ثعالبی ابواسحاق احمدبن محمد
معرف

مفسر و محدّث‌ و مُقْری‌ و واعظ‌ نیشابوری‌ قرن‌ چهارم‌ و پنجم‌

متن


ثَعالِبی‌، ابواسحاق‌ احمدبن‌ محمد ، مفسر و محدّث‌ و مُقْری‌ و واعظ‌ نیشابوری‌ قرن‌ چهارم‌ و پنجم‌. برخی‌ از جمله‌ عبدالغافر فارسی‌، از نخستین‌ شرح‌حال‌نویسان‌ وی‌، نام‌ او را ثعالبی‌ آورده‌اند ( رجوع کنید به صریفینی‌، ص‌ ۱۰۹؛ نیز رجوع کنید به قفطی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۱۹؛ ابن‌عماد، ج‌ ۳، ص‌ ۲۳۰) اما در بیشتر منابع‌، وی‌ را ثعلبی‌ خوانده‌اند ( رجوع کنید بهیاقوت‌ حموی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۰۷؛ ابن‌خلّکان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۷۹ـ۸۰؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، ۱۹۸۴، ج‌۳، ص‌۱۶۳؛ صَفَدی‌، ج‌۷، ص‌۳۰۷؛ ابن‌جَزَری‌، ج‌۱، ص‌۱۰۰؛ سیوطی‌، بغیة‌الوعاة‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۳۵۶). نخستین‌ کسی‌ که‌ به‌ هر دو نام‌ اشاره‌ کرده‌، و البته‌ ثعالبی‌ را قول‌ ضعیف‌تر دانسته‌، ابن‌اثیر (ج‌ ۱، ص‌ ۲۳۸) بوده‌ (قس‌ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، ۱۴۰۱ـ ۱۴۰۹، ج‌ ۱۷، ص‌ ۴۳۶؛ اِسنَوی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵۹ که‌ این‌ قول‌ را به‌ سمعانی‌ نسبت‌ داده‌اند) و ظاهراً این‌ تردید، به‌ پیروی‌ از وی‌، به‌ منابع‌ بعدی‌ راه‌یافته‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهقفطی‌، همانجا؛ ابن‌خلّکان‌، ج‌ ۱، ص‌۸۰؛ سُبکی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۵۸؛ ابن‌کثیر، البدایة‌ والنهایة‌ ، ج‌ ۱۲، ص‌ ۵۰). همچنین‌ احتمال‌ دارد نام‌ او با نام‌ ابومنصور عبدالملک‌ ثعالبی‌ * (متوفی‌ ۴۲۹)، ادیب‌ مشهور که‌ معاصر و همشهری‌ وی‌ بوده‌، خلط‌ شده‌ باشد ( رجوع کنید بهاسنوی‌، همانجا) که‌ پیامد آن‌ به‌ وضوح‌ در الوفیات‌ ، یکی‌ از تراجم‌ قرن‌ نهم‌ ( رجوع کنید به ابن‌قُنْفُذ، ص‌ ۲۳۷ـ ۲۳۸)، مشاهده‌ می‌شود. بنا بر آنچه‌ نسب‌شناسان‌ آورده‌اند ( رجوع کنید به سمعانی‌، ۱۴۰۸، ج‌ ۱، ص‌ ۵۰۵ ـ ۵۰۶؛ ابن‌اثیر، ج‌ ۱، ص‌ ۲۳۷ـ۲۳۹)، «ثعلبی‌» عنوانی‌ است‌ برای‌ انتساب‌ به‌ قبایل‌ عرب‌، و «ثعالبی‌» ناظر به‌ حرفة‌ دوزندگی‌ پوست‌ روباه‌ است‌ اما در بارة‌ ابواسحاق‌ گفته‌ شده‌ که‌ این‌ عنوان‌ (ثعلبی‌) برای‌ او لقب‌ است‌ نه‌ نسب‌ ( رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج‌ ۱، ص‌ ۲۳۸؛ ابن‌خلّکان‌؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، ۱۴۰۱ـ ۱۴۰۹، همانجاها). ذکر این‌ توضیح‌ در بارة‌ نام‌ وی‌، شاهدی‌ بر صحت‌ نام‌ ثعلبی‌ (نه‌ ثعالبی‌) برای‌ او دانسته‌ شده‌ است‌ (برای‌ شواهد دیگر و تفصیل‌ بیشتر در بارة‌ لقب‌ وی‌ رجوع کنید به صالح‌ ، ص‌ ۳۴ـ۳۵). لقب‌ بودن‌ این‌ عنوان‌ برای‌ او همچنین‌ نشان‌دهندة‌ آن‌ است‌ که‌ وی‌ عرب‌تبار نیست‌ و اصالتاً ایرانی‌ است‌. در هر صورت‌، وی‌ بیشتر به‌ ثعلبی‌ مشهور و در آثار منتشر شده‌اش‌ نیز با این‌ نام‌ از او یاد شده‌ است‌. در این‌ مقاله‌ نیز نام‌ وی‌ در همه‌ جا ثعلبی‌ خواهد آمد.از سوانح‌ زندگی‌ ثعلبی‌ اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌. وی‌، چنانکه‌ خود گفته‌ (۱۴۲۲، ج‌ ۱، ص‌ ۷۳ـ۷۴)، از کودکی‌ فراگیری‌ علم‌ تفسیر را آغاز کرد و بخش‌ اعظمی‌ از دورة‌ جوانی‌اش‌ را به‌ تعلّم‌ نزد استادان‌ این‌ علم‌ گذراند و از شمار زیادی‌ از محدّثان‌ حدیث‌ شنید، از جمله‌ از برخی‌ محدّثان‌ مشهور نیشابور نظیر ابومحمد حسن‌بن‌ احمد مَخلَدی‌ (متوفی‌ ۳۸۹)، ابوطاهر محمدبن‌ فضل‌بن‌ خُزَیمه‌ (متوفی‌ ۳۸۷)، احمدبن‌ محمد خَفّاف‌ (متوفی‌ ۳۱۵) و یحیی‌بن‌ اسماعیل‌ ابوزکریای‌ حربی‌ (متوفی‌ ۳۹۴). همچنین‌ قرائات‌ را نزد بزرگانی‌ چون‌ ابوبکربن‌ مهران‌ مقری‌ (متوفی‌ ۳۸۱) و ابوبکر محمدبن‌ احمد طرازی‌ (متوفی‌ ۳۸۵) آموخت‌ (یاقوت‌ حموی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۰۷؛ صریفینی‌؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹؛ ابن‌جزری‌، همانجاها). علاوه‌ بر اینها، بررسی‌ آثار ثعلبی‌ نشان‌ می‌دهد که‌ وی‌ استادان‌ متعدد دیگری‌ نیز داشته‌ که‌ احادیث‌ و روایات‌ فراوانی‌ از آنان‌ نقل‌ کرده‌ است‌، نظیر ابوبکر محمدبن‌ عبداللّه‌ جَوْزَقی‌ * (متوفی‌ ۳۸۸؛ رجوع کنید بهثعلبی‌، قصص‌الانبیاء ، ص‌ ۱۰۴، ۳۱۵؛ برای‌ آگاهی‌ بیشتر در بارة‌ دیگر استادان‌ وی‌ رجوع کنید به بیهقی‌، ص‌ ۱۵۸؛ صالح‌، ص‌ ۴۱ـ ۴۸، ۲۴۳ـ۲۴۴؛ نیز رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌).تراجم‌نگاران‌، ثعلبی‌ را در علم‌ به‌ تفسیر و قرائات‌ و عربی‌دانی‌ و فن‌ وعظ‌ ستوده‌ و او را در نقل‌ حدیث‌، ثقه‌ دانسته‌اند ( رجوع کنید به یاقوت‌حموی‌؛ صریفینی‌؛ قفطی‌؛ ابن‌خلّکان‌، همانجاها؛ نیز رجوع کنید به محمدبن‌ احمد ذهبی‌، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج‌ ۱۷، ص‌ ۴۳۵ـ۴۳۷)، اگرچه‌ نقل‌ برخی‌ احادیث‌ در تفسیر وی‌، انتقادهای‌ زیادی‌ را متوجه‌ او کرده‌ است‌ ( رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌).برخی‌ منابع‌ به‌ فقاهت‌ ثعلبی‌ و مذهب‌ فقهی‌ وی‌ تصریح‌ کرده‌اند. کتابهای‌ طبقات‌الشافعیه‌ او را از فقهای‌ شافعی‌ شمرده‌ و آرای‌ فقهی‌اش‌ را آورده‌اند ( رجوع کنید به سبکی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۵۹؛ اسنوی‌، همانجا؛ ابن‌مُلَقَّن‌، ص‌ ۱۲۱؛ ابن‌قاضی‌ شُهبَه‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۰۷؛ نیز رجوع کنید به نَوَوی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۵۷). علاوه‌ بر این‌، ثعلبی‌ از ادبای‌ عصر خود بوده‌است‌ ( رجوع کنید به سبکی‌، ج‌۴، ص‌۵۸؛ داوودی‌، ج‌۱، ص‌۶۷).ثعلبی‌ در عصر خود، خصوصاً در تفسیر قرآن‌، آوازه‌ای‌ بلند داشته‌ به‌ گونه‌ای‌ که‌ طالبان‌ علم‌ از مناطق‌ دور دست‌ و از هر مذهبی‌ برای‌ استفاده‌ از مجلس‌ درس‌ وی‌ به‌ نیشابور سفر می‌کردند (یاقوت‌ حموی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۶۶۲ـ۱۶۶۳). با وجود این‌، در منابع‌ از میان‌ جماعت‌ شاگردان‌ او تنها به‌ نام‌ ابوالحسن‌ علی‌بن‌ احمد واحدی‌ * (متوفی‌ ۴۶۸)، مفسر مشهور و مؤلف‌ اسباب‌النزول‌ ، تصریح‌ شده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌؛ صریفینی‌؛ سبکی‌، همانجاها). به‌ گزارش‌ ابن‌جزری‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۱۰۰) واحدی‌ قرائت‌ را نزد ثعلبی‌ آموخت‌. واحدی‌، خود در مقدمة‌ تفسیر البسیط‌ ، ثعلبی‌ را استاد تفسیرش‌ خوانده‌ و با مدح‌ و ستایش‌ فراوان‌ از او یاد کرده‌ و گفته‌ است‌ که‌ به‌ توصیة‌ یکی‌ از استادانش‌ به‌ نام‌ ابوالفضل‌ احمدبن‌ محمد عَروضی‌ (زنده‌ در ۴۱۶)، از بزرگان‌ ادب‌ و لغت‌ نیشابور،به‌ مجلس‌ درس‌ تفسیر ثعلبی‌ راه‌ یافته‌ و بعد از مدتی‌ از شاگردان‌ خاص‌ و ملازمان‌ وی‌ شده‌ بوده‌ است‌ ( رجوع کنید بهیاقوت‌حموی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۶۶۰ـ۱۶۶۳). جزئیاتی‌ که‌ از واحدی‌ در این‌باره‌ نقل‌ شده‌ شاهدی‌ بر شهرت‌ ثعلبی‌ در تفسیر قرآن‌ و اعتبار وی‌ نزد دانشمندان‌ آن‌ دوره‌ است‌. از دیگر شاگردان‌ ثعلبی‌، که‌ آثارش‌ را نزد او قرائت‌ کرده‌اند، ابوسعید محمدبن‌ سعد فرخزادی‌ ( رجوع کنید بهسمعانی‌، ۱۴۰۸، ج‌ ۱، ص‌ ۱۱۶؛ همو، ۱۳۹۵، ج‌ ۱، ص‌ ۵۶۸)، ابوسعید احمدبن‌ ابراهیم‌ شُرَیْحی‌ خوارزمی‌ ( رجوع کنید بهبغوی‌،ج‌ ۱، ص‌ ۲۸، ۳۰) و عبدالکریم‌بن‌ عبدالصمد ابومعشر طبری‌ (متوفی‌ ۴۷۸؛ رجوع کنید بهسبکی‌، ج‌ ۵، ص‌ ۱۵۲) بوده‌اند. ثعلبی‌ در محرّم‌ ۴۲۷ درگذشت‌ (یاقوت‌ حموی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۰۷؛ صریفینی‌؛سبکی‌، همانجاها؛ قس‌ ابن‌خلّکان‌، همانجا، که‌ ۴۳۷ را نیز ذکر کرده‌ است‌).برخی‌ شواهد و قرائن‌ در شرح‌حال‌ و آثار ثعلبی‌ دلالت‌ بر آن‌ دارد که‌ وی‌ از متصوفه‌ یا دست‌کم‌ تحت‌ تأثیر آرا و افکار آنان‌ بوده‌، از جمله‌ اینکه‌ حقائق‌التفسیر را به‌ طور کامل‌ نزد مؤلف‌ آن‌، ابوعبدالرحمان‌ سُلَمی‌ (متوفی‌ ۴۱۲)، قرائت‌ کرده‌ است‌ (ثعلبی‌، ۱۴۲۲، ج‌ ۱، ص‌ ۸۳؛ در این‌باره‌ رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۶۵). همچنین‌ برخی‌ منابع‌ از متصوف‌ مشهور، ابوالقاسم‌ قُشَیری‌ (متوفی‌ ۴۶۵)، رؤیایی‌ نقل‌ کرده‌اند که‌ حاکی‌ از رضایت‌ خداوند از ثعلبی‌ است‌ ( رجوع کنید به صریفینی‌؛ ابن‌خلّکان‌، همانجاها؛ سبکی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۵۸). گفتنی‌ است‌ که‌ مهم‌ترین‌ استاد ثعلبی‌ در تفسیر،یعنی‌ ابوالقاسم‌ حسن‌بن‌ محمدبن‌ حسن‌بن‌ حبیب‌ نیشابوری‌ معروف‌ به‌ ابن‌حبیب‌ (متوفی‌ ۴۰۶) که‌ ثعلبی‌ از شاگردان‌ خاص‌ وی‌ بوده‌ (یاقوت‌حموی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۹۹۶؛ نیز رجوع کنید بهثعلبی‌، ۱۴۲۲، همانجا)، دست‌کم‌ در بخشی‌ از عمرش‌ کرّامی‌مذهب‌ بوده‌ ( رجوع کنید بهیاقوت‌ حموی‌، همانجا) و آثاری‌ نیز به‌ سبک‌ و سیاق‌ ملامتیه‌ نگاشته‌ است‌ (در این‌باره‌ رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۴۵ـ۴۷). علاوه‌ بر اینها، برخی‌ محققان‌ معاصر ( رجوع کنید به ثعلبی‌، ۲۰۰۲، مقدمة‌ ویسمولر ، ص‌ ۶۰ـ ۶۷؛ واسرشتروم‌ ، ص‌ ۲۳۹) به‌ سبب‌ محتوا و موضوع‌ برخی‌ آثار ثعلبی‌ ( رجوع کنید بهادامة‌ مقاله‌) و نیز ذکر نام‌ جُنید بغدادی‌ (متوفی‌ ۲۹۷) در آنها ( رجوع کنید به ثعلبی‌، قصص‌الانبیاء ، ص‌ ۳۳۶؛ در این‌باره‌ رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۵۷ ـ ۵۸)، وی‌ را صوفی‌ و مرتبط‌ با حلقه‌های‌ متصوفة‌ نیشابور در آن‌ دوره‌ دانسته‌اند. وَلید صالح‌، در ضمن‌ بحثی‌ مستقل‌، شواهد دالّ بر تصوف‌ ثعلبی‌ را به‌ تفصیل‌ ذکر و با اقامة‌ دلایلی‌ در پاسخ‌ به‌ آنها، صوفی‌ بودن‌ او را رد کرده‌ ( رجوع کنید بهص‌ ۵۳ ـ ۶۵)، اگر چه‌ پذیرفته‌ است‌ که‌ ثعلبی‌ در مقابل‌ آرای‌ متصوفه‌ نرمش‌ نشان‌ داده‌ (ص‌ ۶۵) و از این‌ رو تأکید کرده‌ است‌ که‌ در مطالعة‌ آثار وی‌ نباید از تأثیر عقاید کرّامیه‌ غافل‌ شد (ص‌ ۴۸).ثعلبی‌ تألیفات‌ متعددی‌ داشته‌ است‌ (صریفینی‌، همانجا) که‌ واحدی‌، پانصد جزء از آنها را نزد وی‌ قرائت‌ کرده‌ ( رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۶۶۳؛ در بارة‌ معنای‌ جزء در این‌ عبارت‌ رجوع کنید بهکولبرگ‌ ، ص‌ ۷۹؛ صالح‌، ص‌ ۳۲؛ قس‌ افسرُالدّین‌، ص‌ ۳۳۰ که‌ آن‌ را به‌ معنای‌ تألیف‌ مستقل‌ گرفته‌) و اجازة‌ روایت‌ همة‌ آنها را به‌ عبدالغافر فارسی‌ (متوفی‌ ۵۲۹) داده‌ است‌ ( رجوع کنید به صریفینی‌، همانجا)، هر چند که‌ بیشتر منابع‌ تنها از دو اثر مهم‌ و مشهور وی‌ در تفسیر و قصص‌الانبیا یاد کرده‌اند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به صریفینی‌، همانجا؛ قفطی‌، ج‌ ۱، ص‌۱۲۰؛ ابن‌خلّکان‌؛ سبکی‌، همانجاها). آثار ثعلبی‌ ظاهراً در میان‌ مردم‌ رواج‌ بسیار داشته‌ است‌ ( رجوع کنید بهیاقوت‌ حموی‌، همانجا؛ ابن‌اثیر، ج‌ ۱، ص‌ ۲۳۸؛ صریفینی‌، همانجا). عنوانها و موضوعات‌ آثار وی‌ نشان‌ می‌دهد که‌ او در تألیفات‌ خود به‌ دو حوزة‌ تفسیر قرآن‌ و ادبیات‌ تربیتی‌ ـ اخلاقی‌ نظر داشته‌ و در آثار خود این‌ دو را با هم‌ ترکیب‌ کرده‌ است‌ ( رجوع کنید بهصالح‌، ص‌ ۳۷، ۵۲). اشاره‌ و تأکید منابع‌ بر واعظ‌ بودن‌ ثعلبی‌ شاهدی‌ بر این‌ مدعاست‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌؛ صریفینی‌، همانجاها؛ ذهبی‌، ۱۴۱۴، حوادث‌ و وفیات‌ ۴۲۱ـ۴۴۰ ه ، ص‌ ۱۸۶؛ همو، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج‌ ۱۷، ص‌ ۴۳۷). ثعلبی‌ در اتخاذ این‌ روش‌ احتمالاً تحت‌ تأثیر استادش‌، ابن‌حبیب‌، بوده‌ است‌ ( رجوع کنید بهیاقوت‌ حموی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۹۹۶ـ۹۹۷؛ صفدی‌، ج‌ ۱۲، ص‌ ۲۳۹).مهم‌ترین‌ و مشهورترین‌ اثر ثعلبی‌ الکشف‌ والبیان‌ عن‌ تفسیرالقرآن‌ معروف‌ به‌ تفسیر الثعلبی‌ است‌ ( رجوع کنید بهثعلبی‌، ۱۴۲۲، ج‌ ۱، ص‌ ۷۵؛ یاقوت‌ حموی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۰۷، ج‌ ۴، ص‌ ۱۶۶۳؛ حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ۱، ستون‌ ۴۴۴، ج‌ ۲، ستون‌ ۱۴۹۶). بیشتر منابع‌ این‌ تفسیر را ستوده‌ و برخی‌ آن‌ را برتر از تفاسیر دیگر دانسته‌اند ( رجوع کنید به ابن‌اثیر؛ صریفینی‌، همانجاها؛ ابن‌خلّکان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۷۹). تفسیر ثعلبی‌ را باید در زمرة‌ تفاسیر جامع‌ و دایرة‌المعارف‌گونه‌ بر شمرد، گرچه‌ اغلب‌، آن‌ را تفسیری‌ مأثور یا روایی‌ به‌ حساب‌ آورده‌اند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به محمدحسین‌ ذهبی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۲۸؛ معرفت‌، ج‌ ۲، ص‌ ۳۴۴ـ ۳۴۵؛ > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد < ، ج‌ ۴، ص‌ ۱۷۲؛ قس‌ آتش‌، ص‌ ۳۳۲). از مقدمة‌ این‌ تفسیر چنین‌ برمی‌آید که‌ ثعلبی‌ رویکردی‌ جامع‌ به‌ تفسیر قرآن‌ داشته‌ و به‌ روشها و برداشتهای‌ گوناگون‌ تفسیری‌ اهمیت‌ می‌داده‌، چنانکه‌ به‌ شکلی‌ موجز و با تعبیراتی‌ خاص‌ (در این‌باره‌ رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۸۷ ـ۸۹) تصریح‌ کرده‌ است‌ که‌ در تفسیر آیات‌ به‌ چهارده‌ جنبه‌، از جمله‌ لغت‌ و اعراب‌ و قرائات‌ و احکام‌ و حِکَم‌ و قصص‌، توجه‌ دارد (ثعلبی‌،۱۹۸۴، ص‌ ۱۹؛ قس‌ همو، ۱۴۲۲، همانجا). شاهد دیگر براین‌ امر تلقی‌ وی‌ از تأویل‌ است‌ که‌ به‌ نظر او همة‌ معانی‌ محتمل‌ نزد علما را شامل‌ می‌شود، هر چند او معیار خود را در صحت‌ و سقم‌ این‌ معانی‌ و آرای‌ متنوع‌، کتاب‌ و سنّت‌ ذکر کرده‌ است‌ (۱۴۲۲، ج‌ ۱، ص‌ ۸۷؛ برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۹۶ـ ۹۸).ثعلبی‌ در مقدمة‌ کتاب‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۷۴) تفاسیر موجود در عصر خویش‌ را به‌ شش‌ گروه‌ تقسیم‌ و از هر گروه‌ به‌ نحوی‌ انتقاد کرده‌ است‌. در این‌ میان‌، تندترین‌ انتقاد وی‌ متوجه‌ تفاسیر معتزله‌، نظیر تفسیر ابوعلی‌ جُبّائی‌ (متوفی‌ ۳۰۳) و ابومسلم‌ محمدبن‌ بحراصفهانی‌ (متوفی‌ ۳۲۱)، است‌ که‌ آنان‌ را اهل‌ بدعت‌ و هوا و هوس‌ خوانده‌ است‌. همچنین‌ از طبری‌ به‌ سبب‌ تطویل‌ و تکرار انتقاد کرده‌ است‌. بر این‌ اساس‌، مهم‌ترین‌ انگیزة‌ وی‌ در نگارش‌ تفسیری‌ جدید، نبودنِ کتابی‌ جامع‌ و مهذب‌ و عاری‌ از اشکال‌ در این‌ حوزه‌ بوده‌ که‌ در کنار دلایلی‌ دیگر، از جمله‌ رویگرداندن‌ مردم‌ از تفسیر قرآن‌ و درخواست‌ برخی‌ علما و بزرگان‌ از وی‌، موجب‌ تألیف‌ الکشف‌ والبیان‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید بههمان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۷۴ـ ۷۵). از انتقادهای‌ ثعلبی‌ بر تفاسیر پیشین‌ و ویژگیهایی‌ که‌ برای‌ تفسیر خودش‌ ذکر کرده‌ است‌، معلوم‌ می‌شود که‌ وی‌ برای‌ ساختار و نحوة‌ تنظیم‌ مطالب‌ در تفسیر ارزشی‌ ویژه‌ قائل‌ بوده‌ است‌ ( رجوع کنید بهصالح‌، ص‌ ۹۹).منابع‌ ثعلبی‌ را در تفسیر الکشف‌ والبیان‌ می‌توان‌ به‌ دو دستة‌ شفاهی‌ و مکتوب‌ تقسیم‌ کرد. وی‌ مجموعة‌ مسموعات‌ خود را از قریب‌ به‌ سیصد تن‌ از شیوخ‌ هم‌ عصرش‌ (۱۴۲۲،ج‌ ۱، ص‌ ۷۵)، با ذکر سند، در جای‌جای‌ تفسیر آورده‌ است‌. این‌ شنیده‌ها علاوه‌ بر احادیث‌ نبوی‌ شامل‌ قصص‌ و حکایات‌ و همچنین‌ اقوال‌ پراکندة‌ مفسران‌ و محدّثانی‌ است‌ که‌ تألیف‌ مستقل‌ و مکتوبی‌ نداشته‌اند. ثعلبی‌ از میان‌ این‌ سیصد شیخ‌ بیشتر مطالب‌ را از استادانی‌ چون‌ ابن‌حبیب‌ نیشابوری‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ۱۴۲۲، ج‌ ۱، ص‌ ۹۰ـ۹۱، ۹۷، ۹۹ و جاهای‌ دیگر) و ابومحمد عبداللّه‌بن‌ حامد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به همان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۰۲، ۱۰۴، ۱۰۷، ۱۱۳ و جاهای‌ دیگر) و حاکم‌ نیشابوری‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به همان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۱۳؛ همو، ۱۹۸۴، ص‌ ۲۱، ۳۳، ۳۸، ۴۱ و جاهای‌ دیگر) و بیش‌ از همه‌ ابوعبداللّه‌ حسین‌بن‌ محمدبن‌ فَنْجویِه‌ ثقفی‌ دینوری‌ (متوفی‌ ۴۱۴؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بههمو، ۱۴۲۲، ج‌ ۸، ص‌ ۱۰۶، ۱۴۵؛ نیز رجوع کنید به محمدبن‌ احمد ذهبی‌، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج‌ ۱۷، ص‌ ۳۸۴) شنیده‌ است‌ (برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۷۴ـ ۷۵).منابع‌ مکتوب‌ ثعلبی‌ شامل‌ کتابهای‌ موجود در عصر وی‌ است‌، از جمله‌ تفاسیر و کتب‌ قرائات‌ و کتب‌ معانی‌القرآن‌ و کتابهای‌ تاریخی‌. ثعلبی‌ بخش‌ اعظم‌ مقدمة‌ خود را به‌ ذکر فهرست‌ این‌ کتابها به‌ همراه‌ طرق‌ اجازة‌ آنها اختصاص‌ داده‌ است‌ ( رجوع کنید به ثعلبی‌، ۱۹۸۴، ص‌۲۰ـ ۶۸) تا در متن‌ تفسیر به‌ تکرار اسانید نیاز نباشد. برخی‌ از این‌ کتابها متعلق‌ به‌ ادوار پیش‌ از ثعلبی‌ است‌ که‌ او اجازة‌ آنها را از استادانش‌، به‌ ویژه‌ همان‌ چهار استاد پیش‌ گفته‌، دریافت‌ کرده‌ ( رجوع کنید به همانجا) و برخی‌ دیگر، تألیف‌ معاصران‌ او، نظیر ابن‌حبیب‌ و ابوعبدالرحمان‌ سلمی‌، است‌ که‌ اکثر آنها را نزد مؤلفان‌ قرائت‌ کرده‌ است‌ ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ ۵۱ـ۵۴). وی‌ این‌ منابع‌ را حدود یکصد تألیف‌ برشمرده‌ (همان‌، ص‌ ۱۹) که‌ با حذف‌ اسانید مکرر، تعداد آنها به‌ ۷۷ می‌رسد (صالح‌، ص‌ ۶۹). در میان‌ تفاسیری‌ که‌ ثعلبی‌ ذکر کرده‌ است‌، دو گروه‌ اهمیت‌ بیشتری‌ دارند: یکی‌ تألیفات‌ پیش‌ از طبری‌ که‌ او در جامع‌البیان‌ از آنها استفاده‌ نکرده‌ است‌، نظیر تفسیر شیعی‌ ابوحمزه‌ ثُمالی‌ (متوفی‌ ۱۵۰) و تفسیر معتزلی‌ ابوبکر اصم‌ (متوفی‌ ح ۱۹۰) و گروه‌ دیگر تفاسیری‌ که‌ پس‌ از طبری‌ تألیف‌ شده‌، نظیر تفسیر ابن‌حبیب‌ و عبداللّه‌بن‌ حامد و ابن‌فُورَک‌ (متوفی‌ ۴۰۶)، زیرا بیشتر این‌ کتابها امروزه‌ در دست‌ نیست‌ ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ ۷۱ـ۷۲) و نامهای‌ این‌ منابع‌ تنها از طریق‌ مقدمة‌ این‌ تفسیر باقی‌مانده‌ ( رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ۱، ستون‌ ۴۳۹ـ ۴۴۵، ۴۴۷،۴۴۹، ۴۵۱ـ۴۵۲، ۴۵۷ـ۴۶۱) و بخشهایی‌ از آنها به‌ واسطة‌ متن‌ این‌ تفسیر حفظ‌ شده‌ است‌ (برای‌ فهرست‌ این‌ منابع‌ و آگاهی‌ بیشتر در بارة‌ آنها رجوع کنید به ثعلبی‌، ۱۹۸۴، ص‌ ۱۰۹ـ۱۱۵؛ صالح‌، ص‌ ۲۴۵ـ۲۵۰).اگر چه‌ برخی‌ منابع‌ مذکور در این‌ مقدمه‌، نظیر تفسیر ابن‌عباس‌، تألیف‌ صاحب‌ اصلی‌ آن‌ نیست‌ ( رجوع کنید به تفسیر ابن‌عباس‌ * ) و به‌ نوشتة‌ ژیلیو (ص‌ ۱۲ـ۱۷) حتی‌ برخی‌ از آنها احتمالاً به‌ صورت‌ کتابی‌ مستقل‌ در عصر ثعلبی‌ وجود نداشته‌ است‌ (نیز رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۷۰ـ۷۱)، به‌ هر صورت‌ این‌ مقدمه‌ از حیث‌ آگاهی‌بخشی‌ در تاریخ‌ تفسیر و نگارشهای‌ تفسیری‌ تا پایان‌ قرن‌ چهارم‌ اهمیت‌ بسیار دارد. ایزایا گولدفلد متن‌ کامل‌ این‌ مقدمه‌ را به‌ همراه‌ تعلیقاتی‌ بر آن‌ در ۱۹۸۴ منتشر کرده‌ است‌.روش‌ ثعلبی‌ در تفسیر هر سوره‌ چنین‌ است‌ که‌ ابتدا نام‌، مکان‌ نزول‌ و تعداد آیات‌ و کلمات‌ و حروف‌ آن‌ را ذکر کرده‌ و احادیثی‌ در بارة‌ سوره‌، به‌ ویژه‌ فضیلت‌ تلاوت‌ آن‌، نقل‌ نموده‌ است‌، سپس‌ با بهره‌گیری‌ از منابع‌ به‌ شرح‌ و توضیح‌ آیات‌ پرداخته‌ و مطابق‌ انتظار، تنها اَسناد مسموعات‌ خود را آورده‌ و از منابع‌ مکتوبِ مذکور در مقدمه‌، به‌ ذکر نام‌ منبع‌ بسنده‌ کرده‌ است‌. در برخی‌ موارد نیز تعبیرات‌ کلی‌ و مبهمی‌ نظیر «قالَالمُفَسِّرون‌» یا «سمعتُ بعضَالمُفسِّرین‌ یَقولُ» به‌ کار برده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ۱۴۲۲، ج‌ ۷، ص‌ ۱۰۸؛ در این‌باره‌ رجوع کنید بهصالح‌، ص‌ ۹۶ـ۹۷). در صورت‌ امکان‌، از آیات‌ دیگر در توضیح‌ آیه‌ها کمک‌ گرفته‌ و مباحث‌ لغوی‌ و نحوی‌ را در جای‌ خود مطرح‌ و به‌ مناسبت‌، به‌ شواهد شعری‌ استناد نموده‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ۱۴۲۲، ج‌ ۱، ص‌ ۱۰۹ـ۱۱۰، ۱۳۸، ج‌ ۲، ص‌ ۴۱ـ۴۲) و به‌ قرائات‌ گوناگون‌، در صورت‌ وجود اختلاف‌، اشاره‌ کرده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ای‌ گویا رجوع کنید بههمان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۱۲ـ ۱۱۵). از موضوعاتی‌ که‌ ثعلبی‌ به‌ آن‌ توجه‌ بسیار نشان‌ داده‌ و از ویژگیهای‌ اصلی‌ تفسیر او محسوب‌ می‌شود، نقل‌ فراوان‌ قصص‌ و حکایات‌ و اسرائیلیات‌ است‌ ( رجوع کنید به زرکشی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۰۵؛ سیوطی‌، الاتقان‌ ، ج‌ ۴، ص‌ ۲۴۳) که‌ در جاهای‌ متعدد و به‌ تفصیل‌ به‌ آنها پرداخته‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ثعلبی‌، ۱۴۲۲، ج‌ ۶، ص‌ ۱۴۶ـ۱۵۷، ۱۹۳ـ ۱۹۸، ج‌ ۴، ص‌ ۱۶۱ـ ۱۶۳، ج‌ ۷، ص‌ ۲۲۳ـ ۲۲۵). ثعلبی‌ در ذیل‌ آیات‌ احکام‌ نیز گاه‌ تا آنجا پیش‌ رفته‌ که‌ فصلی‌ مستقل‌ را به‌ ذکر آرا و اختلافات‌ فقهی‌، نوعاً بر اساس‌ اقوال‌ شافعی‌، اختصاص‌ داده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به همان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۰۵ـ ۱۰۸، ۱۲۴ـ۱۲۶، ج‌ ۳، ص‌ ۲۸۶ـ ۲۸۸، ص‌ ۳۱۵ـ ۳۲۲). وی‌ علاوه‌ بر مسائل‌ فقهی‌، در حوزه‌های‌ دیگر (نظیر کلام‌ و اخلاق‌) نیز فصولی‌ مستقل‌ آورده‌ که‌ عموماً راجع‌ به‌ مباحث‌ مهم‌ یا مورد اختلاف‌ در میان‌ دانشمندان‌ اسلامی‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به همان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴۲ـ۱۴۴، ۱۷۷، ج‌ ۳، ص‌ ۱۹۲ـ ۱۹۵، ۲۹۷ـ ۲۹۸). ظاهراً این‌ کار از نوآوریهای‌ ثعلبی‌ در تفسیر بوده‌ و پس‌ از وی‌ در میان‌ مفسران‌ رواج‌ یافته‌ است‌ (صالح‌، ص‌ ۷۶). به‌ علاوه‌ در تفسیر وی‌، برداشتهای‌ عرفانی‌ و نقل‌ از تفاسیر صوفیان‌ به‌ چشم‌ می‌خورد که‌ گرچه‌ بیشتر از طریق‌ تفسیر سُلَمی‌ است‌، محدود به‌ آن‌ نیست‌ (برای‌ نمونه‌ای‌ گویا رجوع کنید به۱۴۲۲، ج‌ ۲، ص‌ ۱۹ـ۲۱، ج‌ ۸ ، ص‌ ۳۰۸). با وجود این‌، نگاه‌ ثعلبی‌ به‌ قرآن‌ مطابق‌ با مبانی‌ تفسیری‌ متصوفه‌ نیست‌ و نباید تفسیر وی‌ را عرفانی‌ قلمداد کرد ( رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۹۷؛ قس‌ آتش‌، ص‌ ۸۹ ، ۳۳۲)، هر چند که‌ صوفی‌ مشهور، ابوبکر نجم‌الدین‌ عبداللّه‌بن‌ محمد معروف‌ به‌ دایه‌ (متوفی‌ ۶۵۴)، در مقدمة‌ تفسیر عرفانی‌ خود، تفسیر التأویلات‌ النجمیة‌ ، ثعلبی‌ و اثرش‌ را ستوده‌ و آن‌ را مأخذ اصلی‌ تفسیر خود معرفی‌ کرده‌ است‌ ( رجوع کنید به آتش‌، ص‌ ۱۴۰). ولید صالح‌ ده‌ ویژگی‌ برای‌ تفسیر ثعلبی‌ برشمرده‌ و هر یک‌ را در فصلی‌ مستقل‌، با ذکر جزئیات‌ و شواهد، بررسی‌ کرده‌ است‌ ( رجوع کنید بهص‌ ۱۰۱ـ۲۰۴).الکشف‌ والبیان‌ از جایگاهی‌ مهم‌ و نقشی‌ مؤثر در میان‌ تفاسیر برخوردار است‌ و نقطة‌ عطفی‌ در تاریخ‌ تفسیرنگاری‌ به‌ شمار می‌آید. اگرچه‌ طبری‌ با نگارش‌ تفسیر مفصّل‌ و جامع‌ خود دوره‌ای‌ جدید را در تاریخ‌ تفسیر بنیان‌ نهاد ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «تفسیر»؛ > دایرة‌المعارف‌ قرآن‌ < ، ج‌ ۲، ص‌ ۱۱۰ـ۱۱۱؛ نیز رجوع کنید به تفسیر طبری‌ * )، ثعلبی‌ با عرضة‌ ساختاری‌ نو و محتوایی‌ دایرة‌المعارف‌گونه‌ تحولی‌ در سیر نگارشهای‌ تفسیری‌ ایجاد کرد. در واقع‌، وی‌ تمامی‌ علوم‌ اسلامی‌ (نظیر صرف‌ و نحو و ادبیات‌ و فقه‌ و کلام‌ و تاریخ‌) و ابزارهایی‌ چون‌ قصص‌ و حکایات‌ را در فهم‌ و تفسیر آیات‌ به‌ خدمت‌ گرفت‌ تا جایی‌ که‌ تفسیر قرآن‌ پس‌ از وی‌ گنجینه‌ای‌ از معارف‌ اسلامی‌ برای‌ تعلیم‌ و تربیت‌ و آموزش‌ اخلاقی‌ شد (برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۲۲، ۹۵ـ۹۹، ۲۲۴ـ ۲۲۵؛ نیز رجوع کنید به د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، همانجا).گذشته‌ از شهرت‌ تفسیر ثعلبی‌ در زمان‌ حیات‌ او، این‌ تفسیر در دوره‌های‌ بعدی‌ نیز رواج‌ و اعتبار فراوان‌ یافت‌ ( رجوع کنید به صائغ‌، ۲۰۰۳)، چنانکه‌ روایت‌ آن‌ در میان‌ اهل‌ علم‌ رایج‌ بود و برای‌ شنیدن‌ آن‌ سفرهای‌ طولانی‌ می‌کردند ( رجوع کنید به سمعانی‌، ۱۴۰۸، ج‌ ۱، ۱۱۶، ج‌ ۴، ص‌ ۳۶۹). ظاهراً ابوسعید فرخزادی‌ (زنده‌ در سدة‌ پنجم‌) و ابومحمد عباس‌بن‌ محمد طوسی‌ معروف‌ به‌ عباسه‌ (متوفی‌ ۵۴۹) در انتقال‌ آن‌ به‌ نسلهای‌ بعدی‌ سهم‌ مهمی‌ داشته‌اند ( رجوع کنید به سمعانی‌، ۱۳۹۵، ج‌ ۱، ص‌ ۶۰۳ـ۶۰۴؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج‌ ۲۰، ص‌ ۲۸۹، ج‌ ۲۱، ص‌ ۴۹۵، ج‌ ۲۲، ص‌ ۱۰۵). حتی‌ گفته‌ شده‌ که‌ محمدبن‌ عباس‌بن‌ ارسلان‌ خوارزمی‌ عباسی‌ (متوفی‌ ۵۰۳) کل‌ تفسیر ثعلبی‌ را از حفظ‌ بوده‌ و در مجالس‌ علمی‌ با استفاده‌ از آن‌ به‌ سؤالات‌ پاسخ‌ می‌گفته‌ است‌ (سُبکی‌، ج‌۶، ص‌۱۰۷ـ ۱۰۸). سیدعمادالدین‌ ابوالصمصام‌ ذوالفقاربن‌ محمد حسنی‌ مروزی‌ (متوفی‌ ۵۳۶)، از بزرگان‌ امامیه‌ و شاگرد سیدمرتضی‌ و شیخ‌طوسی‌ ( رجوع کنید به منتجب‌الدین‌ رازی‌، ص‌ ۶۲)، تفسیر ثعلبی‌ را در قزوین‌ بر جماعتی‌ قرائت‌ کرده‌ است‌ (رافعی‌ قزوینی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۱۲). از شواهد دیگر بر رواج‌ این‌ تفسیر، آن‌ است‌ که‌ فقیه‌ معروف‌ مالکی‌ اندلسی‌، ابوبکر ابن‌ابی‌رَنْدَقَة‌ طُرْطُوشی‌ (متوفی‌ ۵۲۰) آن‌ را تلخیص‌ کرده‌ (اشبیلی‌، ص‌ ۵۹؛ بروکلمان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۴۲۹؛ برای‌ تلخیصهای‌ دیگر رجوع کنید به کولبرگ‌، ص‌ ۲۸۲؛ صالح‌، ص‌ ۲۰۶) و دیگر آنکه‌ عالم‌ مشهور، مجدالدین‌ ابوالسعادات‌ ابن‌اثیر جَزَری‌ (متوفی‌۶۰۶)، تفسیری‌ با نام‌ الانصاف‌ فی‌الجمع‌ بین‌الکشف‌ و الکشاف‌ نوشته‌ است‌ (یاقوت‌ حموی‌، ج‌ ۵، ص‌ ۲۲۷۱؛ ابن‌خلّکان‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۴۱؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، ۱۴۰۱ـ ۱۴۰۹، ج‌ ۲۱، ص‌ ۴۹۰؛ برای‌ شواهد دیگر رجوع کنید به اشبیلی‌، همانجا؛ رافعی‌ قزوینی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۰۶ـ۳۰۷، ۳۴۷، ج‌ ۳، ص‌ ۱۶۴، ۲۰۹؛ سبکی‌، ج‌ ۶، ص‌ ۴۰۲، ج‌ ۷، ص‌ ۲۲۴ـ ۲۲۵). نسخه‌های‌ خطی‌ فراوانی‌ از این‌ تفسیر در کتابخانه‌های‌ دنیا موجود است‌ (صالح‌، ص‌ ۲۳۱؛ نیز رجوع کنید به بروکلمان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۴۲۹، > ذیل‌ < ، ج‌ ۱، ص‌ ۵۹۲) که‌ معتبرترین‌ آنها به‌ روایت‌ مهم‌ترین‌ شاگرد ثعلبی‌، ابوالحسن‌ واحدی‌، در کتابخانة‌ عمومی‌ مدینه‌ نگهداری‌ می‌شود (صالح‌، ص‌ ۲۳۱ـ۲۳۴؛ برای‌ آگاهی‌ بیشتر در بارة‌ نسخه‌های‌ موجود رجوع کنید به همان‌، ص‌ ۲۳۱ـ۲۴۲).تفسیر ثعلبی‌ تأثیر فراوانی‌ بر تفاسیر مشهور بعد از خود گذاشته‌ است‌. پیش‌ از همه‌ باید از تفاسیر سه‌گانة‌ البسیط‌ و الوسیط‌ و الوجیز واحدی‌ یاد کرد ( رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۶۶۰؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج‌ ۱۸، ص‌ ۳۴۰) که‌ به‌ احتمال‌ زیاد، اساس‌ آنها همین‌ تفسیر بوده‌ است‌. واحدی‌ به‌ ویژه‌ در نگارش‌ البسیط‌ بسیار متأثر از تفسیر استادش‌ بوده‌ و با کاستنهایی‌ از آن‌ و افزودنهایی‌ به‌ آن‌، مفصّل‌ترین‌ تفسیر خود را تألیف‌ کرده‌ است‌ (خُضَیری‌، ۲۰۰۳؛ قس‌ صالح‌، ص‌ ۲۰۸، پانویس‌ ۱۳). پس‌ از وی‌، حسین‌بن‌ مسعود بَغَوی‌ (متوفی‌ ۵۱۶) با حذف‌ برخی‌ منقولات‌ تفسیر ثعلبی‌، خصوصاً روایات‌ ضعیف‌ و قصص‌ آن‌، در واقع‌ مختصری‌ از آن‌ را به‌ نام‌ معالم‌التنزیل‌ عرضه‌ کرد؛ حدود دو قرن‌ بعد، ابوالحسن‌ علی‌بن‌ محمد شیحی‌ بغدادی‌ مشهور به‌ خازن‌ * (متوفی‌ ۷۴۱)، منتخبی‌ از تفسیر بغوی‌ را با عنوان‌ لباب‌التأویل‌ فی‌ معانی‌التنزیل‌ گرد آورد ( رجوع کنید به خازن‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳)؛ بدین‌ ترتیب‌، این‌ تفسیر نیز گزیده‌ای‌ دیگر از تفسیر ثعلبی‌ به‌ شمار می‌آید ( رجوع کنید به بغوی‌ فَراء * ).علاوه‌ بر این‌، مفسران‌ مشهور دیگری‌ در تفاسیر خود از الکشف‌والبیان‌ بهره‌ برده‌ و به‌ اقوال‌ و منقولات‌ ثعلبی‌ استناد کرده‌اند که‌ مهم‌ترین‌ آنها عبارت‌اند از: طَبْرِسی‌ (متوفی‌ ۵۴۸؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ ۱، ص‌ ۱۱۲، ۴۲۰، ج‌ ۲، ص‌ ۴۹۷، ج‌ ۴، ص‌ ۴۷۲، ج‌ ۱۰، ص‌ ۴۵۷)، ابن‌جوزی‌ (متوفی‌ ۵۹۷ ؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ۱۴۰۷، ج‌ ۲، ص‌ ۶۲، ج‌ ۳، ص‌ ۲۲۴، ج‌ ۴، ص‌ ۱۲۴، ۱۵۹، ج‌ ۵، ص‌ ۸۸ ، ج‌ ۶، ص‌ ۳۴)، قُرْطُبی‌ (متوفی‌ ۶۷۱؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ ۱، ص‌ ۲۹۵، ۴۵۱، ج‌ ۳، ص‌ ۱، ۲۰۲، ج‌ ۵، ص‌ ۱۵، ۳۸ و جاهای‌ دیگر؛ برای‌ سایر موارد رجوع کنید به ج‌ ۲۱، ص‌ ۱۷۵ـ۱۷۶)، ثعالبی‌ (متوفی‌ ۸۷۵؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ ۱، ص‌ ۲۷۵، ۵۲۲، ج‌ ۳، ص‌ ۲۹۰، ۳۶۷، ج‌ ۴، ص‌ ۷۲، ۲۲۱، ج‌ ۵، ص‌ ۱۱، ۳۱۸) و سیوطی‌ (متوفی‌ ۹۱۱؛ الدرالمنثور ، برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ ۱، ص‌ ۱۳۳، ۲۴۴، ج‌ ۲، ص‌ ۵۴۴، ج‌ ۴، ص‌ ۸۱، ج‌ ۶، ص‌ ۲۰۶، ج‌ ۷، ص‌ ۱۴۷). گفتنی‌ است‌ زَمَخْشَری‌ نیز که‌ در الکشاف‌ نام‌ ثعلبی‌ را نیاورده‌، از تفسیر وی‌ بهره‌ گرفته‌ و بدون‌ ذکر منبع‌، از آن‌ مطالبی‌ نقل‌ کرده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به زمخشری‌، ج‌ ۴، ص‌ ۳۳۰، ۳۸۰، ۴۰۰، ۶۳۸ که‌ مطابق‌ است‌ به‌ ترتیب‌ با ثعلبی‌، ۱۴۲۲، ج‌ ۹، ص‌ ۳۹، ۴۹، ۱۱۵، ج‌ ۱۰، ص‌ ۶۱۰). همچنین‌ وی‌ در مقام‌ متکلمی‌ معتزلی‌ در بخشهایی‌ از تفسیر خود غیرمستقیم‌ به‌ رد آرای‌ تفسیری‌ ثعلبی‌، که‌ از مهم‌ترین‌ مفسران‌ ضد معتزله‌ بوده‌ ( رجوع کنید به ثعلبی‌، ۱۴۲۲، ج‌ ۱، ص‌ ۷۴)، پرداخته‌ است‌ (در بارة‌ ارتباط‌ الکشاف‌ با تفسیر ثعلبی‌ رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۲۰۹ـ۲۱۴) ظاهراً کتاب‌ الانصاف‌ ابن‌اثیر ناظر به‌ جمع‌ بین‌ آرای‌ این‌ دو مفسر بوده‌ است‌. تفسیر ثعلبی‌، علاوه‌ بر تفاسیر، بر کتابهای‌ دیگر نیز تأثیر گذاشته‌ است‌، از جمله‌ بسیاری‌ از روایات‌ اسباب‌ نزول‌ که‌ ثعلبی‌ نقل‌ کرده‌، بعدها در کتابهای‌ مستقلی‌ که‌ در این‌باره‌ نوشته‌ شده‌، گرد آمده‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به واحدی‌ نیشابوری‌، ۱۳۸۸، ص‌ ۱۱، ۵۳، ۱۲۹، ۲۹۸؛ ابن‌ حجر عسقلانی‌، ۱۴۱۸ الف‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۲۳۴، ۳۴۶، ۵۲۳، ج‌ ۲، ص‌ ۶۶۸، ۷۶۰، ۸۸۱؛ سیوطی‌، لباب‌ النقول‌ ، ص‌ ۱۸، ۳۴، ۶۶، ۱۱۸) و در آثار دیگری‌ با موضوعات‌ گوناگون‌ غیرقرآنی‌ نیز به‌ آرا و اقوال‌ وی‌ استناد شده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به نووی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۹۰، ج‌ ۳، ص‌ ۳۳۱، ج‌ ۹، ص‌ ۳۹۰؛ ابن‌تیمیّه‌، مجموع‌ الفتاوی‌ ، ج‌ ۹، جزء ۱۶، ص‌ ۲۱۲، ۲۲۴، ج‌ ۱۰، جزء ۱۷، ص‌ ۱۲۹؛ همو، درءتعارض‌ ، ج‌ ۸، ص‌ ۴۷۹).از تفسیر ثعلبی‌ انتقادهایی‌ هم‌ شده‌، از جمله‌ مفسر حنفی‌، احمدبن‌ محمد رازی‌ (زنده‌ در ۶۳۰)، نقدی‌ مستقل‌ بر این‌ کتاب‌ با نام‌ مباحث‌التفسیر نوشته‌ است‌ ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ «ثعلبی‌»؛ صالح‌، ص‌ ۵۴ و پانویس‌ ۴). عمده‌ انتقادهایی‌ که‌ از این‌ تفسیر شده‌، در بارة‌ احادیث‌ و اخبار آن‌ و در مقام‌ تضعیف‌ مؤلف‌ در روایت‌ حدیث‌ بوده‌، اگر چه‌ عبدالغافر فارسی‌، نخستین‌ شرح‌حال‌نویس‌ ثعلبی‌، دوبار بر وثاقت‌ وی‌ در نقل‌ حدیث‌ تأکید کرده‌ است‌ ( رجوع کنید به صریفینی‌، ص‌ ۱۰۹). این‌ انتقادها به‌ دو گروه‌ تقسیم‌پذیر است‌: گروه‌ نخست‌ ناظر به‌ نقل‌ قصص‌ عجیب‌ و احادیث‌ ضعیف‌ از جمله‌ فضائل‌ سور است‌ که‌ ثعلبی‌ در ابتدای‌ تفسیر هر یک‌ از سوره‌ها آورده‌ است‌. ظاهراً اولین‌ منتقد ثعلبی‌ در این‌ باب‌، ابن‌جوزی‌ بوده‌ است‌ ( رجوع کنید به ابن‌تَغْری‌ بِرْدی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۸۳، قس‌ د. اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، همانجا؛ افسرالدین‌، ص‌ ۳۲۸، که‌ در ترجمة‌ عبارت‌ ابن‌جوزی‌ خطا کرده‌اند). در دوره‌های‌ بعد نیز کسانی‌ چون‌ ابن‌تیمیّه‌ (متوفی‌ ۷۲۸؛ مقدمة‌ فی‌ اصول‌ التفسیر ، ص‌ ۵۱)، ابن‌کثیر ( البدایة‌ و النهایة‌ ، ج‌ ۱۲، ص‌ ۵۰) و زرکشی‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۵۹) بر این‌ جنبه‌ از تفسیر وی‌ خرده‌ گرفته‌اند. در کتب‌ علم‌الحدیث‌ نیز، در بحث‌ از احادیث‌ ساختگی‌، این‌ انتقادها دیده‌ می‌شود (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهابن‌جوزی‌، ۱۳۸۶ـ ۱۳۸۸، ج‌ ۱، ص‌ ۲۴۰؛ سیوطی‌، تدریب‌ الراوی‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۳۶۵؛ شهیدثانی‌، ص‌ ۱۰۴). ثعلبی‌ ظاهراً نخستین‌ مفسری‌ است‌ که‌ احادیث‌ فضائل‌ سور را وارد تفسیر قرآن‌ کرده‌ (صالح‌، ص‌ ۴۰، ۱۰۳) و مفسران‌ بعدی‌، نظیر واحدی‌ نیشابوری‌ ( رجوع کنید به ۱۴۱۵، ابتدای‌ تفسیر هر سوره‌) و زمخشری‌ ( رجوع کنید بهبخش‌ پایانی‌ تفسیر سوره‌ها؛ نیز رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۲۱۰ـ۲۱۱) و طبرسی‌ ( رجوع کنید به ابتدای‌ تفسیر هر سوره‌)، به‌ تبعیت‌ از وی‌، این‌ احادیث‌ را در تفاسیرشان‌ ذکر کرده‌اند. به‌ نظر می‌رسد ثعلبی‌ در نقل‌ این‌ احادیث‌ دیدگاه‌ کرّامیه‌ در جواز جعل‌ حدیث‌ با هدف‌ ترغیب‌ به‌ طاعت‌ و نهی‌ از معصیت‌ الاهی‌ را در نظر داشته‌ است‌ (ابن‌جوزی‌، ۱۳۸۶ـ ۱۳۸۸، ج‌ ۱، ص‌ ۹۶؛ ابن‌صلاح‌، ص‌ ۱۰۰).انتقاد دیگری‌ که‌ از ثعلبی‌ شده‌ و دامنة‌ گسترده‌ای‌ یافته‌، جنبة‌ کلامی‌ داشته‌ است‌. در طول‌ تاریخ‌ تفسیر، تندترین‌ انتقادها از ثعلبی‌ و تفسیر او را عالم‌ مشهور و تأثیرگذار اهل‌سنّت‌، ابن‌تیمیّه‌، مطرح‌ کرده‌ و پس‌ از وی‌، این‌ انتقادها در میان‌ پیروان‌ تفکر او رواج‌ یافته‌ است‌. تعبیراتی‌ که‌ ابن‌تیمیّه‌ در بارة‌ ثعلبی‌ و تفسیر او به‌ کار برده‌ ــ از جمله‌ اینکه‌ نه‌ در احکام‌ و نه‌ در فضائلِ اشخاص‌ نمی‌توان‌ به‌ روایات‌ ثعلبی‌ استناد کرد (منهاج‌، ج‌ ۷، ص‌ ۹۰ـ۹۱، نیز رجوع کنید به ج‌ ۷، ص‌ ۱۲، ۳۱۰؛ همو، مقدمة‌ فی‌اصول‌ التفسیر ، ص‌ ۳۱، ۵۱) ــ نشان‌ می‌دهد که‌ انتقاد وی‌ از ثعلبی‌ محدود به‌ ذکر احادیث‌ فضائل‌ سوره‌ها یا نقل‌ برخی‌ حکایات‌ و قصص‌ نیست‌ و ظاهراً ریشه‌ در امر دیگری‌ دارد: ثعلبی‌ با اثرپذیری‌ از استادانی‌ چون‌ حاکم‌ نیشابوری‌ ( رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۷۳) و بر اساس‌ رویکرد خاص‌ خود، احادیث‌ بسیاری‌ در بارة‌ فضائل‌ و مناقب‌ اهل‌بیت‌، به‌ ویژه‌ امام‌ علی‌ علیه‌السلام‌، در تفسیر خود آورده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ ۳، ص‌ ۱۲۵ـ۱۲۶، ج‌ ۴، ص‌ ۹۲، ج‌ ۸، ص‌ ۴۲ـ۴۴، ۳۱۰ـ ۳۱۲، ج‌ ۱۰، ص‌ ۳۵) تا آنجا که‌ برخی‌ علمای‌ متأخر شیعه‌ احتمال‌ شیعه‌ بودن‌ وی‌ را مطرح‌ کرده‌اند ( رجوع کنید به مجلسی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۵؛ خوانساری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۴۶؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ۱۸، ص‌ ۶۷). شیعیان‌، که‌ در ردیه‌نویسی‌ بر اهل‌سنّت‌ به‌ دنبال‌ شواهدی‌ از منابع‌ خودِ آنان‌ بودند، تفسیر ثعلبی‌ را بهترین‌ منبع‌ برای‌ این‌ مقصود یافتند و از اواخر قرن‌ ششم‌، تدوین‌ آثاری‌ را بر این‌ اساس‌ آغاز کردند. ابن‌بطریق‌ (متوفی‌ ۶۰۰) که‌ ادعا نموده‌ نخستین‌ فردی‌ است‌ که‌ از این‌ روش‌ استفاده‌ کرده‌ ( رجوع کنید به ۱۴۰۷، ص‌ ۲)، در دو کتاب‌ العمدة‌ فی‌ عیون‌ صحاح‌الاخبار (ص‌ ۲، ۱۱؛ برای‌ نمونه‌های‌ استناد به‌ کتاب‌ ثعلبی‌ رجوع کنید به ص‌ ۳۷، ۴۲، ۵۰، ۵۲ ـ۵۳) و خَصائِصُ الوحی‌المبین‌ (ص‌ ۲۲؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ ۴۳ـ۴۴، ۵۳ ـ۵۴، ۷۶ـ ۷۷) بیشترین‌ بهره‌ را از تفسیر ثعلبی‌ برده‌ است‌ (برای‌ تفصیـل‌ بیشتر رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۲۱۹). هر چند ابن‌شهرآشوب‌ (متوفی‌ ۵۸۸)، احتمالاً پیش‌ از وی‌، از همین‌ روش‌ استفاده‌ کرده‌ بوده‌ است‌ ( رجوع کنید به ج‌ ۱، ص‌ ۱۲؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ ۱، ص‌ ۲۸۹ـ ۲۹۱، ۳۰۶، ج‌ ۲، ص‌ ۲۹، ۱۸۰، ج‌ ۳، ص‌ ۹۳، ۱۱۷). این‌ روش‌، یعنی‌ استناد به‌ تفسیر ثعلبی‌، در آثار کسانی‌ چون‌ رضی‌الدین‌ علی‌بن‌ طاووس‌ (متوفی‌ ۶۶۴؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهالطرائف‌ ، ص‌ ۱۸ـ۲۰، ۳۷، ۳۹ـ۴۰) و برادرش‌ جمال‌الدین‌ احمدبن‌ طاووس‌ (متوفی‌ ۶۷۳؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به عین‌العبرة‌ ، ص‌ ۹، ۲۱، ۲۶، ۳۲، ۳۵؛ در بارة‌ تأثیر ثعلبی‌ و واحدی‌ بر این‌ کتاب‌ رجوع کنید به افسرالدین‌، ص‌ ۳۱۵ـ۳۲۱) و فتح‌الدین‌ اربلی‌ (متوفی‌ ۶۹۳؛ رجوع کنید به ج‌ ۱، ص‌ ۴، برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ ۱، ص‌ ۸۶، ۱۲۰، ۱۶۷، ج‌ ۲، ص‌ ۸۸ ، ۳۳۱، ج‌ ۳، ص‌ ۲۲۸) ــ که‌ همگی‌ صاحب‌ تألیفاتی‌ کلامی‌ در دفاع‌ از شیعه‌ و رد اهل‌ سنّت‌ بودند ــ ادامه‌ یافت‌. سرانجام‌، متکلم‌ مشهور شیعی‌، علامه‌ حلّی‌ (متوفی‌ ۷۲۶)، بر همین‌ اساس‌ منهاج‌الکرامة‌ فی‌ معرفة‌الامامة‌ را نوشت‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ ۱۱۶، ۱۲۲، ۱۳۰، ۱۴۲). در مقابل‌، ابن‌تیمیّه‌ که‌ معاصر علامه‌ حلّی‌ و آگاه‌ از روشِ متکلمان‌ امامیه‌ و محتوای‌ کتابهای‌ آنان‌ بود ( رجوع کنید به ابن‌تیمیّه‌، منهاج‌ ، ج‌ ۷، ص‌ ۹۶، ۴۰۰)، منهاج‌السُّنَة‌ النبویة‌ را در رد عقاید شیعه‌، خصوصاً کتاب‌ علامه‌ حلّی‌، تألیف‌ کرد ( رجوع کنید به همان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۱، ۵۸). وی‌ در جاهای‌ متعددی‌ از جلد هفتم‌ این‌ کتاب‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ ۱۲، ۳۴، ۱۱۲، ۳۱۰ـ۳۱۲) از ثعلبی‌ و روایات‌ وی‌ یاد کرده‌ و او را به‌ کم‌ اطلاعی‌ در حدیث‌ و جهل‌ به‌ صحت‌ و سقم‌ آن‌ متهم‌ کرده‌ است‌؛ بنابراین‌، به‌ نظر می‌رسد که‌ ابن‌تیمیّه‌ از طریق‌ متهم‌ کردن‌ ثعلبی‌ به‌ بی‌مایگی‌ در علم‌ حدیث‌، قصد خلع‌ سلاح‌ کردن‌ متکلمان‌ شیعه‌ را داشته‌ تا در احتجاجات‌ کلامی‌ بر آنان‌ فائق‌ آید (برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۴۱، ۲۱۸ـ۲۲۱). موضع‌گیری‌ ابن‌تیمیّه‌ بر سیوطی‌ نیز اثر گذاشته‌ است‌ ( رجوع کنید بهالاتقان‌ ، ج‌ ۴، ص‌ ۲۳۹، ۲۴۳؛ قس‌ ابن‌عدیّ، ج‌ ۶، ص‌ ۱۲۰). طعن‌ وی‌ بر ثعلبی‌ احتمالاً بیشتر به‌ سبب‌ نقل‌ تفاسیر محمدبن‌ سائب‌ کلبی‌ (متوفی‌ ۱۴۶) و مُقاتِل‌بن‌ سلیمان‌ (متوفی‌ ۱۵۰) است‌ ( رجوع کنید به د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «ثعلبی‌»). همچنین‌ بازتاب‌ رأی‌ ابن‌تیمیّه‌ در تألیفات‌ عده‌ای‌ از متأخران‌ و معاصرانِ متأثر از وی‌ قابل‌ مشاهده‌ است‌ ( رجوع کنید به کتانی‌، ص‌ ۶۷؛ محمدحسین‌ ذهبی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۳۳ـ ۲۳۵؛ زبیری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۴۷ـ ۲۴۸؛ ابوشهبه‌، ص‌ ۱۲۵ـ۱۲۷). در مقابل‌، برخی‌ سعی‌ در دفاع‌ از ثعلبی‌ و جایگاه‌ وی‌ داشته‌اند ( رجوع کنید به قاسمی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۴۱ـ۴۲؛ جودة‌ محمدمهدی‌، ص‌ ۶۸).تفسیر ثعلبی‌ با وجود اهمیت‌ فراوان‌، ظاهراً به‌ سبب‌ انتقادهایی‌ که‌ از آن‌ شده‌ و نیز به‌ دلایل‌ دیگر، چندان‌ مورد توجه‌ قرار نگرفته‌ (ثعلبی‌، ۱۹۸۴، مقدمة‌ گولدفلد، ص‌ II-I ؛ رجوع کنید به> دایرة‌المعارف‌ قرآن‌ < ، ج‌ ۲، ص‌ ۱۱۲؛ ثعلبی‌، اهل‌البیت‌ علیهم‌السلام‌ ، مقدمة‌ کعبی‌، ص‌ ۷) و به‌ جز مقدمة‌ آن‌، تا سالهای‌ اخیر به‌ چاپ‌ نرسیده‌ بود (قس‌ صالحیه‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۱۲) تا اینکه‌ در ۱۴۲۲ علی‌ عاشور، محقق‌ شیعی‌، در بیروت‌ آن‌ را منتشر کرد. این‌ نسخه‌ ارزش‌ علمی‌ ندارد و دارای‌ افتادگی‌ و خطاهای‌ آشکار است‌ ( رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۲۲۹ـ۲۳۰؛ مدینی‌، ۲۰۰۴؛ ابوبیان‌، ۲۰۰۳). گویا مصحح‌، بیش‌ از هر چیز، به‌ جنبه‌های‌ کلامی‌ و جدلی‌ شیعه‌ و سنّی‌ توجه‌ داشته‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ثعلبی‌، ۱۴۲۲، ج‌ ۴، ص‌ ۳۵۹، پانویس‌ ۲، ج‌ ۸ ، ص‌ ۳۶ـ۴۲، ج‌ ۹، ص‌ ۲۳۲، پانویس‌ ۴). عادل‌ کعبی‌ نیز احادیثی‌ از تفسیر ثعلبی‌ را که‌ از اهل‌بیت‌ علیهم‌السلام‌ یا در بارة‌ ایشان‌ نقل‌ شده‌، در تألیفی‌ مستقل‌ (قم‌ ۱۳۸۱ ش‌) گردآورده‌ است‌. همچنین‌ در دانشگاه‌ ام‌القری‌ در مکه‌، چندین‌ رسالة‌ دانشگاهی‌ به‌ تصحیح‌ و تحقیق‌ متن‌ این‌ تفسیر اختصاص‌ یافته‌ است‌ ( رجوع کنید به «تحقیق‌ تفسیرالثعلبی‌ فی‌ رسائل‌ جامعیة‌»، ۲۰۰۳). گفتنی‌ است‌ که‌ این‌ تفسیر، به‌ سبب‌ تأخیر در انتشار آن‌، بر خلاف‌ تفاسیر مشابه‌، موضوع‌ کتابهای‌ روش‌شناسی‌ تفسیر به‌ زبان‌ عربی‌ نبوده‌ و ظاهراً تنها یک‌ رسالة‌ دکتری‌ در مدینه‌ (الجامعة‌الاسلامیة‌، ۱۴۰۵) بر مبنای‌ آن‌ نوشته‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به زرکشی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۰۵، پانویس‌ ۶؛ دانشگاه‌ اسلامی‌ مدینه‌ ، ۱۴۲۴). اخیراً (۲۰۰۴ میلادی‌) ولید صالح‌، کتابی‌ جامع‌ و تحقیقی‌ در بارة‌ تفسیر ثعلبی‌ تألیف‌ کرده‌ است‌ ( رجوع کنید به منابع‌ مقاله‌).دومین‌ اثر مشهور ثعلبی‌ کتابی‌ در بارة‌ داستانهای‌ پیامبران‌ با نام‌ عرائس‌المجالس‌ فی‌ قصص‌الانبیاء است‌ (بروکلمان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۴۲۹؛ برای‌ نامهای‌ مشابه‌ دیگر در نسخه‌ها و چاپهای‌ متعدد رجوع کنید به همانجا، > ذیل‌ < ، ج‌ ۱، ص‌ ۵۲۹؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ۱۵، ص‌۲۴۲ـ۲۴۳؛ کولبرگ‌، ص‌ ۱۱۵ـ۱۱۶؛ صالحیه‌، ج‌۱، ص‌ ۳۱۱ـ ۳۱۲) که‌ با عنوان‌ قصص‌الانبیاء نیز مشهور است‌. به‌ نظر می‌رسد ثعلبی‌ قصص‌ الانبیاء را بعد از تفسیر خود و با استفاده‌ از آن‌ نوشته‌ باشد (صالح‌، ص‌ ۵۵؛ نیز رجوع کنید بهثعلبی‌، قصص‌الانبیاء ، ص‌ ۳۴۷) زیرا این‌ دو کتاب‌، در حکایت‌ برخی‌ قصص‌، شباهتهای‌ بسیار دارند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهداستان‌ صالح‌ و قوم‌ ثمود: قصص‌الانبیاء ، ص‌ ۵۷ ـ۶۳؛ الکشف‌ و البیان‌ ، ج‌ ۴، ص‌ ۲۵۱ـ ۲۵۸؛ ماجرای‌ وفات‌ سلیمان‌: قصص‌الانبیاء ، ص‌ ۲۹۱ـ۲۹۳؛ الکشف‌ و البیان‌ ، ج‌ ۸، ص‌ ۷۹ـ۸۱؛ قصة‌ اصحاب‌ کهف‌: قصص‌الانبیاء ، ص‌ ۳۷۰ـ۳۸۶؛ الکشف‌ و البیان‌ ، ج‌ ۶، ص‌ ۱۴۵ـ۱۵۷). گویا وی‌ روایات‌ تفسیری‌ مرتبط‌ با قصص‌ پیامبران‌ را از تفسیر خود استخراج‌ کرده‌ و با افزودن‌ مطالبی‌ از تاریخ‌ و اخبار، با شکل‌ و ترتیبی‌ متفاوت‌ در قالب‌ این‌ کتاب‌ عرضه‌ کرده‌ است‌ ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ «ثعلبی‌»؛ توتولی‌ ، ص‌ ۱۴۶ـ۱۴۷). نسخه‌های‌ متعدد موجود از این‌ کتاب‌ در کتابخانه‌های‌ مختلف‌، ترجمه‌ها و اقتباسات‌ گوناگون‌ از آن‌ و توجه‌ فراوان‌ خاورشناسان‌ به‌ این‌ کتاب‌ ( رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌)، نشان‌دهندة‌ اهمیت‌ و اعتبار این‌ اثر و رواج‌ و شهرت‌ آن‌ در میان‌ مسلمانان‌ است‌. همچنین‌ این‌ کتاب‌ از اواخر قرن‌ سیزدهم‌ تا به‌ امروز بارها به‌ چاپ‌ رسیده‌، از جمله‌ در بولاق‌ و قاهره‌ و بمبئی‌ ( رجوع کنید به بروکلمان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۴۲۹؛ صالحیه‌، همانجا)، هر چند که‌ هیچ‌ یک‌ از آنها علمی‌ و انتقادی‌ نبوده‌ است‌ (صالح‌، ص‌ ۵۱).عرائس‌المجالس‌ با مقدمة‌ نسبتاً کوتاهی‌ در بارة‌ بیان‌ حکمتهای‌ ذکر قصص‌ پیامبران‌ و اقوام‌ پیشین‌ در قرآن‌ آغاز می‌شود. متن‌ اصلی‌ کتاب‌ به‌ مجالس‌ متعددی‌ تقسیم‌ شده‌ که‌ هر یک‌ به‌ موضوع‌ یا داستانی‌ مستقل‌ اختصاص‌ دارد. برخی‌ از این‌ مجالس‌، به‌ سبب‌ طولانی‌ و متنوع‌ بودن‌، به‌ چند باب‌ تفکیک‌ شده‌اند. چنانکه‌ پیداست‌ وجه‌ تسمیة‌ کتاب‌ ( عرائس‌المجالس‌ ) با همین‌ نحوة‌ نامگذاری‌ بخشهای‌ آن‌ مرتبط‌ است‌ ( رجوع کنید بهپائولینی‌ ، ص‌ ۳۱۵، پانویس‌ ۱۶). مطالب‌ این‌ کتاب‌، به‌ ترتیب‌ تاریخی‌ ذکر شده‌ است‌. ابتدا مجالسی‌ در بارة‌ خلقت‌ زمین‌ و آسمانها و سپس‌ خلقت‌ آدم‌ و حوا آمده‌ است‌. در ادامه‌، قصص‌ پیامبران‌ و ماجراهای‌ اقوام‌ آنان‌ به‌ ترتیب‌ نقل‌ شده‌ که‌ در این‌ میان‌ قصه‌های‌ ابراهیم‌ و یوسف‌ و موسی‌ و سلیمان‌ و عیسی‌ علیهم‌السلام‌ مفصّل‌تر از دیگران‌ است‌. سرانجام‌، کتاب‌ با ذکر قصة‌ اصحاب‌ فیل‌ و ولادت‌ پیامبر اسلام‌ پایان‌ می‌یابد. مؤلف‌ در حکایت‌ قصة‌ هر یک‌ از پیامبران‌، بسته‌ به‌ اطلاعاتی‌ که‌ در اختیارش‌ بوده‌، به‌ نسب‌ و ولادت‌ و کودکی‌ پیامبر پرداخته‌ و سپس‌ بر اساس‌ ترتیب‌ زمانی‌، وقایع‌ مهم‌ زندگی‌ وی‌، از جمله‌ نبوتش‌، را مطرح‌ کرده‌ و به‌ همین‌ ترتیب‌ ذکر وقایع‌ را تا وفات‌ او پی‌گرفته‌ و گاهی‌ نیز برخی‌ از خصائص‌ آن‌ پیامبر را بازگو نموده‌ است‌.قصص‌الانبیاء ثعلبی‌ نقطة‌ تلاقی‌ تفسیرنگاری‌ و تاریخ‌نگاری‌ در فرهنگ‌ اسلامی‌ به‌ شمار می‌آید و تألیفی‌ است‌ که‌ با آن‌ قصص‌الانبیا نگاری‌، به‌ مثابة‌ گونه‌ای‌ ادبی‌، از تاریخ‌ و تفسیرنگاری‌ مستقل‌ گردیده‌ است‌ (در این‌باره‌ رجوع کنید به د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «قصص‌الانبیاء»؛ پائولینی‌، ص‌ ۳۲۰؛ توتولی‌، ص‌ ۱۳۸). عرائس‌المجالس‌ ، گرچه‌ نخستین‌ تألیف‌ مستقل‌ در این‌ زمینه‌ نیست‌ (برای‌ آگاهی‌ از آثار کهن‌ در این‌ حوزه‌ رجوع کنید بهحاجی‌خلیفه‌، ج‌ ۲، ستون‌ ۱۳۲۸؛ بروکلمان‌، > ذیل‌ < ، ج‌ ۱، ص‌ ۵۲۹ـ۵۹۳؛ نیز برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به پائولینی‌، ص‌ ۳۱۳ـ ۳۱۴؛ توتولی‌، ص‌ ۱۳۸ـ۱۴۶)، گویاترین‌ نمونه‌ برای‌ معرفی‌ این‌ گونة‌ ادبی‌ در سنّت‌ اسلامی‌ است‌ که‌ به‌ دست‌ ما رسیده‌ است‌ (توتولی‌، ص‌ ۱۴۶؛ کالدر ، ص‌ ۱۱۸). ثعلبی‌، که‌ اصولاً مفسر است‌، با توجه‌ به‌ منابع‌ تفسیری‌ فراوان‌، اقوال‌ مفسران‌ صحابه‌ و تابعین‌ و همچنین‌ آرای‌ مفسران‌ مشهور پیش‌ از خود را در عرائس‌ ذکر کرده‌، چنانکه‌ نامهای‌ کسانی‌ چون‌ ابن‌عباس‌ و عبداللّه‌بن‌ عمر و قَتاده‌ و سُدّی‌ و کلبی‌ و مقاتل‌ در جای‌جای‌ کتاب‌ به‌ چشم‌ می‌خورد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ ۱۰، ۳۰، ۳۹، ۴۸ـ۵۰، ۶۴، ۷۱، ۹۱، ۱۴۸ـ۱۴۹ و جاهای‌ دیگر). اگرچه‌ گونة‌ تألیف‌ این‌ کتاب‌ بیشتر مبتنی‌ بر ادبیات‌ تفسیری‌ است‌ ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «قصص‌الانبیاء»، «ثعلبی‌»)، ثعلبی‌ خود را محدود به‌ آن‌ نکرده‌ و از منابع‌ تاریخی‌ نیز بهره‌ برده‌ است‌. مهم‌ترین‌ این‌ کتابها که‌ در اختیار ثعلبی‌ بوده‌ ( رجوع کنید بهصالح‌، ص‌ ۲۵۰؛ نیز رجوع کنید بهبغوی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۰) و امروزه‌ اثری‌ از آنها نیست‌، عبارت‌اند از: کتاب‌المبتدأ وهْب‌بن‌ مُنَبِّه‌ (متوفی‌ ۱۱۰) و کتاب‌المغازی‌ محمدبن‌ اسحاق‌ (متوفی‌ ۱۵۱؛ رجوع کنید به ثعلبی‌، ۱۹۸۴، ص‌ ۶۶ـ ۶۸). ذکر فراوان‌ نام‌ این‌ دو مؤلف‌ و نقل‌ قولهای‌ طولانی‌ از آنان‌ در عرائس‌ ، دالّ بر این‌ است‌ که‌ مطالب‌ این‌ دو کتاب‌ درون‌مایة‌ اصلی‌ تألیف‌ ثعلبی‌ را تشکیل‌ داده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ ۳۴، ۵۳، ۶۱، ۶۷، ۱۰۷، ۱۳۵، ۱۸۸ و جاهای‌ دیگر؛ در بارة‌ این‌ دو کتاب‌ و مؤلفانشان‌ رجوع کنید به د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «ابن‌اسحاق‌»، «مبتداء»؛ توتولی‌، ص‌ ۱۳۸ـ۱۴۱؛ ابن‌هشام‌، مقدمة‌ مهدوی‌، ج‌ ۱، ص‌ یو ـ یز، مد ـ مز). همچنین‌ باید از تفسیر و تاریخ‌ طبری‌ یاد کرد که‌ به‌ ویژه‌ ساختار و محتوای‌ اجزای‌ نخستینِ تاریخ‌ وی‌ بر کتاب‌ ثعلبی‌ مؤثر بوده‌ است‌ ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «ثعلبی‌»؛ توتولی‌، ص‌ ۱۴۸) چنانکه‌ گزارشهای‌ ثعلبی‌ در برخی‌ موارد، کاملاً مشابه‌ روایات‌ تاریخ‌ طبری‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ماجرای‌ وفات‌ ابراهیم‌: طبری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۱۲؛ ثعلبی‌، قصص‌الانبیاء ، ص‌ ۸۵ ـ۸۶؛ داستان‌ اشعیا: طبری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۵۳۲ ـ۵۳۷؛ ثعلبی‌، قصص‌الانبیاء ،ص‌ ۲۹۳ـ۲۹۷؛ جنگ‌ بُخْتُنَصَّر: طبری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۵۵۸ ـ۵۶۰؛ ثعلبی‌، قصص‌الانبیاء ، ص‌ ۳۱۰ـ۳۱۱)، هر چند در هیچ‌ جای‌ کتاب‌ ثعلبی‌ از طبری‌ نامی‌ به‌ میان‌ نیامده‌ است‌.ثعلبی‌ در ذکر یا عدم‌ ذکر اَسناد منقولات‌ خود، عیناً همانند تفسیرش‌ عمل‌ کرده‌، چنانکه‌ بخشی‌ از نقل‌قولهای‌ وی‌ بدون‌ سند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به نقل‌قولهای‌ ثعلبی‌ از وَهْب‌بن‌ مُنَبِّه‌، محمدبن‌ اسحاق‌، ابن‌عباس‌ در جاهای‌ متعدد) و بخشی‌ دیگر با اسناد متصل‌ ذکر شده‌ است‌ که‌ در طرق‌ این‌ روایات‌، نام‌ استاد وی‌ ابن‌فنجویه‌ بیش‌ از دیگران‌ به‌ چشم‌ می‌خورد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهقصص‌الانبیاء ، ص‌ ۱۵، ۵۶، ۸۷، ۹۵، ۱۰۴، ۱۰۸، ۱۵۴ و جاهای‌ دیگر). وی‌ گاهی‌ نیز روایاتی‌ از علی‌ علیه‌السلام‌ و دیگر امامان‌ شیعه‌ نقل‌ کرده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به همان‌، ص‌ ۷۳، ۱۳۲، ۳۲۹، ۳۳۲، ۳۴۷). اگر چه‌ صبغة‌ حدیثی‌ ثعلبی‌ در این‌ کتاب‌ نیز بروز پیدا کرده‌ و او در این‌ کتاب‌ نیز به‌ اسناد روایات‌ بی‌توجه‌ نبوده‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ ۱۳، ۳۱، ۸۰، ۱۲۶، ۱۷۷ـ ۱۷۸، ۲۵۴ـ۳۵۱) و در موارد متعددی‌، خصوصاً در آغاز مجالس‌ و ابواب‌، از عبارات‌ مشابه‌ اما متنوعی‌ چون‌ «قال‌ اهل‌العلم‌ باَخبارالماضین‌» و «قال‌ اهل‌الاخبار» و «قالت‌العلماء باَخبارالانبیاء» استفاده‌ کرده‌ است‌، به‌ نظر می‌رسد که‌ وی‌ در پی‌ این‌گونه‌ تعبیرات‌ معمولاً به‌ نقل‌ اقوال‌ رایج‌ قُصّاص‌ (قصه‌گویان‌) و آنچه‌ اصطلاحاً اسرائیلیات‌ خوانده‌ می‌شود، پرداخته‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به همان‌، ص‌ ۳۲، ۶۵، ۹۶، ۱۶۳، ۲۷۶، ۳۰۴، ۳۶۴). گفتنی‌ است‌ که‌ منقولات‌ فراوانی‌ از کعب‌الاحبار نیز در این‌ کتاب‌ وجود دارد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ ۴، ۱۰۳، ۱۵۲، ۲۶۸، ۳۴۸؛ برای‌ تفصیل‌ بیشتر در بارة‌ منابع‌ مورد استفادة‌ ثعلبی‌ رجوع کنید به توتولی‌، ص‌ ۱۴۶ـ ۱۴۸).می‌توان‌ گفت‌ عرائس‌المجالس‌ در میان‌ آثار مشابه‌ حالتی‌ میانه‌ دارد؛ از یک‌ سو مانند تألیف‌ محمدبن‌ عبداللّه‌ کسائی‌ (احتمالاً زنده‌ در اواخر قرن‌ پنجم‌؛ در بارة‌ هویت‌ وی‌ و محتوای‌ کتابش‌ رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ۱، ستون‌ ۷۲۳؛ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «کسایی‌»؛ پائولینی‌، ص‌ ۳۱۵؛ توتولی‌، ص‌ ۱۵۱ـ ۱۵۵) کتابی‌ کاملاً عامه‌پسند و غیرعلمی‌ نیست‌ که‌ فقط‌ برای‌ سرگرم‌ ساختن‌ مردم‌ تألیف‌ شده‌ باشد ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ «کسایی‌»، «ثعلبی‌»؛ نیز رجوع کنید به پائولینی‌؛ توتولی‌، همانجاها) و از سوی‌ دیگر، با قصص‌الانبیاء ابن‌کثیر که‌ تا حد امکان‌ از ذکر اختلاف‌ اقوال‌ و تطویل‌ پرهیز کرده‌ و چندان‌ از محدودة‌ تفسیر آیات‌ قرآن‌ خارج‌ نشده‌ است‌، تفاوتهای‌ آشکار دارد ( رجوع کنید به کالدر، ص‌ ۱۲۵ـ۱۲۷). در کتاب‌ ثعلبی‌ خودِ قصه‌ها، در کنار تفسیر آیات‌، جایگاهی‌ مستقل‌ و ویژه‌ دارند تا آنجا که‌ گاهی‌ نقل‌ طولانی‌ یک‌ ماجرا یا پرداختن‌ به‌ اختلافات‌ فراوان‌ رواییِ منابع‌، موجب‌ شده‌ است‌ که‌ آیات‌ قرآنیِ مرتبط‌ با داستان‌ در درجة‌ دوم‌ اهمیت‌ قرار بگیرند یا حتی‌ به‌ فراموشی‌ سپرده‌ شوند (کالدر، ص‌ ۱۲۵). چه‌ بسا قصد ثعلبی‌ از اینکه‌ در مقدمة‌ کتابش‌ ( قصص‌الانبیاء ، ص‌ ۲ـ۳) موضوع‌ حکمتهای‌ ذکر قصص‌ پیامبران‌ در قرآن‌ را پیش‌ کشیده‌ و در ضمن‌ آن‌ بر جنبة‌ تربیتی‌ و کارکرد اخلاقی‌ و عبرت‌آموزی‌ این‌ داستانها اشاره‌ کرده‌، همین‌ بوده‌ است‌ که‌ اهمیت‌ قصه‌ را به‌ مثابة‌ ابزاری‌ برای‌ تأثیرگذاری‌ بر ذهن‌ و روح‌ مخاطبان‌ نشان‌ دهد (در این‌باره‌ رجوع کنید به پائولینی‌، ص‌ ۳۱۸ـ۳۱۹؛ توتولی‌، ص‌ ۱۴۸ـ۱۵۰؛ کالدر، همانجا؛ صالح‌، ص‌ ۳۷). شاهد این‌ مدعا آن‌ است‌ که‌ وی‌ با آنکه‌ به‌ تصریح‌ ( قصص‌الانبیاء ، ص‌ ۲)، کتابش‌ را مشتمل‌ بر شرح‌ قصص‌ پیامبران‌ مذکور در قرآن‌ معرفی‌ کرده‌ است‌، به‌ این‌ امر بسنده‌ نکرده‌ و به‌ موضوعات‌ و داستانهای‌ دیگری‌ نیز پرداخته‌ است‌. ثعلبی‌ درسه‌ مجلس‌ نخست‌، موضوع‌ خلقت‌ عالم‌ را مطرح‌ کرده‌ که‌ به‌ ظاهر هیچ‌ ارتباطی‌ با عنوان‌ یا موضوع‌ کتابش‌ ندارد (در بارة‌ ارتباط‌ این‌ موضوع‌ با کتابهای‌ قصص‌الانبیا رجوع کنید به د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «مبتدأ»؛ پائولینی‌، ص‌ ۳۱۴ـ۳۲۴). همچنین‌ به‌ تفصیل‌ به‌ ماجرای‌ شخصتیهایی‌ نظیر بُختُنَصَّر * پرداخته‌ ( رجوع کنید بهثعلبی‌، قصص‌الانبیاء ، ص‌ ۲۹۴ـ۳۱۱) که‌ نام‌ آنها صریحاً در قرآن‌ ذکر نشده‌ و تنها بر اساس‌ منابع‌ روایی‌ و تفسیری‌، آیه‌ یا آیاتی‌ از قرآن‌ بر آنها قابل‌انطباق‌ است‌. وی‌ گاهی‌ نیز داستان‌ برخی‌ پیامبران‌ مذکور در کتب‌ مقدّس‌، نظیر دانیال‌ و جرجیس‌، را آورده‌ ( رجوع کنید بههمان‌، ص‌ ۳۰۲ـ۳۰۷، ۳۸۶ـ۳۹۲) که‌ در قرآن‌ حتی‌ اشاره‌ای‌ هم‌ به‌ آنها نشده‌ است‌. گذشته‌ از همة‌ اینها، ثعلبی‌ مجلسی‌ نسبتاً طولانی‌ را به‌ نقل‌ قصة‌ یکی‌ از ملوک‌ بنی‌اسرائیل‌ با نام‌ بلوقیا اختصاص‌ داده‌ ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ ۳۱۵ـ۳۲۲) که‌ نه‌ در کتب‌ مقدّس‌ از او ذکری‌ شده‌ و نه‌ پیامبری‌ از پیامبران‌ الاهی‌ بوده‌ است‌. واسرشتروم‌ بر اساس‌ پژوهشی‌ تطبیقی‌، به‌ این‌ نتیجه‌ رسیده‌ که‌ ماجرای‌ بلوقیا که‌ در قصص‌الانبیاء ثعلبی‌ آمده‌، کاملاً مشابه‌ با داستان‌ مکاشفة‌ ابراهیم‌ در کتب‌ مجعول‌ دینی‌ یهود و بازسازی‌ شدة‌ آن‌ است‌. احتمالاً عبداللّه‌بن‌ سلام‌ (متوفی‌ ۴۳) ــ که‌ از اهل‌ کتاب‌ مسلمان‌ شده‌ در مدینه‌ بود و ثعلبی‌ این‌ داستان‌ را از وی‌ نقل‌ کرده‌ ــ با ایجاد تغییراتی‌، محتوای‌ این‌ ماجرای‌ شگفت‌انگیز را با فرهنگ‌ اسلامی‌ همگون‌ ساخته‌ است‌ ( رجوع کنید به ص‌ ۲۳۸ـ ۲۴۸). این‌ ماجرا بعدها، با اضافاتی‌ که‌ موجب‌ جذابیت‌ بیشتر آن‌ شده‌، در قالب‌ داستان‌ حاسب‌ کریم‌الدین‌ به‌ مجموعة‌ هزار و یکشب‌ راه‌ یافته‌ است‌ ( رجوع کنید بهالف‌لیلة‌ و لیلة‌ ، ج‌ ۳، ص‌ ۳۲ـ۱۳۶؛ هزار و یکشب‌ ، ج‌ ۲، ص‌ ۱۱۹۴ـ۱۲۱۴).لاسنر نیز در پژوهشی‌ مشابه‌ و تطبیقی‌ میان‌ منابع‌ یهودی‌ واسلامی‌، داستان‌ دیدار ملکة‌ سبا و سلیمان‌ را بررسی‌ کرده‌ و از طریق‌ مقایسة‌ گزارش‌ تورات‌ و نقل‌ ثعلبی‌ در قصص‌الانبیاء ، نشان‌ داده‌ که‌ چگونه‌ داستانی‌ توراتی‌ به‌ متون‌ اسلامی‌ راه‌ یافته‌ و با فرهنگ‌ و اندیشة‌ مسلمانان‌ هماهنگ‌ شده‌ است‌ (ص‌ ۱۱۹).کتاب‌ ثعلبی‌ با عرضة‌ ساختاری‌ مناسب‌ و محتوایی‌ جذاب‌ در بیان‌ قصص‌ پیامبران‌، در میان‌ مردم‌ رواج‌ یافت‌ و تأثیر آشکاری‌ بر نویسندگان‌ بعدی‌ و منابع‌ شیعی‌ و منابع‌ سنّی‌ گذاشت‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ابن‌کثیر، قصص‌الانبیاء ، ص‌ ۲۱۵، ۲۳۶، ۴۲۰، ۴۳۶ـ۴۳۷؛ جزایری‌، ص‌ ۲۱۰، ۲۵۹، ۲۸۶، ۲۹۵، ۳۶۵؛ نیز رجوع کنید به ابن‌طاووس‌، سعدالسعود ، ص‌ ۱۰۹، ۳۸۰ـ۳۸۱؛ همو، فرج‌المهموم‌ ، ص‌ ۲۱؛ حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ۲، ستون‌ ۱۳۲۸؛ توتولی‌، ص‌ ۱۸۸ـ۱۸۹). از جمله‌ محمدبن‌ یوسف‌ شمس‌ شامی‌ (متوفی‌ ۹۴۲)، مورخ‌ و سیره‌نویس‌ مشهور، کتابی‌ با نام‌ الجواهر النفائس‌ فی‌ تحبیر کتاب‌العرائس‌ نوشت‌ ( رجوع کنید به شمس‌ شامی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۲۲، ج‌ ۳، ص‌ ۱۷۳؛ ابن‌عماد، ج‌ ۸، ص‌۲۵۱). استنادات‌ متعدد شمس‌ شامی‌ در سبل‌الهدی‌ و الرشاد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهج‌ ۱، ص‌ ۳۱۲، ۳۲۰، ج‌ ۲، ص‌ ۳۰۰، ج‌ ۳، ص‌ ۸۰، ۱۰۴، ج‌ ۵، ص‌ ۱۸۳) به‌ اقوال‌ ثعلبی‌ در عرائس‌ و تفسیر ، شاهدی‌ بر این‌ مدعاست‌. همچنین‌ مجلسی‌ در بحارالانوار ، به‌ ویژه‌ در کتاب‌ تاریخ‌الانبیای‌ آن‌، به‌ بسیاری‌ از داستانهای‌ ثعلبی‌ استناد و برخی‌ از آنها را عیناً نقل‌ کرده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهج‌ ۱۱، ص‌ ۳۹۳، ج‌ ۱۲، ص‌ ۲۱۳، ۳۵۶، ج‌ ۱۳، ص‌ ۴، ۵۰، ۱۸۶، ۴۱۲، ج‌ ۱۴، ص‌ ۲۷، ۱۵۲، ۲۸۲). تأثیر قصص‌ ثعلبی‌ را حتی‌ در اشعار شاعرانی‌ چون‌ مولوی‌ نیز می‌توان‌ مشاهده‌ کرد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهفروزانفر، ص‌ ۹، ۱۴، ۸۲، ۱۴۱، ۱۷۱، ۲۱۴). بروکلمان‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۴۲۹) فهرستی‌ از نسخه‌های‌ خطی‌ موجود از عرائس‌ المجالس‌ را به‌ همراه‌ ترجمه‌های‌ متعدد آن‌ به‌ زبانهای‌ شرقی‌ و تلخیصها و اقتباسات‌ صورت‌ گرفته‌ از آن‌ آورده‌ است‌ (نیز رجوع کنید بهتوتولی‌، ص‌ ۱۵۱، ۱۶۱).قصص‌الانبیاء ثعلبی‌ به‌ همراه‌ قصص‌الانبیاء کسائی‌ همواره‌ به‌ عنوان‌ دو تألیف‌ مرجع‌ و الگو در این‌ حوزه‌ مطرح‌ بوده‌ و از این‌رو نظر خاورشناسان‌ را به‌ خود جلب‌ کرده‌ است‌ ( رجوع کنید بهد. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «ثعلبی‌»؛ پائولینی‌، ص‌ ۳۱۴ـ ۳۱۵؛ توتولی‌، ص‌ ۱۵۴ـ ۱۵۵). وجود نسخه‌ای‌ قدیمی‌ در کتابخانة‌ ملی‌ فرانسه‌ ( رجوع کنید به سلان‌ ، ص‌ ۳۴۴)، که‌ تلفیق‌ و خلاصه‌ای‌ از این‌ دو اثر به‌ همراه‌ هم‌ است‌، شاهدی‌ بر این‌ مدعاست‌ (توتولی‌، ص‌ ۱۸۹، یادداشت‌ ۷؛ نیز رجوع کنید بهد. اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ «ثعلبی‌»). توتولی‌ بخشی‌ از تألیفاتی‌ را که‌ در سده‌های‌ میانی‌ بر اساس‌ این‌ دو کتاب‌ به‌ نگارش‌ در آمده‌ و اکنون‌ به‌ صورت‌ نسخة‌ خطی‌ موجود است‌، بر شمرده‌ است‌ ( رجوع کنید به ص‌ ۱۶۶ـ۱۶۹). به‌ گفتة‌ وی‌ (ص‌ ۱۶۸)، بیشتر این‌ آثار احتمالاً چیزی‌ جز رونویسی‌ از این‌ دو کتاب‌ نیست‌. محققان‌ غربی‌ نیز پژوهشهای‌ متعددی‌ در بارة‌ عرائس‌المجالس‌ و بخشهای‌ گوناگون‌ آن‌ انجام‌ داده‌ و قسمتهایی‌ از آن‌ را ترجمه‌ کرده‌اند ( رجوع کنید به د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، همانجا؛ لاسنر، ص‌ ۴۸ـ۶۳، ۱۸۷ـ۲۰۲؛ توتولی‌، ص‌ ۱۴۶ـ۱۵۱، ۱۶۰ـ ۱۶۱؛ صالح‌، ص‌ ۳۷، ۵۱، ۵۳ ـ ۵۵). ویلیام‌ برینر متن‌ کامل‌ این‌ کتاب‌ را به‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ و مؤسسة‌ بریل‌ (لیدن‌ ۲۰۰۲) آن‌ را منتشر کرده‌ است‌.ویژگیهای‌ عمومی‌ قصص‌الانبیاء ثعلبی‌ و نقل‌ برخی‌ داستانها و افسانه‌ها در این‌ کتاب‌، خصوصاً اخباری‌ که‌ از قُصّاص‌ و یهودیان‌ تازه‌ مسلمان‌ نظیر کعب‌الاحبار و وهب‌بن‌منبّه‌ و عبداللّه‌بن‌ سلام‌ روایت‌ شده‌ و به‌ اسرائیلیات‌ معروف‌ است‌، انتقادهای‌ فراوانی‌ را متوجه‌ این‌ اثر و مؤلف‌ آن‌ کرده‌ است‌ (برای‌ آگاهی‌ از مهم‌ترین‌ انتقادها از کتب‌ قصص‌الانبیا و پاسخهای‌ آن‌ رجوع کنید به پائولینی‌، ص‌ ۳۲۲ـ۳۲۳؛ توتولی‌، ص‌ ۱۵۱، ۱۷۰ـ۱۸۰).دیگر تألیف‌ به‌ جامانده‌ از ثعلبی‌، رسالة‌ نسبتاً مختصری‌ با نام‌ کتابٌ مُبارکٌ یُذْکَرُ فیهِ قَتْلی‌&#۳۹;الْقُرآنِ العَظیمِ الّذینَ سَمِعُوا الْقُرا&#۳۹;نَ و ماتُوابِسَماعِهِ ] رَحْمَةُاللّهِ عَلَیهِمْ وَ عَلی‌&#۳۹; جَمیعِالمُسلمینَ [ است‌ که‌ در منابع‌ با عنوان‌ مختصر شدة‌ قتلی‌القرآن‌ از آن‌ یاد می‌شود. در منابع‌ متقدم‌، از این‌ اثر کمتر یاد شده‌ است‌ ( رجوع کنید به سهمی‌، ص‌ ۵۶۱؛ ابن‌حجر عسقلانی‌، ۱۴۱۸ ب‌ ، ص‌ ۱۱۲؛ سخاوی‌، ص‌ ۲۱۴). نام‌ این‌ کتاب‌، در سده‌های‌ اخیر، در آثار کتاب‌شناختی‌ خاورشناسان‌ مجدداً مطرح‌ گردید ( رجوع کنید بهووستنفلد ، ص‌ ۶۰؛ بروکلمان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۴۲۹). بروکلمان‌ (همانجا)، ضمن‌ ذکر نام‌ این‌ اثر در فهرست‌ آثار ثعلبی‌، از وجود دو نسخة‌ خطی‌ آن‌ خبر داده‌ است‌. این‌ رساله‌، چنانکه‌ از نام‌ آن‌ پیداست‌، در بارة‌ کسانی‌ است‌ که‌ بر اثر شنیدن‌ آیات‌ قرآن‌ جان‌ سپرده‌اند. ثعلبی‌ در این‌ کتاب‌ نیز همانند اثر قبلی‌اش‌ به‌ روایت‌ داستان‌ پرداخته‌ و بنابراین‌ می‌توان‌ این‌ اثر وی‌ را نیز در زمرة‌ ادبیات‌ داستانی‌ ـ قرآنی‌ به‌ شمار آورد. هدف‌ مؤلف‌ از نقل‌ مجموعه‌ داستانهای‌ این‌ کتاب‌ بیان‌ این‌ نکته‌ است‌ که‌ قرائت‌ و سماع‌ قرآن‌ نوعی‌ جهاد است‌ و مرگِ بر اثر آن‌، شهادت‌ است‌ ( رجوع کنید بهثعلبی‌، ۲۰۰۲، ص‌ ۱۲۶ـ ۱۲۸؛ نیز رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۶، ۵۲). نقل‌ قولهایی‌ از این‌ کتاب‌ در برخی‌ منابع‌ بعدی‌ یافت‌ می‌شود (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ابن‌قُدامه‌، ص‌ ۱۹۹ـ۲۰۰، ۲۵۴، ۲۵۷).قتلی‌القرآن‌ مقدمه‌ای‌ کوتاه‌ دارد که‌ در ضمن‌ آن‌، داستان‌ مرگ‌ مردی‌ جوان‌ بر اثر شنیدن‌ قرآن‌ نقل‌ شده‌ است‌. در ادامه‌، چندین‌ حکایت‌ به‌ دنبال‌ یکدیگر قرار گرفته‌ که‌ قالب‌ روایت‌ آنها نوعاً چنین‌ است‌: راوی‌ داستان‌ عابدی‌ خداترس‌ را ملاقات‌ می‌کند که‌ بر اثر تلاوت‌ یا استماع‌ یک‌ یا چند آیه‌ از قرآن‌ جان‌ سپرده‌ است‌. ثعلبی‌ در آغاز هر حکایت‌، سند آن‌ را به‌ صورت‌ متصل‌ تا راوی‌ آورده‌ است‌. محتوا و گونة‌ ادبی‌ این‌ کتاب‌ چنان‌ است‌ که‌ برخی‌ محققان‌ معاصر آن‌ را در زمرة‌ آثار متصوفه‌ قلمداد کرده‌ و تألیف‌ آن‌ را قرینه‌ای‌ بر صوفی‌ بودن‌ ثعلبی‌ دانسته‌اند (ثعلبی‌، ۲۰۰۲، مقدمة‌ ویسمولر، ص‌ ۶۰ـ۶۷؛ نیز رجوع کنید به صالح‌، ص‌ ۵۷). صالح‌، با ذکر دلایلی‌، نه‌ تنها نشان‌ داده‌ که‌ ثعلبی‌ صوفی‌ نیست‌، بلکه‌ تصریح‌ کرده‌ که‌ این‌ رساله‌ تألیفی‌ در امتداد آثار فضائل‌القرآن‌ در نگارشهای‌ علوم‌ قرآنی‌ است‌، نه‌ کتابی‌ صوفیانه‌. به‌ نظر وی‌، ثعلبی‌ در این‌ کتاب‌ در مقام‌ عالمی‌ قرآنی‌ و با به‌کارگیری‌ فن‌ روایت‌ داستان‌، عمل‌ تلاوت‌ قرآن‌ را بسیار مهم‌ جلوه‌ داده‌ است‌ تا از این‌ طریق‌ قرآن‌ را به‌ جایگاه‌ اصلی‌ خود باز گرداند و وارد زندگی‌ مسلمانان‌ هم‌ عصر خود کند. صالح‌ برای‌ اثبات‌ ادعای‌ خود، علاوه‌ بر تجزیه‌ و تحلیل‌ ادبیِ محتوای‌ این‌ کتاب‌ و دو اثر دیگر ثعلبی‌، به‌ شرایط‌ سیاسی‌ ـ اجتماعی‌ و فرهنگی‌ عصر وی‌ نیز توجه‌ کرده‌ است‌ (برای‌ تفصیل‌ بیشتر در بارة‌ محتوای‌ کتاب‌ و تحلیل‌ آن‌ رجوع کنید به ثعلبی‌، ۲۰۰۲، همان‌ مقدمه‌، ص‌ ۳۷ـ۷۰؛ صالح‌، ص‌ ۵۹ ـ ۶۵).قتلی‌القرآن‌ ثعلبی‌ در سالهای‌ اخیر به‌ پژوهشهای‌ جدید قرآنی‌ راه‌ یافته‌ است‌. ویسمولر در رسالة‌ کارشناسی‌ ارشد خود (دانشگاه‌ کلن‌، ۱۹۹۶)، ضمن‌ تصحیح‌ متن‌ این‌ کتاب‌، آن‌ را به‌ آلمانی‌ ترجمه‌ کرده‌ و مقدمه‌ای‌ طولانی‌ بر آن‌ نوشته‌ است‌. این‌ پژوهش‌ موجب‌ مطرح‌ شدن‌ قتلی‌القرآن‌ در مطالعات‌ جدید قرآنی‌ شد ( رجوع کنید به کرمانی‌، ۱۹۹۹، ص‌ ۴۹۰؛ صالح‌، ص‌ ۵۲، پانویس‌ ۱۰۹) و از آن‌ پس‌، در برخی‌ پژوهشهای‌ مرتبط‌ با جنبه‌های‌ زیبایی‌شناختی‌ قرآن‌ مورد استناد قرار گرفت‌ ( رجوع کنید بهکرمانی‌، ۱۹۹۹، ص‌ ۳۶۵ـ ۴۲۵؛ همو، ۱۹۹۶، ص‌ ۲۱۵). پایان‌نامة‌ ویسمولر در ۲۰۰۲ میلادی‌ به‌ چاپ‌ رسید.برخی‌ منابع‌ از تألیفات‌ دیگر ثعلبی‌ خبر داده‌اند که‌ اثری‌ از آنها نیست‌: یکی‌ الکامل‌ فی‌ علم‌القرآن‌ که‌ فقط‌ واحدی‌، که‌ این‌ کتاب‌ را بر استادش‌ قرائت‌ کرده‌، از آن‌ نام‌ برده‌ است‌ ( رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۶۶۳)؛ احتمالاً این‌ کتاب‌ تا اواخر قرن‌ هشتم‌ در دسترس‌ بوده‌، چرا که‌ به‌ نظر می‌رسد نقل‌قول‌ زرکشی‌ (متوفی‌ ۷۹۴) از ثعلبی‌ در البرهان‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۳۶۹)، از الکامل‌ وی‌ بوده‌ است‌ (برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید بهصالح‌، ص‌ ۵۱). کتاب‌ دیگر ثعلبی‌ ربیع‌المذکِّرین‌ نام‌ داشته‌ است‌ ( رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌، ج‌۲، ص‌۵۰۷؛ سیوطی‌، طبقات‌المفسرین‌ ، ص‌۵). ثعلبی‌ احتمالاً تألیفی‌ مستقل‌ نیز در بارة‌ فضائل‌ قرآن‌ داشته‌ که‌ سمعانی‌ آن‌ را با دو واسطه‌ از مؤلف‌ شنیده‌است‌ ( رجوع کنید به ۱۳۹۵، ج‌ ۱، ص‌ ۵۶۷ ـ ۵۶۸). همچنین‌ به‌ ادعای‌ خوانساری‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۲۴۶)، ثعلبی‌ علاوه‌ بر تفسیر معروف‌ خود، تفسیری‌ مختصر داشته‌ که‌ نسخه‌ای‌ کهن‌ از آن‌ موجود است‌.



منابع‌: سلیمان‌ آتش‌، مکتب‌ تفسیر اشاری‌ ، ترجمة‌ توفیق‌ ه . سبحانی‌، تهران‌ ۱۳۸۱ ش‌؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌؛ ابن‌اثیر، اللباب‌ فی‌ تهذیب‌ الانساب‌ ، بیروت‌ ۱۴۱۴/۱۹۹۴؛ ابن‌بطریق‌، عمدة‌ عیون‌ صحاح‌ الاخبار فی‌ مناقب‌ امام‌ الابرار ، قم‌ ۱۴۰۷؛ همو، کتاب‌ خصائص‌ الوحی‌ المبین‌ ، چاپ‌ محمدباقر محمودی‌، ] تهران‌ [ ۱۴۰۶؛ ابن‌تغری‌ بردی‌، النجوم‌ الزاهرة‌ فی‌ ملوک‌ مصر و القاهرة‌ ، قاهره‌ ?] ۱۳۸۳ـ ۱۳۹۲/ ? ۱۹۶۳ـ۱۹۷۲ [ ؛ ابن‌تیمیّه‌، درءتعارض‌ العقل‌ و النقل‌ ، چاپ‌ محمد رشاد سالم‌، ] ریاض‌ [ ۱۳۹۹ـ۱۴۰۳/ ۱۹۷۹ـ۱۹۸۳؛ همو، مجموع‌الفتاوی‌ ، چاپ‌ مصطفی‌ عبدالقادر عطا، بیروت‌ ۱۴۲۱/۲۰۰۰؛ همو، مقدمة‌ فی‌ اصول‌التفسیر ، بیروت‌: دارمکتبة‌ الحیاة‌، ] بی‌تا. [ ؛ همو، منهاج‌السنة‌ النبویة‌ ، چاپ‌ محمد رشاد سالم‌، ] حجاز [ ۱۴۰۶/۱۹۸۶؛ ابن‌جزری‌، غایة‌ النهایة‌ فی‌ طبقات‌ القرّاء ، چاپ‌ برگشترسر، قاهره‌ ] بی‌تا. [ ؛ ابن‌جوزی‌، زادالمسیر فی‌علم‌ التفسیر ، چاپ‌ محمدبن‌ عبدالرحمان‌ عبداللّه‌، بیروت‌ ۱۴۰۷/۱۹۸۷؛ همو، کتاب‌الموضوعات‌ ، چاپ‌ عبدالرحمان‌ محمدعثمان‌، مدینه‌ ۱۳۸۶ـ ۱۳۸۸/۱۹۶۶ـ ۱۹۶۸؛ ابن‌حجر عسقلانی‌، العجاب‌ فی‌ بیان‌ الاسباب‌ ( اسباب‌ النزول‌ )، چاپ‌ عبدالحکیم‌ محمد انیس‌، دمّام‌ ۱۴۱۸ الف‌ ؛ همو، المعجم‌المفهرس‌، او، تجرید اسانیدالکتب‌ المشهورة‌ و الاجزاء المنثورة‌ ، چاپ‌ محمد شکور امریر میادینی‌، بیروت‌ ۱۴۱۸ ب‌ ؛ ابن‌خلّکان‌؛ ابن‌شهر آشوب‌، مناقب‌ آل‌ابی‌طالب‌ ، نجف‌ ۱۹۵۶؛ ابن‌صلاح‌، علوم‌الحدیث‌ ، چاپ‌ نورالدین‌ عتر، دمشق‌ ۱۴۰۴/۱۹۸۴؛ ابن‌طاووس‌ (احمدبن‌ موسی‌)، عین‌العبرة‌ فی‌ غبن‌ العترة‌ ، قم‌: دارالشهاب‌، ] بی‌تا. [ ؛ ابن‌طاووس‌ (علی‌بن‌ موسی‌)، سعدالسعود للنفوس‌ ، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌؛ همو، الطرائف‌ فی‌ معرفة‌ مذاهب‌ الطوائف‌ ، قم‌ ۱۳۹۹؛ همو، فرج‌المهموم‌ فی‌ تاریخ‌ علماء النجوم‌ ، نجف‌ ۱۳۶۸، چاپ‌ افست‌ قم‌ ۱۳۶۳ ش‌؛ ابن‌عدی‌، الکامل‌ فی‌ ضعفاء الرجال‌ ، چاپ‌ سهیل‌ زکار، بیروت‌ ۱۴۰۹/۱۹۸۸؛ ابن‌عماد؛ ابن‌قاضی‌ شهبه‌، طبقات‌ الشافعیة‌ ، چاپ‌ حافظ‌ عبدالعلیم‌ خان‌، بیروت‌: دارالندوة‌ الجدیدة‌، ۱۴۰۷ـ ۱۴۰۸؛ ابن‌قدامه‌، کتاب‌ التوّابین‌ ، چاپ‌ جورج‌ مقدسی‌، دمشق‌ ۱۹۶۱؛ ابن‌قُنفُذ، الوفیات‌ ، چاپ‌ عادل‌ نویهض‌، بیروت‌ ۱۴۰۰/۱۹۸۰؛ ابن‌کثیر، البدایة‌ و النهایة‌ ، چاپ‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌ ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ همو، قصص‌الانبیاء ، بیروت‌ ۱۹۸۸؛ ابن‌مُلَقَّن‌، العقدالمذهب‌ فی‌ طبقات‌ حملة‌المذهب‌ ، چاپ‌ ایمن‌ نصرازهری‌ و سیدمهنّی‌&#۳۹;، بیروت‌ ۱۴۱۷/۱۹۹۷؛ ابن‌هشام‌، سیرت‌ رسول‌اللّه‌ ، ترجمه‌ و انشای‌ رفیع‌الدین‌ اسحاق‌بن‌ محمد همدانی‌، چاپ‌ اصغر مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۶۱ ش‌؛ ابوبیان‌، ] بحثی‌ در بارة‌ نسخة‌ چاپ‌ شدة‌ تفسیر ثعلبی‌ [ درTafsir.net , Apr. ۲۰۰۳. [Online]. Available: http://www. tafsir.org/ vb/ showthread. php?s;محمد ابوشهبه‌، الاسرائیلیات‌ و الموضوعات‌ فی‌ کتب‌ التفسیر ، بیروت‌ ۱۴۱۳/۱۹۹۲؛ علی‌بن‌ عیسی‌ اربلی‌، کشف‌ الغمة‌ فی‌ معرفة‌ الائمة‌ ، چاپ‌ هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، بیروت‌ ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ عبدالرحیم‌بن‌ حسن‌ اسنوی‌، طبقات‌ الشافعیة‌ ، چاپ‌ کمال‌یوسف‌ حوت‌، بیروت‌ ۱۴۰۷/۱۹۸۷؛ محمدبن‌ خیر اشبیلی‌، فهرسة‌ مارواه‌ عن‌ شیوخه‌ من‌ الدواوین‌ المصنفة‌ فی‌ ضروب‌ العلم‌ و انواع‌ المعارف‌ ، چاپ‌ فرانسیسکو کودرا و ریبرا تاراگو، ساراگوسا ۱۸۹۳، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ ۱۳۹۹/۱۹۷۹؛ الف‌ لیلة‌ و لیلة‌ ، بیروت‌: المکتبة‌ الثقافیة‌، ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ حسین‌بن‌ مسعود بغوی‌، تفسیرالبغوی‌، المسمی‌ معالم‌التنزیل‌ ، چاپ‌ خالد عبدالرحمان‌ العک‌ و مروان‌ سوار، بیروت‌ ۱۴۱۵/۱۹۹۵؛ علی‌بن‌ زید بیهقی‌، تاریخ‌ بیهق‌ ، چاپ‌ احمد بهمنیار، ] تهران‌ ۱۳۶۱ ش‌ [ ؛ «تحقیق‌ تفسیرالثعلبی‌ فی‌ رسائل‌ جامعیة‌»، درTafsir.net , Jun. ۲۰۰۳. [Online]. Available: http:// www. tafsir. org/vb/showthread. php?s;عبدالرحمان‌بن‌ محمد ثعالبی‌، تفسیر الثعالبی‌، المسمی‌ بالجواهر الحسان‌ فی‌ تفسیرالقرآن‌ ، چاپ‌ علی‌محمد معوض‌ و عادل‌ احمد عبدالموجود، بیروت‌ ۱۴۱۸/۱۹۹۷؛ احمدبن‌ محمد ثعلبی‌، اهل‌البیت‌ علیهم‌السلام‌ فی‌ تفسیرالثعلبی‌: ماروی‌ عنهم‌ و ماروی‌ فیهم‌ ، چاپ‌ عادل‌ کعبی‌، قم‌ ۱۳۸۱ ش‌؛ همو، قصص‌الانبیاء، المسمی‌ عرائس‌ المجالس‌ ، بیروت‌: المکتبة‌ الثقافیة‌، ] بی‌تا. [ ؛ همو، الکشف‌ و البیان‌، المعروف‌ تفسیرالثعلبی‌ ، چاپ‌ علی‌ عاشور، بیروت‌ ۱۴۲۲/۲۰۰۲؛ همو، مفسر و شرق‌العالم‌ الاسلامی‌ فی‌ اربعة‌ القرون‌ الهجریة‌ الاولی‌: نشر مخطوطة‌ مقدمة‌ الثعلبی‌ ( ت‌ ۴۲۷ ) لکتاب‌ , الکشف‌ و البیان‌ عن‌ تفسیرالقرآن‌ ، چاپ‌ ایزایا گولدفلد، عکا ۱۹۸۴؛ نعمت‌اللّه‌بن‌ عبداللّه‌ جزایری‌، النورالمبین‌ فی‌ قصص‌ الانبیاء و المرسلین‌ ، قم‌ ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸؛ جودة‌ محمدمهدی‌، الواحدی‌ و منهجه‌ فی‌التفسیر ، ] قاهره‌ ۱۹۷۸ [ ؛ حاجی‌خلیفه‌؛ علی‌بن‌ محمد خازن‌، لباب‌ التأویل‌ فی‌ معانی‌ التنزیل‌ ، در مجمع‌التفاسیر ، ] قاهره‌ [ ۱۳۱۷ـ۱۳۲۰، چاپ‌ افست‌ استانبول‌: دارالدعوة‌، ۱۴۰۴/۱۹۸۴؛ محمد خضیری‌، «الصلة‌ بین‌ تفسیر الواحدی‌ البسیط‌ و تفسیر شیخه‌ الثعلبی‌ ( الکشف‌ و البیان‌ )»، درTafsir.net , May ۲۰۰۳. [Online]. Available: http:// www. tafsir. org/vb/showthread. php?s;خوانساری‌، محمدبن‌ علی‌ داوودی‌، طبقات‌ المفسرین‌ ، بیروت‌ ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، تاریخ‌ الاسلام‌ و وفیات‌ المشاهیر و الاعلام‌ ، چاپ‌ عمر عبدالسلام‌ تدمری‌، حوادث‌ و وفیات‌ ۴۲۱ـ۴۴۰ ه ، بیروت‌ ۱۴۱۴/۱۹۹۳؛ همو، سیر اعلام‌النبلاء ، چاپ‌ شعیب‌ ارنؤوط‌ و دیگران‌، بیروت‌ ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹/ ۱۹۸۱ـ ۱۹۸۸؛ همو، العبر فی‌ خبر من‌ غبر ، ج‌ ۳، چاپ‌ فؤاد سیّد، کویت‌ ۱۹۸۴؛ محمدحسین‌ ذهبی‌، التفسیر و المفسّرون‌ ، بیروت‌ ۱۴۰۷/۱۹۸۷؛ عبدالکریم‌بن‌ محمد رافعی‌ قزوینی‌، التدوین‌ فی‌ اخبار قزوین‌ ، چاپ‌ عزیزاللّه‌ عطاردی‌، بیروت‌ ۱۴۰۸/۱۹۸۷؛ علی‌محمد زبیری‌، ابن‌جُزَی‌ و منهجه‌ فی‌ التفسیر ، دمشق‌ ۱۴۰۷/۱۹۸۷؛ محمدبن‌ بهادر زرکشی‌، البرهان‌ فی‌ علوم‌ القرآن‌ ، چاپ‌ یوسف‌ عبدالرحمان‌ مرعشلی‌، جمال‌ حمدی‌ ذهبی‌، و ابراهیم‌ عبداللّه‌ کردی‌، بیروت‌ ۱۴۱۰/۱۹۹۰؛ زمخشری‌؛ عبدالوهاب‌بن‌ علی‌ سبکی‌، طبقات‌ الشافعیة‌ الکبری‌ ، چاپ‌ محمود محمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمدحلو، قاهره‌ ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶؛ محمدبن‌ عبدالرحمان‌ سخاوی‌، الاعلان‌ بالتوبیخ‌ لمن‌ ذمّالتّاریخ‌ ، چاپ‌ فرانتس‌ روزنتال‌، بغداد ۱۳۸۲/۱۹۶۳؛ عبدالکریم‌بن‌ محمد سمعانی‌، الانساب‌ ، چاپ‌ عبداللّه‌ عمر بارودی‌، بیروت‌ ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ همو، التحبیر فی‌المعجم‌ الکبیر ، چاپ‌ منیره‌ ناجی‌ سالم‌، بغداد ۱۳۹۵/ ۱۹۷۵؛ حمزه‌بن‌ یوسف‌ سهمی‌، تاریخ‌ جرجان‌ ، بیروت‌ ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷؛ عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بکر سیوطی‌، الاتقان‌ فی‌ علوم‌ القرآن‌ ، چاپ‌ محمدابوالفضل‌ ابراهیم‌، ] قاهره‌ ۱۹۶۷ [ ، چاپ‌ افست‌ قم‌ ۱۳۶۳ ش‌؛ همو، بغیة‌الوعاة‌ فی‌ طبقات‌ اللغویین‌ و النحاة‌ ، چاپ‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌ ۱۳۸۴؛ همو، تدریب‌ الراوی‌ فی‌ شرح‌ تقریب‌ النواوی‌ ، چاپ‌ عزت‌ علی‌ عطیه‌ و موسی‌ محمدعلی‌، قاهره‌ ] ۱۹۸۰ـ۱۹۸۵ [ ؛ همو، الدرالمنثور فی‌ التفسیر بالمأثور ، چاپ‌ نجدت‌ نجیب‌، بیروت‌ ۱۴۲۱/۲۰۰۱؛ همو، کتاب‌ طبقات‌ المفسرین‌ ، چاپ‌ مورسینگ‌، لیدن‌ ۱۸۳۹، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ۱۹۶۰؛ همو، لباب‌النقول‌ فی‌ اسباب‌ النزول‌ ، چاپ‌ احمد عبدالشافی‌، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ محمدبن‌ یوسف‌ شمس‌ شامی‌، سبل‌ الهدی‌ و الرشاد فی‌ سیرة‌ خیرالعباد ، چاپ‌ عادل‌ احمد عبدالموجود و علی‌محمد معوض‌، بیروت‌ ۱۴۱۴/۱۹۹۳؛ زین‌الدین‌بن‌ علی‌ شهیدثانی‌، الرعایة‌ لحال‌ البدایة‌ فی‌ علم‌ الدرایة‌ و البدایة‌ فی‌ علم‌ الدرایة‌ ، قم‌ ۱۳۸۱ ش‌؛ محمدعیسی‌ صالحیه‌، المعجم‌ الشامل‌ للتراث‌ العربی‌ المطبوع‌ ، ج‌ ۱، قاهره‌ ۱۹۹۲؛ ناصر صائغ‌، «نبذه‌ مختصرة‌ عن‌ تفسیرالثعلبی‌ رحمه‌اللّه‌»، درTafsir.net , Apr. ۲۰۰۳. [Online]. Available: http:// www. tafsir. org/vb/showthread. php?s;ابراهیم‌بن‌ محمد صریفینی‌، تاریخ‌ نیسابور: المنتخب‌ من‌السیاق‌ ، چاپ‌ محمدکاظم‌ محمودی‌، قم‌ ۱۳۶۲ ش‌؛ صفدی‌؛ طبرسی‌؛ طبری‌، تاریخ‌ (بیروت‌)؛ حسن‌بن‌ یوسف‌ علامه‌ حلّی‌، منهاج‌ الکرامة‌ فی‌ معرفة‌ الامامة‌ ، چاپ‌ عبدالرحیم‌ مبارک‌، مشهد ۱۳۷۹ ش‌؛ محمدحسن‌ فروزانفر، مآخذ قصص‌ و تمثیلات‌ مثنوی‌ ، تهران‌ ۱۳۴۷ ش‌؛ محمدجمال‌الدین‌ قاسمی‌، تفسیر القاسمی‌، المسمی‌ محاسن‌ التأویل‌ ، چاپ‌ محمدفؤاد عبدالباقی‌، بیروت‌ ۱۳۹۸/۱۹۷۸؛ محمدبن‌ احمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌ ، بیروت‌: دارالفکر، ] بی‌تا. [ ؛ علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، اِنباه‌ الرواة‌ علی‌ اَنباه‌ النحاة‌ ، چاپ‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، ج‌ ۱، قاهره‌ ۱۳۶۹/۱۹۵۰؛ محمدبن‌ جعفر کتانی‌، الرسالة‌ المستطرفة‌ لبیان‌ مشهور کتب‌ السنة‌ المشرفة‌ ، کراچی‌ ۱۳۷۹/۱۹۶۰؛ مجلسی‌؛ مدینی‌، «نسخة‌ الکشف‌ و البیان‌ المطبوعة‌ ردیئة‌»، درTafsir.net , Feb ۲۰۰۴. [Online]. Available: http:// www.tafsir. org/vb/showthread. php?s;محمدهادی‌ معرفت‌، التفسیر و المفسّرون‌ فی‌ ثوبه‌ القشیب‌ ، مشهد ۱۴۱۸ـ۱۴۱۹؛ علی‌بن‌ عبیداللّه‌ منتجب‌الدین‌ رازی‌، الفهرست‌ ، چاپ‌ جلال‌الدین‌ محدث‌ ارموی‌، قم‌ ۱۳۶۶ ش‌؛ یحیی‌بن‌ شرف‌ نووی‌، المجموع‌: شرح‌المهذّب‌ ، بیروت‌: دارالفکر، ] بی‌تا. [ ؛ علی‌بن‌ احمد واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌ الا´یات‌ ، قاهره‌ ۱۳۸۸/۱۹۶۸؛ همو، الوسیط‌ فی‌ تفسیرالقرآن‌ المجید ، چاپ‌ احمد عبدالموجود و دیگران‌، بیروت‌ ۱۴۱۵/۱۹۹۴؛ هزار و یکشب‌ ، به‌کوشش‌ بهرام‌ افراسیابی‌، تهران‌: سخن‌، ۱۳۷۸ ش‌؛ یاقوت‌ حموی‌، معجم‌الادباء ، چاپ‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌ ۱۹۹۳؛Asma Afsaruddin, "Constructing narratives of monition and guile: the politics of interpretation", Arabica , XLVIII , fasc.۳ (July ۲۰۰۱); Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ۱۹۴۳-۱۹۴۹, Supplementband , ۱۹۳۷-۱۹۴۲; Norman Calder, " Tafs ¦r from T ¤abar ¦to Ibn Kath ¦r: problems in the description of a genre, illustrated with reference to the story of Abraham", in Approaches to the Qur ف a ¦n , ed. G.R.Hawting and Abdul-Kader A. Shareef, London: Routledge, ۱۹۹۳; EI ۱ , s.vv. " A l-Kisa ¦  ", " A l-Tha ـ lab ¦ " (by C.Brockelmann); EI ۲ , s.vv. "Ibn Ish ¤a ¦k ¤" (by J.M.B.Jones), " A l-Kisa ¦  ", "K ¤is ¤as ¤A l-anbiya ¦ " (by T. Nagel), "Mubtada ف . ۲: in history" (by R.G. Khoury), " Tafs ¦r", " A l-Tha ـ lab ¦ " (by A.Rippin); Encyclopaedia of the Qur ف a ¦n , ed. Jane Dammen McAuliffe, Leiden: Brill, ۲۰۰۱- , s.v. "Exegesis of the Qur ف a ¦n: classical and medieval" (by Claude Gilliot); Claude Gilliot, " The beginnings of Qur ف a ¦nic exegesis", tr. Michael Bonner, in The Qur ف an: formative interpretation , ed. Andrew Rippin, Aldershot: Ashgate, ۱۹۹۹; Islamic University of Medinah , ۱۴۲۴. [Online]. Available: http://www.iu. edu. sa/arabic/ daleel/ rasail/ details. asp?ID= ۶۰۰; Navid Kermani, Gott ist schخn: das جsthetische Erleben des Koran , Munich ۱۹۹۹; idem, "Revelation in its aesthetic dimension: some notes about apostles and artists in Islamic and Christian culture", in The Qur ف an as text , ed. Stefan Wild, Leiden: Brill, ۱۹۹۶; Etan Kohlberg, A medieval Muslim scholar at work: Ibn T ¤a ¦wu ¦s and his library , Leiden ۱۹۹۲; Jacob Lassner, Demonizing the Queen of Sheba: boundaries of gender and culture in postbiblical Judaism and medieval Islam , Chicago ۱۹۹۳; The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world , ed. John L.Esposito, New York ۱۹۹۵, s.v. " Tafs ¦r" (by Mustansir Mir); Jؤn Pauliny, "Some remarks on the Qisas al-anbiya ¦ works in Arabic literature", tr. Michael Bonner, in The Qur ف an: formative interpretation , ed. Andrew Rippin, Aldershot: Ashgate, ۱۹۹۹; Walid A. Saleh, The formation of the classical tafs  ¦r tradition: the Qur ف a ¦n commentary of al-Tha ـ lab  ¦) d.۴۲۷/ ۱۰۳۵ ), Leiden ۲۰۰۴; M. Le Baron de Slane, Catalogue des manuscrits arabes , Paris ۱۸۸۳-۱۸۹۵; Ah ¤mad B .Muh ¤ammad Tha ـ lab ¦, Die vom Koran Gotخteten: A t ¢-T ¢a ـ lab  ¦s Qatla ¦l-Qur ف a ¦n nach der Istanbuler und den Leidener Handschriften, Edition und Kommentar von Beate Wiesmدller, Wدrzburg ۲۰۰۲; Roberto Tottoli, Biblical prophets in the Qur ف a ¦n and Muslim literature , tr. Michael Robertson, Richmond, Engl. ۲۰۰۲; Steven M.Wasserstrom,"Jewish pseudepigrapha and Qis ¤as ¤al- anbiya ¦ " in Judaism and Islam: boundaries, communication and interaction, essays in honor of William M. Brinner , ed. Benjamin H. Hary, John L. Hayes, and Fred Astren, Leiden: Brill, ۲۰۰۰; Heinrich Ferdinand Wدstenfeld, Die Geschichts chreiber der Araber und ihre Werke , Gخttingen ۱۸۸۲.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهرداد عباسی

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 9
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده