جاسک
معرف
شهرستانی‌ در استان‌ هرمزگان‌
متن
جاسک‌ ، شهرستانی‌ در استان‌ هرمزگان‌. این‌ شهرستان‌ در جنوب‌شرقی‌ استان‌ هرمزگان‌ قرار دارد. از شمال‌ به‌ شهرستان‌ کهنوج‌ (در استان‌ کرمان‌)، از مشرق‌ به‌ شهرستان‌ نیک‌ شهر و چابهار (در استان‌ سیستان‌ و بلوچستان‌)، از جنوب‌ به‌ دریای‌ عمان‌ و از مغرب‌ به‌ شهرستان‌ میناب‌ محدود می‌شود و مشتمل‌ است‌ بر دو بخش‌: بَشاگِرد * در شمال‌ شهرستان‌ (به‌ مرکزیت‌ اَنْگُهْران‌/ گوهران‌) با دهستانهای‌ جَکْدانْ/ جَگدْان‌، گافْرو پارمُون‌، انگهران‌ و سردشت‌، و بخش‌ مرکزی‌ در جنوب‌ شهرستان‌ با دهستانهای‌ گابْریک‌، کَنْگان‌، جاسک‌ و سُوَرک‌. مرکز بخش‌ مرکزی‌، بندر جاسک‌ است‌.آبادیهای‌ شمالی‌ این‌ شهرستان‌ کوهستانی‌ است‌. رشته‌کوه‌ بشاگرد غربی‌ که‌ در شمال‌ شهرستان‌ جاسک‌ است‌، از کل‌ رشته‌ کوه‌ بشاگرد ارتفاع‌ کمتری‌ دارد. بلندترین‌ قلة‌ رشته‌ کوه‌ بشاگرد در این‌ شهرستان‌، مُهْره‌ (ارتفاع‌ 046 ، 2 متر) است‌. دیگر کوههای‌ مهم‌ این‌ شهرستان‌ عبارت‌اند از: گورکوه‌ (ارتفاع‌ 918 ، 1 متر)، گوک‌ (ارتفاع‌ 395 ، 1 متر)، سیبا (ارتفاع‌ 748 ، 1 متر)، مَلْکَمو (ارتفاع‌ 411 ، 1 متر)، بَهْمَدی‌ (ارتفاع‌ 921 متر) و جَنگو (ارتفاع‌ 682 متر؛ رزم‌آرا، ج‌ 8، ص‌ 94؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 136، ص‌ 1، 5 و جاهای‌ دیگر؛ جعفری‌، ج‌ 1، ص‌ 483، 485، 522 و جاهای‌ دیگر). از شمال‌ به‌ جنوب‌ به‌ تدریج‌ از ارتفاع‌ شهرستان‌ کاسته‌ می‌شود تا به‌ دشت‌ ساحلی‌ دریای‌ عمان‌ ختم‌ می‌گردد. سواحل‌ شهرستان‌ در بعضی‌ نقاط‌ رُسی‌ با بافت‌ سست‌ و ماسه‌ای‌ و در بعضی‌ نقاط‌ صخره‌ای‌ است‌ (درویش‌زاده‌، ص‌ 742؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 136، ص‌ 5).مهم‌ترین‌ معادن‌ شهرستان‌ که‌ در شمال‌ و در بخش‌ بشاگرد قرار دارند، آهک‌، سنگ‌ گچ‌، سنگ‌ نمک‌، آهن‌، منگنز، آزبست‌ (پنبة‌نسوز)، خاک‌ سرخ‌، گوگرد، کرومیت‌، و تالک‌ (یا تلق‌/ طلق‌) است‌ ( راهنمای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، ج‌ 22، ص‌ 173).رودهای‌ مهم‌ شهرستان‌ از مشرق‌ به‌ مغرب‌ عبارت‌اند از: سِدیچ‌، گابْریک‌، جَگین‌/ جَغین‌، کهنه‌، شهرنو، جاسک‌، بَهْمَدی‌، تَوَرْکَند، چَلَپّی‌ و گُرازی‌. این‌ رودها فصلی‌اند و با جهت‌ عمومی‌ شمال‌ به‌ جنوب‌، در فصل‌ پرآبی‌ به‌ دریای‌ عمان‌ می‌ریزند و فقط‌ آبِ رودِ جگین‌ شیرین‌ است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 136، ص‌ 5، 16ـ17 و جاهای‌ دیگر؛ افشین‌، ج‌ 1، ص‌ 138ـ139، 213 و جاهای‌ دیگر؛ جعفری‌، ج‌ 2، ص‌ 168، 264، 414 و جاهای‌ دیگر).آب‌ و هوای‌ شهرستان‌ جاسک‌، به‌ سبب‌ واقع‌ شدن‌ در کنار دریای‌عمان‌، گرم‌ و مرطوب‌ است‌ (رزم‌آرا، همانجا؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 136، ص‌ 5). از گیا چندین‌ هزار اصله‌ مرکّبات‌، خرما، کِرِت‌، کَهور، کُنار، اِسکَنبیل‌، اِشْبَرق‌ و موز دارد. در ارتفاعات‌ آن‌ بادام‌ وحشی‌ و در مشرق‌ بندر جاسک‌، در دهانه‌ها و مصب‌ رودهای‌ جگین‌ و جاسک‌ و شهرنو، جنگل‌ حَرّا وجود دارد ( راهنمای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، ج‌ 22، ص‌170؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، همانجا). در مراتع‌ آن‌ گیاهانی‌ با کاربرد دارویی‌ و صنعتی‌، مانند کلپوره‌ و آویشن‌ و گَوَن‌، می‌روید. از زیا کَل‌ و قوچ‌ و میش‌ در ارتفاعات‌، پلنگ‌ و کفتار و آهو و گرگ‌ و گراز و روباه‌ در دشت‌، و سوسمار و مار و انواع‌ خرچنگ‌ و صدف‌ و لاک‌پشت‌ در نواحی‌ ساحلی‌ دارد و پرندگان‌ بومی‌ و مهاجر آن‌ عبارت‌اند از: کبک‌، عقاب‌، تیهو، حواصیلِ هندی‌، کبوتر دریایی‌ و مرغ‌ ماهی‌خوار ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 136، ص‌ 5، 22، ج‌ 137، ص‌ 24 و جاهای‌ دیگر).اساس‌ فعالیت‌ اقتصادی‌ اهالی‌، کشاورزی‌ و دامداری‌ است‌. گندم‌، ذرت‌، تره‌بار، مرکّبات‌، توتون‌، خرما، موز و گیاهان‌ علوفه‌ای‌ از محصولات‌ آنجاست‌. زنبورعسل‌، گوسفند، گاو، شتر و بزِ تالی‌ (بز مقاوم‌ در آب‌ و هوای‌ منطقه‌) نیز در آنجا پرورش‌ داده‌ می‌شود (همانجاها؛ برای‌ اطلاع‌ بیشتر رجوع کنید به حسینی‌ ابری‌، ج‌ 2، ص‌ 115ـ 118). همچنین‌ ماهیگیری‌ نقش‌ مهمی‌ در اقتصاد شهرستان‌ دارد. انواع‌ ماهیهایی‌ که‌ در آنجا صید می‌شود عبارت‌اند از: هَوُور، ساردین‌، شیر (قباد) ماهی‌، میش‌ ماهی‌، مقوا ماهی‌، و سارُم‌ ماهی‌. ممتازترین‌ میگوی‌ ایران‌ به‌ نام‌ میگوی‌ اَندی‌ کُوسْ (با وزن‌ بیشتر و اندازه‌ و طعم‌ بهتر از انواع‌ دیگر) در جاسک‌ صید می‌شود. یک‌ ماهی‌ غیرخوراکی‌، با نام‌ محلی‌ موتو نیز صید می‌گردد که‌ به‌ مصرف‌ دام‌ می‌رسد. مراکز صید شهرستان‌، دو روستای‌ بَحَلْ و یک‌بنی‌، در نزدیکی‌ بندر جاسک‌ قرار دارند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌136، ص‌ 1، 6؛ راهنمای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، ج‌ 22، ص‌ 172؛ نوروزی‌، ص‌ 8). صنایع‌ دستی‌ زنان‌ شهرستان‌ حصیربافی‌، بافت‌ زیرانداز و خرسک‌ پشمی‌، کُمه‌دوزی‌، سوزن‌دوزی‌، خورجین‌ و جوال‌دوزی‌ است‌. کپرها، که‌ خانة‌ بعضی‌ از اهالی‌اند، از شاخه‌ها و برگهای‌ نخل‌ ساخته‌ می‌شوند ( راهنمای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، ج‌ 22، ص‌ 174).طایفة‌ بشاگردی‌ در آبادیهای‌ واقع‌ در دره‌ها و ارتفاعاتِ بخش‌ بشاگرد، و طوایف‌ بلوچ‌ در دشت‌ زندگی‌ می‌کنند. گروهی‌ از ساکنان‌ این‌ شهرستان‌، سیاهپوست‌اند که‌ منشأ برخی‌ از آنان‌ افریقایی‌ (زنگباری‌ ـ تانزانیایی‌) است‌ و گروهی‌ دیگر از نژاد ساحلی‌اند که‌ از خلیج‌فارس‌ تا دماغة‌ امید در جزایر غربی‌ اقیانوس‌ هند، پراکنده‌ شده‌اند (محیط‌ طباطبائی‌، ص‌ 92؛ نوروزی‌، ص‌ 7؛ نیز رجوع کنید به کرزن‌، ج‌ 2، ص‌ 321).در دو دهة‌ اخیر، برای‌ توسعة‌ بخش‌ بشاگرد اقداماتی‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به حسینی‌ ابری‌، ج‌ 2، جاهای‌ متعدد).اهالی‌ جاسک‌ شیعة‌ دوازده‌ امامی‌ و عده‌ای‌ از آنان‌ نیز سنّیِ حنفی‌اند. اهالی‌ به‌ فارسی‌، عربی‌ و بلوچی‌ سخن‌ می‌گویند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ص‌ 1، 5). طبق‌ سرشماری‌ رسمی‌ 1375 ش‌، جمعیت‌ شهرستان‌ 214 ، 56 تن‌ بوده‌ است‌ که‌ از آن‌ میان‌ 147 ، 47 (ح 83%) روستانشین‌ و بقیه‌ شهرنشین‌ بوده‌اند (مرکز آمار ایران‌، 1376 ش‌، ص‌ یازده‌).طبق‌ قانون‌ تشکیلات‌ ایالات‌ و دستورالعمل‌ حکام‌ (مصوب‌ 14 ذیقعدة‌ 1325)، جاسک‌ یکی‌ از بخشهای‌ تابعة‌ شهرستان‌ عباسی‌ در استان‌ جنوب‌ بود (ایران‌. قوانین‌ و احکام‌، ص‌ 68، 74). مسعود کیهان‌ در1311 ش‌، جاسک‌ را از بندرهای‌ عمدة‌ بلوچستان‌ ذکر کرده‌ است‌ (ج‌ 2، ص‌ 262) که‌ از 1316 ش‌ جزو استان‌ هشتم‌ (کرمان‌ و مُکْرَان‌) و یکی‌ از بخشهای‌ بندرعباس‌ به‌شمار می‌رفت‌ (ایران‌. قانون‌ تقسیمات‌ کشوری‌ آبان‌ 1316، ص‌ 15 مکرر). این‌ بخش‌ در 1340 ش‌ جزو فرمانداری‌ کل‌ بنادر و جزایر بحر عمان‌ بود ( دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ «تقسیمات‌ کشور ایران‌»). در نشریة‌ سرشماری‌ عمومی‌ مرکز آمار ایران‌ در آبان‌ 1355 ( رجوع کنید به مرکز آمار ایران‌، 1359 ش‌، ص‌ ذ)، نام‌ جدید این‌ فرمانداری‌ کل‌، استان‌ هرمزگان‌ ذکر شده‌ و جاسک‌، بخش‌ و مرکز بخشی‌ در شهرستان‌ بندرعباس‌ این‌ استان‌ بوده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ کشور، ص‌ 27) که‌ در 12 دی‌ 1366 شهرستانی‌ مستقل‌ گردید (ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ برنامه‌ریزی‌ و خدمات‌ مدیریت‌، ص‌ 100؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌، ذیل‌ «استان‌ هرمزگان‌»).در بارة‌ وجه‌تسمیة‌ جاسک‌، نظرهای‌ گوناگونی‌ وجود دارد. به‌گفتة‌ برخی‌، به‌ سبب‌ وجود آهوی‌ آتْسَک‌ در این‌ ناحیه‌ و دشواری‌ تلفظ‌ آن‌ برای‌ پرتغالیها که‌ بر منطقه‌ مسلط‌ شده‌ بودند، جاسک‌ نام‌ گرفته‌ است‌ ( رجوع کنید به فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 136، ص‌ 6). محیط‌ طباطبائی‌ نیز به‌ حضور جاشوهای‌ قدیمی‌ با نامهای‌ جاشک‌، جشن‌ و جاسک‌، درحدود خلیج‌فارس‌ اشاره‌ کرده‌ است‌ (ص‌ 91ـ92).آثار قدیمی‌ شهرستان‌ اینهاست‌: امامزاده‌ امیردیوان‌، عمارت‌ تلگرافخانه‌، آثار و بقایای‌ قلعة‌ پرتغالیها و خرابه‌های‌ قلعه‌ای‌ کهن‌ در حوالی‌ دهستان‌ انگهران‌ (کرزن‌، ج‌ 2، ص‌ 514؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 131، ص‌ 5 و جاهای‌ دیگر؛ راهنمای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، ج‌ 22، ص‌ 178؛ نیز رجوع کنید بهکیهان‌، ج‌ 1، ص‌ 113).نیز رجوع کنید به بندر جاسک‌ * ؛ بشاگرد *منابع‌: یداللّه‌ افشین‌، رودخانه‌های‌ ایران‌ ، تهران‌ 1373 ش‌؛ ایران‌. قانون‌ تقسیمات‌ کشوری‌ آبان‌ 1316، قانون‌ تقسیمات‌ کشور و وظایف‌ فرمانداران‌ و بخشداران‌، مصوب‌ 16 آبان‌ ماه‌ 1316 ، چاپ‌ دوم‌، تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ ایران‌. قوانین‌ و احکام‌، مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ 1316 ، تهران‌: روزنامة‌ رسمی‌ کشور شاهنشاهی‌ ایران‌، ] بی‌تا. [ ؛ ایران‌. وزارت‌ کشور، تقسیمات‌ کشور شاهنشاهی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1355 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ برنامه‌ریزی‌ و خدمات‌ مدیریت‌. دفتر تقسیمات‌ کشوری‌، اجرای‌ قانون‌ تعاریف‌ و ضوابط‌ تقسیمات‌ کشوری‌ ، تهران‌ 1366 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌. دفتر تقسیمات‌ کشوری‌، نشریة‌ تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شمارة‌ مصوبات‌ آن‌ ، تهران‌ 1382 ش‌؛ عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1368ـ 1379 ش‌؛ سیدحسن‌ حسینی‌ ابری‌، پژوهشی‌ در زمینة‌ فعالیتهای‌ محرومیت‌زدایی‌ کمیتة‌ امداد امام‌ ( ره‌ ) در منطقة‌ بشاگرد ، تهران‌ 1375 ش‌؛ دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌؛ علی‌ درویش‌زاده‌، زمین‌شناسی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1380 ش‌؛ راهنمای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، گردآورنده‌ مجید بختیاری‌، ج‌ 22: استان‌ هرمزگان‌ ، تهران‌: گیتاشناسی‌، 1369 ش‌؛ رزم‌آرا؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ کشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ج‌ 131: طاهروئی‌ ، تهران‌: ادارة‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، 1366 ش‌، ج‌ 136: جاسک‌ ، ج‌ 137: پی‌بشک‌ ، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، 1372 ش‌؛ جرج‌ ناتانیل‌ کرزن‌، ایران‌ و قضیة‌ ایران‌ ، ترجمة‌ غلامعلی‌ وحید مازندرانی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ مسعود کیهان‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌ ، تهران‌ 1310ـ1311 ش‌؛ محمد محیط‌ طباطبائی‌، «سرزمین‌ بحرین‌»، در خلیج‌ فارس‌ ، ج‌ 1، ] تهران‌: ادارة‌ کل‌ انتشارات‌ و رادیو، 1342 ش‌ [ ؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ آبانماه‌ 1355: استان‌ هرمزگان‌ ، تهران‌ 1359 ش‌؛ همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: شناسنامة‌ آبادیهای‌ کشور، استان‌ هرمزگان‌، شهرستان‌ بندر جاسک‌ ، تهران‌ 1376 ش‌؛ نقشة‌ تقسیمات‌ کشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، مقیاس‌ 000 ، 500 ، 2:1، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ کشور، 1379 ش‌؛ نقشة‌ عملیات‌ مشترک‌ ( زمینی‌ ) : جاسک‌ ، مقیاس‌ 000 ، 250:1 تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ کشور، 1349 ش‌؛ محرّم‌ نوروزی‌، طرح‌ توسعة‌ ناحیه‌ای‌ شهرستان‌ جاسک‌ ، تهیه‌ شده‌ در مؤسسة‌ توسعة‌ پایدار و محیط‌ زیست‌، تهران‌ 1379 ش‌ (منتشر نشده‌).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه رضازاده شفارودی

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 9
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده