ثعلبیه‌
معرف

داستانی‌ منظوم‌ به‌ ترکی‌ آذربایجانی‌ سروده محمدباقر خلخالی.‌

متن


ثعلبی‌، ابواسحاق‌ رجوع کنید به ثعالبی‌، ابواسحاق‌ احمدبن‌ محمدNNNNثَعلبیه‌ ، داستانی‌ منظوم‌ به‌ ترکی‌ آذربایجانی‌ سرودة‌ محمدباقر خلخالی‌. خلخالی‌ در ۱۲۵۰ در شیخدرآباد، از توابع‌ گرمْرود خلخال‌، زاده‌ شد (حسین‌زاده‌ صدیق‌، ص‌ ۱۴۷). پدرش‌ آخوند ملاحیدر، به‌ کاغذکُنان‌ رفت‌ و در قریة‌ قره‌بُلاغ‌ اقامت‌ گزید. محمدباقر نزد پدرش‌، مقدمات‌ دانش‌ و صرف‌و نحو را فرا گرفت‌ و در چهارده‌سالگی‌ به‌ زنجان‌ و از آنجا به‌ قزوین‌ رفت‌ و در آن‌ شهر، در محضر ملاعلی‌ قارپوزآبادی‌ * فقیه‌ سدة‌ سیزدهم‌، درس‌ خواند و به‌ زنجان‌ بازگشت‌ و مراتب‌ عالی‌ علمی‌ را در همین‌ شهر، نزد آخوند ملاقربانعلی‌ زنجانی‌، از علمای‌ بزرگ‌ زنجان‌، آموخت‌ (همان‌، ص‌ ۱۴۸ـ۱۵۰).خلخالی‌، مدتی‌ در خلخال‌ به‌ امر قضا مشغول‌ و مَرجع‌ استفادة‌ طلاب‌ گرمرود، خلخال‌ و خمسه‌ بود. به‌ سبب‌ استغنای طبعش‌، همة‌ طبقات‌ مردم‌ به‌ او احترام‌ می‌گذاشتند. طبع‌ شعری‌ روان‌ داشت‌ و به‌ زبانهای‌ فارسی‌ و ترکی‌ اشعار نغز می‌سرود. در بدیهه‌گویی‌ و تمامی‌ فنون‌ شعر، دستی‌ توانا داشت‌. مهم‌ترین‌ اثر او مثنوی‌ ثعلبیه‌ است‌ (مدرس‌تبریزی‌،ج‌ ۲، ص‌ ۱۵۵). تاریخ‌ درگذشت‌ وی‌ را به‌ اختلاف‌، ۱۳۱۱ (حسین‌زاده‌ صدیق‌، ص‌ ۱۴۸) و ۱۳۱۶ (مدرس‌تبریزی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۵۶) نوشته‌اند.ثعلبیه‌ منظومه‌ای‌ است‌ تمثیلی‌ و انتقادی‌ از زبان‌ جانوران‌، در بحر هَزَج‌ مسدّس‌ مقصور (مَفاعیلُن‌، مَفاعیلنُ، فَعولُن‌) در ۵۰۰ ، ۱ بیت‌ (حسین‌زاده‌ صدیق‌، ص‌ ۱۶۰؛ اما دقیقاً ۱۶۲۵ بیت‌ رجوع کنید به ثعلبیه‌ ، چاپ‌ کتاب‌فروشی‌ سعادت‌ تبریز؛ به‌ علاوة‌ هفت‌ بیت‌ در مدح‌ ناصرالدین‌شاه‌ رجوع کنید به کوچرلی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۳۶۳، یعنی‌ ۱۶۳۲ بیت‌).کتاب‌ با عبارت‌ «هذا کلیات‌ کتاب‌ ثعلبیه‌» و بسمله‌ آغاز می‌شود و در مجموع‌ ۸۳ عنوان‌ دارد که‌ جملگی‌ به‌ فارسی‌ است‌ (خلخالی‌، ص‌۶۰). آخرین‌ عنوان‌ مثنوی‌، «خاتمة‌ کتاب‌» است‌ که‌ شاعر در آن‌ خود را محمدباقر خلخالی‌ معرفی‌ نموده‌ (همان‌، ص‌ ۸۲) و اشاره‌ کرده‌ که‌ در آخرین‌ بیت‌، تاریخ‌ نوشتنِ کتاب‌ آمده‌ است‌ (همانجا). با توجه‌ به‌ این‌ مطلب‌، کوچرلی‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۳۶۳ـ۳۶۴)، کلمة‌ خلخالیَم‌ را در بیت‌ ماقبل‌ آخر مثنوی‌، مادّه‌ تاریخ‌ تلقی‌ کرده‌ که‌ به‌ حروف‌ جُمل‌ عدد ۳۱۱ ، ۱ از آن‌ به‌دست‌ می‌آید.ثعلبیه‌ ، به‌ معنای‌ «روباهنامه‌»، سرگذشت‌ روباهی‌ است‌ که‌ خود و خانواده‌اش‌ دچار گرسنگی‌ می‌شوند و او به‌ ناچار در پی‌ کسبِ روزی‌، راه‌ سفر پیش‌ می‌گیرد و در ضمن‌ سفر با ماجراهایی‌ روبرو می‌شود.شاعر، به‌شیوة‌ معمول‌ مثنوی‌سرایان‌، خاصه‌ مولوی‌، به‌ هر مناسبتی‌ حکایتی‌ آموزنده‌ یا نصیحتی‌ راهگشا آورده‌ که‌ از آن‌ جمله‌ است‌: در حکایت‌ نریمان‌ و زن‌ او (ص‌ ۶)، در حکایت‌ درویش‌ (ص‌ ۲۷)، در مذمت‌ عالمان‌ بی‌عمل‌ (ص‌ ۳۹)، در ترغیب‌ به‌ نماز کامل‌ (ص‌ ۴۳).با آنکه‌ ثعلبیه‌ از لحاظ‌ نوع‌ ادبی‌ ، قصة‌ عامیانه‌ نیست‌، خلخالی‌ در آن‌ بی‌هیچ‌ محدودیتی‌ به‌ ادبیات‌ شفاهی‌ و مردمی‌ نزدیک‌ شده‌ و از طرفی‌ نیز صنایعی‌ به‌کار برده‌ که‌ در مجموع‌ به‌ آن‌ ارزش‌ زیباشناختی‌ داده‌ است‌ (برنجیان‌، ص‌ ۲۳). در ثعلبیه‌ به‌ کلمات‌ و ترکیبات‌ عامیانه‌ و ضرب‌المثلها و کنایات‌ فراوان‌ بر می‌خوریم‌، زیرا زبان‌ خلخالی‌ زبان‌ مردم‌ و مطابق‌ فهم‌ عموم‌ است‌ (حسین‌زاده‌ صدیق‌، ص‌ ۱۶۱). در این‌ اثر همچنین‌ شماری‌ امثال‌ و حکم‌ و اشعار فارسی‌ و نیز احادیث‌ مشهور عیناً به‌ فارسی‌ یا عربی‌ یا به‌صورت‌ ترجمه‌ آورده‌ شده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ ۴، ۱۶، ۴۴). از جملة‌ اعمال‌ نکوهیده‌ای‌ که‌ سرایندة‌ ثعلبیه‌ ، آنها را بر شمرده‌، اینهاست‌: دلبستگی‌ به‌ دنیا (ص‌۱۰)، اختیار کردن‌ بیش‌ از یک‌ زن‌ (ص‌ ۲۵)، ظلم‌ (ص‌ ۴۴)، خروج‌ از زیّ (ص‌ ۴۵) و پرخواری‌ (ص‌ ۶۳) و از جملة‌ اعمال‌ ستوده‌ است‌: در کارهای‌ الاهی‌ تسلیم‌ محض‌ بودن‌ (ص‌ ۴)، سکوت‌ و خاموشی‌ (ص‌۳۰)، غنیمت‌ دانستن‌ ایام‌ جوانی‌ (ص‌ ۷۵)، توکل‌ (ص‌ ۶۶) و نظایر آنها.به‌نوشتة‌ برنجیان‌ (ص‌ ۲۲)، خلخالی‌ موضوع‌ ثعلبیه‌ را وسیله‌ای‌ برای‌ انتقاد اجتماعی‌ قرار داده‌ است‌. او در ثعلبیه‌ ، به‌ درویش‌ (ص‌۲۷ـ ۲۸)، حاجی‌ (ص‌ ۳۶)، عالم‌ بی‌عمل‌ (ص‌۳۹)، محتسب‌ (ص‌۵۰) و ملا (ص‌ ۷۹) نگاهی‌ عارفانه‌ و طنزآمیز دارد و این‌ باعث‌ شده‌ است‌ تا برنجیان‌ (همانجا) انتقاد او را حمله‌ به‌ دین‌ و پاره‌ای‌ عادات‌ و معتقدات‌ اجتماعی‌ تلقی‌ کند و حتی‌ چون‌ در جایی‌ (ص‌ ۲۲)، از زبان‌ روباه‌ غزلی‌ طیبَت‌آمیز ــ البته‌ به‌ وزن‌ سایر ابیات‌ مثنوی‌ اما با ویژگی‌ قافیه‌ایِ غزل‌ که‌ نوعی‌ نوآوری‌ در مثنوی‌ است‌ ــ به‌ همسرش‌ خطاب‌ شده‌، آن‌ را به‌حساب‌ مسخره‌ کردن‌ شعر سنّتی‌ گذاشته‌ است‌.ثعلبیه‌ ، از حیث‌ موضوع‌، داستانی‌ است‌ کاملاً سنّتی‌، مانند داستان‌ موش‌ و گربة‌ شیخ‌بهائی‌ یا داستانهای‌ هزار و یک‌ شب‌ ، و بر خلاف‌ ادعای‌ برنجیان‌ (ص‌ ۲۳) کمترین‌ شباهتی‌ به‌ داستانهای‌ غربی‌ ندارد و به‌سبب‌ بیان‌ کاملاً روان‌، زنده‌، مؤثر و قرابت‌ کامل‌ با محاورات‌ کوچه‌ و بازار، نوعی‌ نوآوری‌ در شیوة‌ بیان‌ را به‌ ذهن‌ خواننده‌ متبادر می‌سازد.این‌ مثنوی‌ بارها در تبریز و استانبول‌ چاپ‌ شده‌ است‌ (مدرس‌ تبریزی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۵۵؛ مشار، ج‌ ۲، ستون‌ ۱۴۷۳). دو ترجمة‌ فارسی‌ منظوم‌ از آن‌ با عنوان‌ روباهنامه‌ در دست‌ است‌، یکی‌ سرودة‌ مهین‌دخت‌ دارائی‌ (تهران‌ ۱۳۳۴ ش‌؛ برنجیان‌، ص‌ ۲۴؛ مشار، ج‌ ۲، ستون‌ ۲۶۶۱)، دیگری‌ از قباد طوفانی‌ خلخالی‌ (تبریز ۱۳۱۹ ش‌؛ مشار، ج‌ ۲، ستون‌ ۱۴۷۳). قباد طوفانی‌، متن‌ ترکی‌ آن‌ را نیز چاپ‌ کرده‌ است‌ (موسوی‌، ص‌ ۷۶). بعدها نیز علیرضا نابدل‌ پرداخت‌ دیگری‌ از ثعلبیه‌ ، به‌ نظم‌ ترکی‌ به‌ نام‌ تولْکی‌ ناغیلی‌ (قصة‌ روباه‌؛ نشر آئینة‌ تبریز، بی‌تا.) منتشر کرد (همان‌، ص‌ ۸۳). آخرین‌ چاپ‌ این‌ کتاب‌ به‌ اهتمام‌ فرهنگ‌ خاک‌نژاد با نام‌ ملامحمدباقر خلخالی‌نین‌ شعرلری‌ در ۱۳۷۹ ش‌ در تهران‌ منتشر شد.



منابع‌: محمد حسین‌زاده‌ صدیق‌، هفت‌ مقاله‌ پیرامون‌ فولکلور و ادبیات‌ مردم‌ آذربایجان‌ ، مقالة‌ ۷ : «محمدباقر خلخالی‌ و مثنوی‌ ثعلبیه‌»، تهران‌ ۱۳۵۷ ش‌؛ محمدباقر خلخالی‌، ثعلبیه‌ ، تبریز: کتاب‌فروشی‌ سعادت‌، ] بی‌تا. [ ؛ محمدعلی‌ مدرس‌ تبریزی‌، ریحانة‌الادب‌ ، تهران‌ ۱۳۶۹ ش‌؛ خانبابا مشار، فهرست‌ کتابهای‌ چاپی‌ فارسی‌ ، تهران‌۱۳۵۰ـ ۱۳۵۵ ش‌؛ نوشین‌ موسوی‌، کتابشناسی‌ توصیفی‌ آثار موجود یا منتشره‌ به‌ زبان‌ ترکی‌ آذربایجانی‌ در ایران‌: از چاپ‌ سنگی‌ تا سال‌ ۱۳۷۰ ، تهران‌ ۱۳۷۳ ش‌؛Sakina Berengian, Azeri and Persian literary works in twentieth century Iranian Azerbaijan , Berlin ۱۹۸۸; Firidun bey Kخcharli, Azerbayjan adabiyya t  , Baku ۱۹۷۸-۱۹۸۱.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علی کاتبی

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 9
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده