دیباچه دانشنامه

دانشنامه جهان اسلام دايرة‌المعارفى است درباره شريعت مقدس اسلام و تاريخ و تمدن و فرهنگ ملل مسلمان از آغاز اسلام تا زمان حاضر. مقالات اين دانشنامه كه به ترتيب الفبايى تنظيم شده‌است حوزه وسيعى از علوم و معارف را دربرمى‌گيرد: اصطلاحات علوم قرآنى و حديث و فقه و كلام و عرفان و فلسفه و ادبيات و هنر، سيره انبيا و اوليا و ائمه (عليهم‌السلام)، شرح حال و آراى مفسران و محدّثان و فقها و متكلّمان و فلاسفه و حكما و علما و عرفا و مورخان و شاعران و هنرمندان عالم اسلام، تاريخ سياسى اسلام و سرگذشت خلفا و سلاطين و وزرا و خاندانهاى حاكم، جغرافياى كشورها و بلاد اسلامى، وصف ابنيه و آثار تاريخى و مذهبى و شرح اعياد و ايام دينى و ابزارها و پوشاكها و خوراكها و گياهان و داروهاى خاص جهان اسلام.

آغاز تدوين دانشنامه جهان اسلام به نخستين سالهاى پس از پيروزى انقلاب اسلامى ايران بازمى‌گردد. به دعوت حضرت آية‌الله خامنه‌اى، گروهى از علما و دانشمندان گرد آمدند تا در بنيادى علمى، دایرة‌المعارفى تحقيقى و وزين و معرف جنبه‌هاى گوناگون، و شناخته و ناشناخته فرهنگ و تمدن اسلامى تدوين كنند. هرچند در قرن اخير مؤسسات دانشگاهى و خاورشناسان غربى كوشش مستمر و گسترده‌اى براى تأليف دایرة‌المعارفهايى درباره اسلام صورت داده‌اند، نگارش دایرة‌المعارفهايى به سبك جديد، كه از آغاز به خواست و ابتكار مسلمانان و هدايت و درايت خود آنان و به زبانهاى رايج جهان اسلام تدوين و تأليف شده باشد، اقدامى ضرورى و ارزشمند است.

دایرةالمعارفهايى كه در مغرب  زمين درخصوص گذشته و حال جهان اسلام تأليف مى‌شود، طبعاً متأثر از طرز تلقى غربيان از اسلام و فرهنگ و تمدن اسلامى است و تأثير اين طرز تلقى در گزينش و حذف و ابقاى مدخلها و كمّ و كيف مقالات انكارناپذير است. علاوه بر اين در بسيارى موارد، دانشمندان و محققان و مؤلفان مسلمان، با احاطه‌اى كه به منابع و مفاهيم اسلامى دارند براى تحرير مقالات مدخلهاى راجع به عالم اسلام از ديگران سزاوارترند و بسا اشخاص و اعلام و مفاهيم و اصطلاحات كه از نظر مسلمانان واجد اعتبار و اهميت است، اما در دایرة‌المعارفهاى ديگران از نظر دور مانده‌است.

با عنايت به اين جهات و در پاسخ به نياز جامعة فرهنگى اعم از جوامع دانشگاهى و پژوهشى ايرانى و غير ايرانى، خصوصاً با درنظرگرفتن انتظاراتى كه به دنبال انقلاب اسلامى ايران ـ بزرگ‌ترين تحول فرهنگى و سياسى جهان اسلام در عصر حاضر ـ در جهان نسبت به ارائه معارف اسلامى و شناساندن زواياى فرهنگ و تمدن اسلامى و معرفى ميراث گرانسنگِ جهان اسلام به‌وجود آمده‌است و نيز به‌منظور اقدامى علمى و تحقيقى براى تحكيم و تعميق مناسبات و پيوندهاى فرهنگى ملل اسلامى، بنياد دايرة‌المعارف اسلامى در سال ۱۳۶۲ تأسيس شد و تدوين و نشر دانشنامه جهان اسلام را با نگرشى اسلامى و روشى علمى، درباره مباحث مختلف دين اسلام و تاريخ و تمدن و فرهنگ ملل مسلمان، خاصه ايران و زبان فارسى، وجهه همّت خود قرار داد.

دايرة‌المعارف‌نويسى در تمدن اسلامى سابقه‌اى كهن دارد و در دوره‌اى بيش از هزار سال، مسلمانان آثار بسيارى در اين زمينه تأليف كرده‌اند. در نهضت علمى عظيمى كه از قرن دوم هجرى آغاز شد و در قرن سوم و چهارم به اوج خود رسيد، دانشمندان مسلمان در همه انواع علوم و فنون تحقيقات عميق و گسترده‌اى كردند؛ دانشهايى نو پديد آوردند و علوم اوايل را بسط دادند و در هر يك از فروع معارف بشرى كتابها و رساله‌ها نوشتند. براى تسهيل مراجعه و نيز تقسيم و تبويب علوم، كه مولود نضج علوم در قرن چهارم و تنوع موضوعات و كثرت آثار علمى بود، نياز به دو گونه تأليف پديد آمد: يكى تدوين فهرستى از كتب و رسائل براى اطلاع از نوشته‌هاى علوم گوناگون و احوال و آراى علما و مؤلفان در هر علم كه الفهرست ابن‌نديم (متوفى ۳۸۵) نمونه بارز اين گونه آثار است، و ديگر تأليف آثارى در تعريف و تقسيم انواع علوم و فنون و بيان موجز مصطلحات آنها، كه كهن‌ترين نمونه‌هاى آن احصاء العلوم ابونصر فارابى (۲۶۰ـ۳۳۹) و مفاتيح العلوم خوارزمى (متوفى ۳۸۷) است.

در يك قرن اخير، از زمان آشنايى مسلمانان با شيوه‌هاى جديد دايرة‌المعارف‌نويسى، چندين دايرة‌المعارف در كشورهاى اسلامى منتشر شده‌است. در بسيارى از اين آثار از شيوه دايرة‌المعارفهاى غربى تقليد و مواد بسيارى نيز از آنها ترجمه و اقتباس شده‌است. علاوه بر اين دايرة‌المعارفهاى عمومى، با گسترش شاخه‌هاى علوم، دائرة‌المعارفهايى نيز براى موضوعاتى خاص، از جمله «اسلام و تمدن اسلامى»، نگاشته شد.

در ايران از سال ۱۳۲۷ شمسى براى ترجمه دايرة‌المعارف اسلام  به زبان فارسى كوششهايى شد،  اما به ثمر نرسيد. در سال ۱۳۴۸ يكى از مؤسسات انتشاراتى به ترجمه دايرة‌المعارف اسلام پرداخت كه نخستين دفتر آن با نام دانشنامه ايران و اسلام در سال ۱۳۵۴ شمسى منتشر شد و سپس به‌تدريج تا ۱۳۶۰ نه دفتر ديگر آن انتشار يافت. در دايرة‌المعارف فارسى (به سرپرستى غلامحسين مصاحب) نيز شمارى از مقالات دايرة‌المعارف اسلام عيناً ترجمه و چاپ شده‌است.

اگرچه امروز كلمه «دايرة‌المعارف» در زبانهاى فارسى و عربى و اردو رواج عام دارد، بنياد دايرة‌المعارف اسلامى به دليل قدمت و اصالت كلمه «دانشنامه» و استعمال آن براى كتابهاى دايرة‌المعارف گونه در آثار قدما (مانند دانشنامه علايى ابن‌سينا و دانشنامه شاهى محمدامين استرآبادى) اين تركيب فارسى ساده و رسا را بر اصطلاح نسبتاً نوساخته «دايرة‌المعارف» ترجيح داد. و ازآن‌رو كه اين دانشنامه همه مباحث جهان اسلام را شامل مى‌شود عبارت «جهان اسلام» را بدان افزود.

بخشى از مقالات دانشنامه جهان اسلام، بخصوص آنچه درباره اسلام و ايران و ادب فارسى است، اختصاصاً براى دانشنامه تأليف شده‌است كه هم مؤلفان ايرانى و هم محققان مسلمان كشورهاى ديگر در آنها مشاركت داشته‌اند. بخشى ديگر از مقالات، خاصّه حوزه‌هايى كه در ايران متخصص ندارد، ترجمه از منابع و مراجع مختلف است. برخلاف دانشنامه ايران و اسلام و دايرة‌المعارفهاى عربى و تركى و اردو كه ملتزم به ترجمه از يك منبع يعنى دايرة‌المعارف اسلام بوده‌اند، دانشنامه جهان اسلام بدون چنان التزامى با جست وجو در دايرة‌المعارفهاى مختلف، مقاله‌هاى محققانه‌تر و مناسب‌تر را ترجمه كرده و در دانشنامه آورده‌است. گاه نيز از تلفيق دو يا چند مقاله معتبر مقاله‌اى جامع‌تر با ساختارى مناسب‌تر پرداخته‌است.

نام نويسنده (يا نويسندگان) در پايان هر مقاله آمده‌است و اگر مقاله از دايرة‌المعارفهاى ديگر ترجمه شده باشد نام آن مأخذ (يا مآخذ) پس از نام نويسنده مقاله به اختصار ذكر شده‌است. در برخى از مقالات كه نوشته يا پرداخته چند تن از اعضاى هيئت علمى بنياد دايرة‌المعارف اسلامى است، به عبارت «د. ج. اسلام» (دانشنامه جهان اسلام) يا «گروه علمى» بسنده و از ذكر نامها خوددارى شده‌است. تكمله‌ها و تعليقه‌هايى كه بر مقالاتِ ترجمه‌اى افزوده شده به دو گونه است: گاه با عنوان «تكمله» در ذيل مقاله اصلى آمده و گاه در ميان دو قلّاب [  ] در مواضعى مناسب از مقاله اصلى گنجانده شده‌است.

گزينش مدخلها بر اساس جست‌وجو در امّهات مراجع و منابع هر علم و با صوابديد متخصصان صورت گرفته‌است. كوتاهى و بلندى مقالات، علاوه بر اهميت موضوع، بر اساس قلّت يا كثرت اطلاعات است. در دايرة‌المعارفى تخصصى، مانند دانشنامه جهان اسلام و نيز دايرة‌المعارف اسلام حفظ توازن دقيق حجم مقالات، چنان‌كه در دايرة‌المعارفهاى عمومى ديده مى‌شود، بسيار دشوار است. در ضبطِ اعلامِ مدخلها معيارْ وجهِ اشهر بوده‌است و ملاكِ اشهربودن، استعمال آن در منابع معتبر يا شهرت آن در نزد اهل فن و اصطلاح است. البته در موارد لازم از وجوه مشهور به اشهر نيز ارجاع داده شده‌است. برخى از اَعلام جغرافيايى كه علاوه بر ضبط عربى متداول در كتب اسلامى، صورت اروپايى هم دارند (مانند نام شهرهاى اندلس)، در مدخلهاى دانشنامه عموماً ضبط اسلامى آنها در مدخلها برگزيده شده و نامهاى ديگرشان در ارجاعات آمده‌است. ضبط اَعلام مطابق ضبط دايرة‌المعارف فارسى مصاحب است، مگر در مواردى كه ضبط آن خطا باشد (مانند «بانيالوكا» به جاى «بانجالوكا»).

با توجه به اين نكته كه چند دايرة‌المعارف در گذشته و حال، مقالات خود را از حرف «آ» و «الف» آغاز كرده‌اند، بنياد دايرة‌المعارف اسلامى براى اجتناب از دوباره‌كارى و پرهيز از صرف وقت و هزينه در حرفى كه به‌هرحال مقالات بسيارى در آن به زبان فارسى موجود است، بر آن شد كه كار دانشنامه جهان اسلام را از حرف «ب» آغاز كند و مقالات حرف «آ» و «ا» را به بعد واگذارد. هم‌اكنون  مقالات دانشنامه از حرف «ب»  تا «ر»  در قالب ۱۹ مجلد قطع رحلی منتشر شده است و بسیاری مقالات حروف آینده و حرف الف آماده شده و یا در دست تألیف است. 

تاريخها در دانشنامه همه به هجرى قمرى است و در مواردى خاصّ (مثلاً آنچه به وقايع عصر جديدِ بسيارى از كشورهاى اسلامى بازمى‌گردد يا حوادثى كه به نحوى درباره جهان غيرمسلمان است) تاريخ ميلادى نيز همراه آن ذكر شده‌است. وقايع ايران و افغانستان در دوره معاصر (از ۱۳۰۰ شمسى به بعد) به تاريخ هجرىِ شمسى است.

مشخصات كتابشناسى هر مقاله كه براى تحقيقات بيشتر علاقه‌مندان اهميت وافر دارد عموماً در پايان مقاله آمده، ولى نشانى مطالب نيز ذكر شده‌است. ترجمه عناوين آثار فرنگى و مانند آن در متن مقاله و در داخل <   > در متن مقاله آمده و در ذيل صفحات به زبان اصلى ذكر شده‌است.

كليه اطلاعات درباره شيوه نگارش دانشنامه جهان اسلام در كتابى به نام شيوه‌نامه دانشنامه جهان اسلام (شامل ۱۴ فصل: كليات؛ ساخت مقاله؛ ارجاعات، نشانيها؛ شيوه املايى؛ ضبط اعلام؛ نشانه‌هاى فصل و وصل؛ آوانويسى، حرف‌نويسى، اعراب‌گذارى؛ اختصاريها و رمزهاى عام؛ علايم و رمزهاى ويرايش و نشانه‌گذارى مطبعى و تصحيح نمونه‌هاى چاپى؛ پانوشت؛ كاربرد اعداد و ارقام و نشانه‌هاى حرفى؛ كتابشناسى؛ جدول، نمودار، تصوير، نقشه؛ گردش كار) تهيه و جداگانه منتشر شده‌است.

كارى چنين خطير يقيناً از سهو و خطا مصون نيست. اميد است خوانندگان صاحب‌نظر با ارسال پيشنهاد و انتقاد خود به بنياد دايرة‌المعارف اسلامى ما را يارى كنند. و نسأل‌الله أن يوفّقنا و أن يجعل هذا خالصاً لوجهه.