ثلا
معرف
شهر و قلعه‌ای‌ قدیمی‌ در یمن‌
متن
ثُلا ، شهر و قلعه‌ای‌ قدیمی‌ در یمن‌. شهر ثلا در ارتفاع‌سه‌ هزار متری‌ از سطح‌ دریا و در فاصلة‌ 40 تا 45 کیلومتری‌ شمال‌غرب‌ صنعا، پایتخت‌ یمن‌، بر روی‌ تپه‌هایی‌ سرخ‌رنگ‌قرار گرفته‌ است‌ و از شمال‌شرقی‌ به‌ دشت‌ عِیال‌ سُرَیحْ وعَمْران‌، از مغرب‌ به‌ قلعة‌ ثلا و از جنوب‌ به‌ شِبام‌ کَوْکَبان‌ و حَبابه‌ محدود می‌شود (اکوع‌، ج‌ 1، ص‌ 260؛ الموسوعة‌الیمنیة‌ ؛ مَقْحَفی‌، 1985؛ همو، 1422؛ د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌). ثلا سابقاً جزو محافظة‌ (استان‌) صنعا بود و اکنون‌ از مدیریه‌ (شهر)های‌ محافظة‌ عَمْران‌ به‌شمار می‌آید (مَقْحَفی‌، 1422، همانجا).این‌ شهر از شش‌ مرکز تشکیل‌ شده‌ است‌: حَبابه‌، خَمیس‌، ثلا، صُرْم‌، بنی‌العباس‌ و مرکزالمصانع‌. هر یک‌ از این‌ مراکز در بر گیرندة‌ چندین‌ روستاست‌ (همانجا؛ حجری‌ یمانی‌، ج‌ 1، ص‌ 166ـ167).ثلا آب‌ و هوایی‌ خوب‌ و انواع‌ درختان‌ میوه‌ دارد و مهم‌ترین‌ محصول‌ کشاورزی‌ آن‌ جو و گندم‌ است‌ (مقحفی‌، 1422، همانجا). معادن‌ آهک‌ نیز در آن‌ وجود دارد (ترسیسی‌، ص‌ 467).این‌ شهر، پس‌ از صنعا، از زیباترین‌ شهرهای‌  یمن‌ به‌ شمار می‌آید. خیابانهای‌ شهر که‌ سابقاً سنگفرش‌ بوده‌، آسفالت‌ شده‌ و شهر نیز توسعه‌ یافته‌ و خانه‌های‌ چند طبقه‌ در آن‌ ساخته‌ شده‌ است‌ (مقحفی‌، 1422، همانجا؛ زکریا، ص‌ 148ـ149).ثلا به‌ داشتن‌ مساجد مشهور است‌، از جمله‌ مسجد سعید، جامع‌الرضوان‌، مسجد امام‌ مطهربن‌ شرف‌الدین‌، و الجامع‌الکبیر (مقحفی‌، 1422، همانجا؛ حجری‌ یمانی‌، ج‌ 1، ص‌ 166).گلازر که‌ در 22 صفر 1301/ 5 دسامبر 1883 از این‌ شهر دیدن‌ کرده‌، آن‌ را بسیار پاکیزه‌ با کوچه‌های‌ تنگ‌ و خانه‌های‌ بسیار بلند و همانند هم‌ وصف‌ نموده‌ است‌ ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ مادّه‌). پیرامون‌ شهر ثلا را دیواری‌ بسیار محکم‌ و بلند احاطه‌ کرده‌ بوده‌ که‌ شش‌ دروازه‌ داشته‌ است‌ به‌ نامهای‌ باب‌المَیّاح‌، باب‌المَحامِیْت‌، باب‌الفَرْضَه‌، باب‌الهادی‌ (یا ساعد)، باب‌المِشْراق‌ و باب‌السلام‌ (مقحفی‌، 1422، همانجا).در سالهای‌ اخیر، طی‌ نهضتی‌ عمرانی‌، ثلا توسعه‌ یافته‌ و توسعة‌ شهری‌ آن‌ از دیوار کهن‌ آن‌ فراتر رفته‌ است‌ (همانجا). مَقْحَفی‌ (1985، ص‌ 74) جمعیت‌ آن‌ را 343 ، 3 تن‌ ضبط‌ کرده‌ است‌.پیشینه‌. نام‌ این‌ شهر به‌ صورتهای‌ ثُلا و ثِلا ضبط‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌، ذیل‌ مادّه‌؛ حجری‌ یمانی‌، همانجا؛ اکوع‌، ج‌ 1، ص‌ 259). اهالی‌ ثلا را ثلایی‌ می‌خوانند (مقحفی‌، 1422، ذیل‌ «الثلایا»). برخی‌ از مورخان‌ یمنی‌ این‌ شهر را به‌ ثلابن‌ لُباخة‌بن‌ أَقیان‌بن‌ حِمیَرالاَصغر نسبت‌ داده‌اند ( رجوع کنید به مقحفی‌، 1422، ذیل‌ مادّه‌؛ همو، 1985؛ حجری‌ یمانی‌، همانجاها).ساکنان‌ ثلا از دیرباز، قوم‌ مَرّانیها بودند که‌ شاخه‌ای‌ از قبیلة‌ بزرگ‌ هَمْدان‌ محسوب‌ می‌شوند. امروزه‌ نیز آنان‌ در کنار حِمْیَریها و برخی‌ طوایف‌ و قبایل‌ دیگر در این‌ شهر سکونت‌ دارند (مقحفی‌، 1422، همانجا؛ ابن‌حائک‌، 1983، ص‌ 212).نام‌ ثلا در حوادث‌ سال‌ 466 آمده‌ است‌ (ابن‌قاسم‌، قسم‌ 1، ص‌ 266ـ267). این‌ شهر در دوران‌ حکومت‌ ایوبیان‌ در یمن‌ (569ـ626) اهمیت‌ سیاسی‌ و نظامی‌ بیشتری‌ یافت‌.قبایل‌ یمنی‌ در 587 ، هواداران‌ سلطان‌ طُغْتَکین‌ ایوبی‌ را از شهر بیرون‌ راندند و امیر اتابک‌ سنقر در 608 بخشی‌ از ثلا را ویران‌ نمود (همان‌، قسم‌ 1، ص‌ 338، 395).در 623، سپاه‌ اشراف‌ (شماری‌ از سادات‌ زیدی‌ یمن‌) به‌ فرماندهی‌ شریف‌ عزالدین‌ محمدبن‌ امام‌ منصورعبداللّه‌بن‌ حمزه‌ پس‌ از شکست‌ خوردن‌ از سپاه‌ امیربدرالدین‌ حسن‌بن‌ علی‌بن‌ رسول‌ به‌ ثلا پناه‌ بردند (همان‌، قسم‌ 1، ص‌ 415؛ خَزْرَجی‌، ج‌ 1، ص‌ 43). در صفر 646، امام‌ احمدبن‌ حسین‌ قاسمی‌ زیدی‌ در ثلا قیام‌ کرد و داعیانش‌ را به‌ همه‌ جا فرستاد و بسیاری‌ دعوت‌ او را اجابت‌ کردند (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 76). در پی‌ این‌ قیام‌، میان‌ سپاهیان‌ امام‌ زیدی‌ و سلطان‌ نورالدین‌ عمربن‌ علی‌بن‌ رسول‌ در حومة‌ ثلا جنگهای‌ بسیاری‌ رخ‌ داد که‌ تا 649 ادامه‌ داشت‌. در 667، امیرجمال‌الدین‌ علی‌بن‌ عبداللّه‌، ثلا را تصرف‌ کرد، ولی‌ در همان‌ سال‌ اشراف‌ یمن‌ او را از ثلا بیرون‌ راندند (ابن‌ قاسم‌، قسم‌ 1، ص‌430، 437، 455؛ خزرجی‌، ج‌ 1، ص‌ 79، 153).در 670، بنورسول‌ * (خاندان‌ حاکم‌ در یمن‌، حک : 626ـ 845) ثلا را محاصره‌ کردند و سال‌ بعد، امیرعلی‌بن‌ عبداللّه‌ و اشراف‌ زیدی‌ یمن‌ در برابر سپاه‌ شَعبی‌ ناگزیر عقب‌نشینی‌ و شهر را تسلیم‌ آنان‌ نمودند (خزرجی‌، ج‌ 1، ص‌160، 163).در 980، مطهربن‌ شرف‌الدین‌ (حک : 965ـ980)، مشهورترین‌ امام‌ زیدی‌ یمن‌، در ثلا وفات‌ یافت‌ (ابن‌قاسم‌، قسم‌ 2، ص‌ 745).از خاندانهای‌ مشهور ثلا، آل‌أکْوَع‌، آل‌مَقْحَفی‌ و آل‌الحَسُوسَه‌ هستند (مقحفی‌، 1422، همانجا).علمای‌ بسیاری‌ به‌ شهر ثلا منسوب‌اند. مزار بیش‌ از هفتاد تن‌ از علما و مجتهدان‌ بزرگ‌ یمن‌ در آنجاست‌ (اکوع‌، ج‌1، ص‌260).از مشاهیر ثلا، امام‌الناصر داعی‌ محمدبن‌ یوسف‌بن‌ صلاح‌بن‌ مرتضی‌ (متوفی‌ 893)، عبداللّه‌بن‌ شرف‌الدین‌ یحیی‌بن‌ شمس‌الدین‌ (متوفی‌ 973)، امام‌ مطهر شرف‌الدین‌ یحیی‌بن‌ شمس‌الدین‌ (متوفی‌ 980)، صالح‌بن‌ مهدی‌بن‌ علی‌بن‌ منصور ثلائی‌ (متوفی‌ 1108) بوده‌اند (اکوع‌، ج‌ 1، ص‌ 263ـ277؛ نیز رجوع کنید به زَبّارِه‌ یمنی‌، ج‌ 1، ص‌ 343، 475). از مشاهیر معاصر آن‌ نیز ابراهیم‌ محمد حمدی‌، سرگرد احمد یحیی‌ ثُلایا (رهبر انقلاب‌ نافرجام‌ 1334 ش‌/ 1955 یمن‌ برضد امام‌ احمد زیدی‌) هستند ( الموسوعة‌ الیمنیة‌ ؛ مقحفی‌، 1985، همانجاها؛ حداد، ج‌ 2، ص‌ 281).قلعة‌ ثلاا. در مشرق‌ شهر ثلا قرار دارد و به‌سبب‌ آنکه‌ در ارتفاع‌ سه‌ هزار متری‌ از سطح‌ دریا واقع‌ شده‌، از دور دیده‌ می‌شود. این‌ قلعه‌ مدتی‌ از آنِ خاندان‌ بنی‌حارث‌ (از بطن‌ قبیلة‌ حَضْرَموت‌) بود (عباسی‌ علوی‌، ص‌ 345ـ355). ابن‌مجاور، مورخ‌ قرن‌ ششم‌ و هفتم‌، مسافت‌ قلعة‌ ثلا را تا شهر صنعا، سه‌ فرسخ‌ ضبط‌ کرده‌ و آن‌ را از بناهای‌ تَبابِعَه‌ * شمرده‌ است‌ (ص‌ 193). ارتفاع‌ دیوارهای‌ قلعه‌ بالغ‌ بر پانزده‌ پا (ح 5ر4 متر) است‌ و راه‌پلکانی‌ با 460 پله‌، راه‌ رفت‌وآمد به‌ قلعه‌ است‌. یک‌ مسجد زیبا، پنج‌ آب‌انبار، و پانزده‌ تا بیست‌ دخمه‌ (سیلو) به‌ عمق‌ هجده‌ تا بیست‌ پا (حدوداً بین‌ 5ر4 تا شش‌ متر) برای‌ ذخیرة‌ آذوقه‌ در آن‌ هست‌ ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ مادّه‌).قلعة‌ ثلا در قدیم‌ حصن‌الغُراب‌ نام‌ داشت‌ و از زیباترین‌ قلعه‌های‌ یمن‌ محسوب‌ می‌شد (همانجا). در این‌ قلعه‌ آثاری‌ از آثار حمیری‌ و اسلامی‌، مانند حوض‌ و آب‌انبار که‌ در کوهها ساخته‌ شده‌، مشاهده‌ می‌شود (مقحفی‌؛ الموسوعة‌الیمنیة‌ ، همانجاها؛ نیز رجوع کنید به حصن‌الغراب‌ * ).در 1054، سپاه‌ صفی‌الاسلام‌ احمد، فرزند امام‌ زیدیان‌، پس‌ از شکست‌ خوردن‌ از دشمن‌ در قلعة‌ ثلا به‌سر برد (وزیر، ص‌ 103ـ104). در صفر 1228، سپاه‌ المتوکل‌، امام‌ زیدیان‌ یمن‌، در راه‌ سرکوب‌ شورشیان‌، نخست‌ در ثلا اردو زد، قبایل‌ آن‌ منطقه‌ را مطیع‌ خود کرد، و سپس‌ عازم‌ قلعة‌ کوکبان‌ (مرکز آل‌شرف‌الدین‌) شد (عمری‌، ص‌ 173).منابع‌: ابن‌حائک‌، صفة‌ جزیرة‌العرب‌ ، چاپ‌ محمدبن‌ علی‌ اکوع‌، صنعاء 1403/ 1983؛ ابن‌قاسم‌، غایة‌الامانی‌ فی‌ اخبار القطرالیمانی‌ ، چاپ‌ سعید عبدالفتاح‌ عاشور، قاهره‌ 1388/ 1968؛ ابن‌مجاور، صفة‌ بلادالیمن‌ و مکة‌ و بعض‌الحجاز، المسماة‌ تاریخ‌ المستبصر ، چاپ‌ اسکار لوفگرن‌، بیروت‌ 1407/1986؛ اسماعیل‌ اکوع‌، هجرالعلم‌ و معاقله‌ فی‌الیمن‌ ، بیروت‌ 1416/1995؛ عدنان‌ ترسیسی‌، بلاد سبأ و حضارات‌ العرب‌ الاولی‌، الیمن‌ ( العربیة‌ السعیدة‌ )، بیروت‌ 1410/1990؛ محمدبن‌ احمد حجری‌ یمانی‌، مجموع‌ بلدان‌ الیمن‌ و قبائلها ، چاپ‌ اسماعیل‌بن‌ علی‌اکوع‌، صنعاء 1416/1996؛ محمدیحیی‌ حداد، تاریخ‌ الیمن‌ السیاسی‌ ، بیروت‌ 1407/1986؛ علی‌بن‌ حسن‌ خزرجی‌، العقود اللؤلؤیّة‌ فی‌ تاریخ‌ الدولة‌ الرسولیة‌ ، ج‌ 1، چاپ‌ محمد بسیونی‌ عسل‌، صنعاء 1403/1983؛ محمدبن‌ محمد زباره‌ یمنی‌، ائمة‌الیمن‌ ، ج‌ 1: تاریخ‌ جامع‌ لائمة‌الیمن‌ الهاشمیین‌ ، تعز، یمن‌ ] 1375 [ ؛ احمد وصفی‌ زکریا، رحلتی‌ الی‌الیمن‌ ، دمشق‌ 1406/1986؛ علی‌بن‌ محمد عباسی‌ علوی‌، سیرة‌الهادی‌ الی‌ الحق‌ یحیی‌بن‌ الحسین‌ علیه‌ و آله‌السلام‌ ، چاپ‌ سهیل‌ زکار، بیروت‌ 1401/1981؛ حسین‌ عبداللّه‌ عمری‌، مئة‌ عام‌ من‌ تاریخ‌الیمن‌ الحدیث‌: 1161ـ1264 ه / 1748ـ 1848 م‌ ، دمشق‌ 1405/1984؛ ابراهیم‌ احمد مقحفی‌، معجم‌ البلدان‌ و القبائل‌الیمنیة‌ ، صنعاء 1422/2002؛ همو، معجم‌المدن‌ و القبائل‌ الیمنیة‌ ، صنعاء 1985؛ الموسوعة‌الیمنیة‌ ، زیر نظر احمد جابر عفیف‌ و دیگران‌، صنعاء 1412/1992، ذیل‌ «ثلا» (از احمد علی‌ وادعی‌)؛ عبداللّه‌بن‌ علی‌ وزیر، تاریخ‌الیمن‌: خلال‌القرن‌ الحادی‌ عشر الهجری‌ ـ السابع‌ عشر المیلادی‌ ، چاپ‌ محمد عبدالرحیم‌ حازم‌، بیروت‌ 1405/ 1985؛ یاقوت‌حموی‌؛EI 1 , s.v. "Thula ¦" (by Grohmaun); EI 2 , s.v. "Thula ¦" (by G. R. Smith).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ستار عودی

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 9
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده