ثقفی محمدبن اسحاق نیشابوری ابن خزیمه محمدبن اسحاق
معرف
ثقفی‌، محمدبن‌ اسحاق‌ نیشابوری‌ ابن‌خزیمه‌ ، محمدبن‌ اسحاق‌#
متن
ثقفی‌، محمدبن‌ اسحاق‌ نیشابوری‌ ابن‌خزیمه‌ ، محمدبن‌ اسحاق‌NNNNثقفی‌، محمد بن‌ عبدالوَهّاب‌، محدّث‌، فقیه‌ شافعی‌، متکلم‌ و عارف‌ قرن‌ سوم‌ و چهارم‌. کنیه‌اش‌ ابوعلی‌ و به‌ قبیلة‌ ثقیف‌ * منسوب‌ است‌. نسبش‌ با شش‌ واسطه‌ به‌ حَجّاج‌بن‌ یوسف‌ می‌رسد، ازاین‌رو حجاجی‌ نیز خوانده‌ شده‌ و چون‌ مقیم‌ نیشابور بوده‌، او را ثقفی‌ نیشابوری‌ نیز نامیده‌اند. به‌ وی‌ لقب‌ شیخ‌ خراسان‌ نیز داده‌اند (سُلَمی‌، ص‌ 361؛ سمعانی‌، ج‌ 1، ص‌ 509؛ ذهبی‌، ج‌ 15، ص‌ 280ـ 282؛ اِسْنَوی‌، ج‌ 1، ص‌ 157).پدرش‌، عبدالوهّاب‌بن‌ عبدالرحمان‌، به‌ همراه‌ عبداللّه‌بن‌ طاهر (از والیان‌ عهد مأمون‌ عباسی‌) از بصره‌ به‌ خراسان‌ رفت‌ و از طرف‌ او والی‌ قُهِستان‌ / قوهستان‌ گردید. ثقفی‌ در 244 در آنجا به‌ دنیا آمد و بعدها مقیم‌ نیشابور شد (سمعانی‌، همانجا؛ ذهبی‌، ج‌ 15، ص‌ 281).ثقفی‌ در بغداد از محمدبن‌ جَهم‌ سِمَّری‌ و احمدبن‌ حَیّان‌بن‌ مُلاعِب‌، در ری‌ از موسی‌بن‌ نصر رازی‌، و در نیشابور از محمدبن‌ عبدالوَهّاب‌ فَرّاء حدیث‌ شنید. ابوبکر محمدبن‌ اسحاق‌ صِبغی‌، ابوالولید حسان‌بن‌ محمد فقیه‌، ابوعلی‌ نیشابوری‌ و محمدبن‌ محمدحجاجی‌ از جمله‌ کسانی‌اند که‌ از وی‌ حدیث‌ نقل‌ کرده‌اند. ابواحمدمحمدبن‌ محمد حاکم‌ نیشابوری‌ (متوفی‌ 378) نیز در مجلس‌ وعظ‌ او شرکت‌ می‌کرده‌ و از او حدیث‌ نقل‌ کرده‌ و در شرح‌ حال‌ او سخن‌ بسیار گفته‌ است‌ (سمعانی‌، ج‌ 1، ص‌ 510؛ ذهبی‌، همانجا؛ سُبکی‌، ج‌ 3، ص‌ 192، 194).ثقفی‌ فقه‌ را نزد ابوعبداللّه‌ محمدبن‌ نصر مَروزی‌ (متوفی‌ 294) و ابن‌خُزَیمه‌ آموخت‌ و خود نیز به‌ تدریس‌ فقه‌ پرداخت‌. ابوالولید حسان‌بن‌ محمد قرشی‌ (متوفی‌ 349)، فقیه‌ شافعی‌، از شاگردان‌ وی‌ بود. ثقفی‌ سرآمد دیگر فقیهان‌ خراسان‌ گشت‌ و گفته‌اند که‌ ابن‌خزیمه‌، با اینکه‌ استاد او بود، برای‌ خود و دیگر فقیهان‌ خراسان‌ اِفتا را جایز نمی‌دانست‌ و پاسخ‌ استفتائات‌ را به‌ او واگذاشته‌ بود. همچنین‌ گفته‌اند که‌ ثقفی‌ کتابی‌ با نظر به‌ الجامع‌الصغیر محمدبن‌ حسن‌ شیبانی‌ نوشته‌ بوده‌ است‌ (سمعانی‌، ج‌ 1، ص‌ 510؛ ذهبی‌، ج‌ 15، ص‌ 281ـ282؛ یافعی‌، ج‌ 2، ص‌ 218ـ219؛ اسنوی‌، ج‌ 1، ص‌ 157ـ 158).ثقفی‌ در مسائل‌ متعدد، به‌ ویژه‌ در مسائل‌ کلامی‌، با ابن‌خزیمه‌ مخالف‌ بود، از جمله‌ در مسئلة‌ ایمان‌ و توفیق‌ و خذلان‌. وی‌ برخی‌ مسائل‌ کلامی‌ را بر خلاف‌ عقاید رایج‌ مردم‌ بیان‌ می‌کرد و همین‌ امر باعث‌ شد تا پایان‌ عمر خانه‌نشین‌ و متحمل‌ سختیهای‌ فراوان‌ شود (صَفَدی‌، ج‌ 4، ص‌ 75؛ اسنوی‌، ج‌ 1، ص‌ 158؛ ابن‌قاضی‌ شهبه‌، ج‌ 1، ص‌ 119).وی‌ در تصوف‌ نیز شهرت‌ فراوان‌ دارد. به‌ نظر برخی‌، وی‌ ابتدا به‌ تصوف‌ گروید و در کهنسالی‌ به‌ فراگیری‌ علوم‌ شرعی‌ پرداخت‌، اما به‌ نظر برخی‌ دیگر، او ابتدا علوم‌ شرعی‌ را فرا گرفته‌ و سپس‌ به‌ تصوف‌ روی‌ آورده‌ و با گرویدن‌ به‌ تصوف‌، بیشتر این‌ علوم‌ را کنار گذاشته‌ بوده‌ است‌ (سلمی‌، ص‌ 361؛ انصاری‌، ص‌ 540؛ سبکی‌، ج‌ 3، ص‌ 192). ثقفی‌ از مریدان‌ ابوحفص‌ حدّاد نیشابوری‌ و حَمدون‌ قصّار، شیخ‌ ملامتیه‌، بود. بدین‌ترتیب‌، آشنایی‌ او با تصوف‌ از طریق‌ ملامتیه‌ بوده‌ و گفته‌اند که‌ وی‌ در اشاعة‌ آرای‌ ملامتی‌ در خراسان‌ مؤثر بوده‌ است‌ (قشیری‌، ص‌ 73؛ انصاری‌، همانجا؛ زرین‌کوب‌، 1362 ش‌، ص‌ 89). برخی‌ او را عامل‌ ظهور تصوف‌ در نیشابور می‌دانند (انصاری‌، همانجا؛ عطار، ص‌ 749)، اما با توجه‌ به‌ سابقة‌ حضور کرامیان‌ و ملامتیان‌ در نیشابور، این‌ سخن‌ درست‌ به‌ نظر نمی‌آید و شاید بتوان‌ گفت‌ که‌ ترویج‌ تصوف‌ در نیشابور مرهون‌ مساعی‌ او بوده‌ است‌ ( رجوع کنید به زرین‌کوب‌، 1363 ش‌، ص‌ 47ـ49).ثقفی‌ در مجلس‌ وعظ‌ خود در باب‌ عیوب‌ نفس‌ آدمی‌ و آفات‌ اعمال‌ سخن‌ می‌گفت‌ (انصاری‌؛ عطار، همانجاها). گفته‌اند که‌ ابوبکر شبلی‌ (متوفی‌ 334) یکی‌ از اهل‌ علم‌ را به‌ خراسان‌ فرستاد و به‌ او مأموریت‌ داد تا یک‌ سال‌، صبح‌ و شام‌، ناشناس‌ در مجلس‌ وعظ‌ ثقفی‌ شرکت‌ کند و سخنان‌ او را بنویسد. او نیز چنین‌ کرد و مطالب‌ را به‌ شبلی‌ داد. شبلی‌ سخنان‌ مجلس‌ صبحگاهی‌ او را ارجمند، و آنها را ناشی‌ از شب‌ زنده‌داری‌ و خلوت‌ شبانة‌ او دانست‌ (سمعانی‌، همانجا؛ سبکی‌، ج‌ 3، ص‌ 193).ثقفی‌ در 23 جمادی‌الاولی‌ 328 درگذشت‌ و پس‌ از تشییع‌ جنازة‌ باشکوهی‌ به‌ خاک‌ سپرده‌ شد (یافعی‌، ج‌ 2، ص‌ 218؛ سبکی‌، ج‌3، ص‌192ـ193). برخی‌، بخصوص‌ سُلَمی‌ (ص‌361ـ 365؛ نیز رجوع کنید به انصاری‌، ص‌ 450؛ ابن‌مُلَقَّن‌، ص‌ 298ـ299)، سخنان‌ و اشعاری‌ پندآموز و حکیمانه‌ از وی‌ نقل‌ کرده‌اند.منابع‌: ابن‌قاضی‌ شهبه‌، طبقات‌الشافعیة‌ ، چاپ‌ حافظ‌ عبدالعلیم‌خان‌، بیروت‌: دارالندوة‌الجدیدة‌، 1407/1987؛ ابن‌مُلَقِّن‌، طبقات‌الاولیاء ، چاپ‌ نورالدین‌ شریبه‌، بیروت‌ 1406/1986؛ عبدالرحیم‌بن‌ حسن‌ اسنوی‌، طبقات‌ الشافعیة‌ ، چاپ‌ کمال‌ یوسف‌ حوت‌، بیروت‌ 1407/1987؛ عبداللّه‌بن‌ محمد انصاری‌، طبقات‌الصوفیه‌ ، چاپ‌ محمد سرور مولائی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ ذهبی‌؛ عبدالحسین‌ زرین‌کوب‌، ارزش‌ میراث‌ صوفیه‌ ، تهران‌ 1362 ش‌؛ همو، جستجو در تصوف‌ ایران‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ عبدالوهاب‌بن‌ علی‌ سبکی‌، طبقات‌الشافعیة‌الکبری‌ ، چاپ‌ محمودمحمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمدحلو، قاهره‌ 1964ـ1976؛ محمدبن‌ حسین‌ سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة‌ ، چاپ‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌ 1389/1969؛ سمعانی‌؛ صفدی‌؛ محمدبن‌ ابراهیم‌ عطار، تذکرة‌ الاولیاء ، چاپ‌ محمد استعلامی‌، تهران‌ 1346 ش‌؛ عبدالکریم‌ بن‌ هوازن‌ قشیری‌، ترجمة‌ رسالة‌ قشیریه‌ ، چاپ‌ بدیع‌الزمان‌ فروزانفر، تهران‌ 1361 ش‌؛ عبداللّه‌بن‌ اسعدیافعی‌، مرآة‌الجنان‌ و عبرة‌الیقظان‌ ، بیروت‌ 1417/ 1997.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نستوه جهان بین

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 9
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده