی‌ نیز به‌ نام‌ تصحیح‌ الاسانید (آقابزرگ‌ طهرانی‌، 1403، ج‌ 4، ص‌ 193) داشته‌ که‌ تلخیصی‌ از آن‌ را در انتهای‌ جامع‌الرواة‌ آورده‌ است‌ ( رجوع کنید به ج‌ 2، ص‌ 473ـ530). این‌ کتاب‌ در بارة‌ طرق‌ شیخ‌طوسی‌، مذکور در مشیخة‌ تهذیب‌ الاحکام‌ و الاستبصار و کتاب‌ الفهرست‌ است‌.منابع‌: محمدمحسن‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة‌ الی‌ تصانیف‌ الشیعة‌ ، چاپ‌ علی‌نقی‌ منزوی‌ و احمد منزوی‌، بیروت‌ 1403/1983؛ همو، طبقات‌ اعلام‌ الشیعة‌: کواکب‌ المنتشرة‌ فی‌القرن‌ الثانی‌ بعد العشرة‌ ، چاپ‌ علی‌ نقی‌ منزوی‌، تهران‌ 1372 ش‌؛ همو، مصفی‌ المقال‌ فی‌ مصنفی‌ علم‌الرجال‌ ، چاپ‌ احمد منزوی‌، تهران‌ 1337 ش‌؛ محمدبن‌ علی‌ اردبیلی‌، جامع‌ الرواة‌ و ازاحة‌ الاشتباهات‌ عن‌ الطرق‌ و الاسناد ، بیروت‌ 1403/1983؛ مرتضی‌ حائری‌، کتاب‌ الخمس‌ ، تحقیق‌ محمدحسین‌ امراللهی‌، قم‌ 1418؛ احمد حسینی‌ اشکوری‌، اجازات‌ الحدیث‌ التی‌ کتبها شیخ‌ المحدثین‌ و محیی‌ معالم‌الدین‌ المولی‌ محمدباقر المجلسی‌ الاصبهانی‌: 1037ـ1110 ه ، قم‌ 1410؛ محمدرضا حسینی‌ جلالی‌، المنهج‌ الرجالی‌ و العمل‌ الرائد فی‌ الموسوعة‌ الرجالیة‌ لسید الطائفة‌ آیة‌اللّه‌العظمی‌ البروجردی‌ ، قم‌ 1378 ش‌؛ جعفر سبحانی‌، کلیات‌ فی‌ علم‌ الرجال‌ ، قم‌ 1423؛ علی‌ غروی‌ تبریزی‌، التنقیح‌ فی‌ شرح‌ العروة‌ الوثقی‌: کتاب‌ الطهارة‌ ، تقریرات‌ درس‌ آیة‌اللّه‌ خوئی‌، ج‌ 6، قم‌ 1410.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدعلی مهدوی راد

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 9
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده